Abulqasim Otepbergenov - Tanlamali shigarmalar 5
.pdfTúlkiniń ádeti quyrıǵın maqtar, Bolmasa qıyın-aw, namıs penen ar, Ózin ózi maqtap qıynaydı jandı.
Ol bir kúni kók ekranda otırıp,
Etken isin aytıp atır qatırıp,
Keteyin dep edim oqtay atılıp,
Túsinip hám aytıp bolmas bir haldı.
Basqanı bilmedim, al meniń ózim,
Nanday áziz hámde aytar haq sózim,
Kórgende hayasız, shıraysız júzin,
Esleter Aristey mángúr bir jandı.1
Aylanıp kelgende baxańdı xalıq,
Dál hám anıq aytar tárezige salıp,
Haq qalar mángige, nahaqlar janıp,
Táǵdirdiń usınday dálkegi bardı.
1.Pushkinniń «Qosıq jazıwshı dstıma» shıǵarmasınıń qáharmanı.
Oylaǵıl eń dáslep namıs hám ardı
02-01-2013j.
Haq hidayat etti qaldıń ólmeyin, Al endi zindanǵa túsuwiń tayın
Jalaliddin Rumiy
Bir ámellep shıǵıp aldıń hámelge, Onıńday nıshan joq, tabılmas emge. Júrgen bir górtilek, diywana ediń, Jasırıp, kórsetpey hátte iyt jediń. Ya sende sawattan, bilim bolmasa, Jurttı kúnlemegen kúniń bolmasa.
«Gazzap penen gazzap túnde tabısar», Degen bir eskiden qalǵan naqıl bar. Ózińdey górtilek jorań bir waqta, Toymaǵan hátteki taw menen tasqa. Saǵan da kóz qırın salıp jiberdi, Janımnıń jartısı, dostım bildi.
Qurı alaqansań talanttan, yoshtan, Pátekke teńgermes jurt seni haslan. Ayt qáne, dóretpeń qanday shıǵarma, Aytıwǵa turarlıq miynetiń barma? Sonda nege kópirip kóp sóyleyseń? Óziń axmaqlıǵıń, óziń bilmeyseń. Barǵan jeriń aldıń úńgip, qoparıp, Bunı bilmeydi dep oylama xalıq. Ayta bersem sıpatıńdı dálme-dál, Kewlińe keledi, qayǵı hám málal. Kewilge tiymew bul adamlıq sıpat, Bolmasa jatıptı minleriń qat-qat. Aytsam eger sıymas, dástanǵa, jırǵa, Biraqta turmaysań min menen sınǵa.
81
Bir kúni ashılıp etken isleriń,
Qayǵı álem bolıp kúndiz, keshleriń.
Otırma, «Tınıshıma otqanda mende,
Kúlki bolmas edim – deyip – hesh kimge».
Jaqın juwıqlarǵa jazsań jaz sálem,
Onnan basqa zatqa uslama qálem.
Jaman jazǵanlarǵa nızam shıqqanda,
Qamalıp keter eń birinshi sanda.
Qıynama óytip sen oqıwshılardı,
Oylaǵıl eń dáslep namıs hám ardı.
Menmenlikke mayıl bolmasın kewil
03-01-2013j
Mártebeńe maqtanba, bul pálek aqır-aqıbetinde Namrud (Ápsanalıq zalım shax, onıń hámiri menen Ibirayım payǵambar otta taslanǵan) tıńda taxtu-tajı menen baylıǵın Qarun ǵáziynesi kibi jer júzinen sıyırıp tasladı.
Nawayı
Ata-babalardan ótken dana joq, Hár sózi kamanda tartıwlı bir oq. Nıshanǵa dál tiyer, qalıp ketpeydi, Almastıń qırınday aqıl hám zeyni. «Is ketpesin-deseń-eger qırınnan»,
«Menmenge zawal!» dep aytqan burınnan. Menmenlik jat nárse insan zatına,
Daq túsirer, qay waq, bir waq atıńa. Mıń san mısallardı keltiriw múmkin, Qanshelli húkimdar dúrkin hám dúrkin. Peyli bále bolıp ózi basına,
Pálek záhár qattı isher asına. Mısalǵa Saddamdı alıp qarayıq, Esap-sansız boldı dáwlet hám baylıq. Biraqta toymadı kózi dúnyaǵa, Jábirdi kóp etti biygúna janǵa. Qasında qońısı palapan yańlı, Kuveytti birden jawlayıp aldı. Kurtlardı otlarda jaǵıp jiberdi,
El baylıǵın kókke suwırıp berdi. Nefttı sawǵaǵa million tonnalap, Jaqın-juwıqlarǵa jiberdi sarplap. Eń awır qılmısı xalqın ómirde,
Húrmet etiw kelmegen hesh kewilge. Axır-aqıbeti ne boldı sorlı?
Kisenge shıǵarıp berdi ol qoldı. Pálek ayamaydı Namrud, Saddamdı, Menmenliktiń bir zawalı bardı. Ata-baba sózin aytamıs taǵı, Takappırlıq Ázázúldiń talabı. Táǵdir menen túspegil hesh oyınǵa, «Tawqı nálet» ilinbesten moyınǵa. Táwbeńdi islegil qádir bir Haqqa, Degil: «Apatıńnan Yaratqan saqla. Men seniń qulıńman, hámiriń kúshli,
82
Nápsime erk berip, etpegil isli.
Xalqımnan, elimnen ayırma» degil,
Menmenlikke mayıl bolmasın kewil.
Ózińe qaytadı
05-01-2013j.
Birewge qılday zálel jetkergen bolsań, ol jılanday seniń ólimińe sebepshi boladı. Nawayı
Jamanlıq etkenler ońıp atqan joq, Jazasın almayın qalıp atqan joq. Ótmishte, tarıyxtıń qay betin ashssań, Jay-paraxat kún joq, bolǵan zimistan. Dúnya jıyıw bolǵan xannıń talabı, Láshkerdiń bolmaǵan esap-sanaǵı. Qurt-qurmısqalardıń sanı bar shıǵar, Urıs-qırǵınlarǵa jetpeydi muǵdar. Zulım qılǵanlardıń birde-birewi,
Joq bolǵan, biymálim hátteki góri. Jámshit bolǵan deydi úlken húkimdar, Jer-kókke sıymaǵan dúnya menen mal. Qılıshtan qan tamıp turǵan barlıq waq, Bolmaǵan arqayın, jay-paraxat shaq, Dástan tawsılmaydı onıń haqqında, Olda alǵan óz jazasın waqtında. Zulqarnayda qırıqtan ótpey sorlaǵan, Onıńda górinen nıshan qalmaǵan. Onnan soń Shıńǵıstı alıp qarayıq, Dúnyanı shetinen qırıp hám joyıp. Ketti ol dereksiz tep-tegis bolıp, Áwlatlarıda atqan joq ońıp,
Zulımlıqta súrgen menen yalǵandı, Jazadan hesh biri aman qalmadı. Gitlerdińde lashı qaysı dúzlerde, Qalǵanlıǵı málim emes bizlerge. Stalinge nesip etpey qarıs jer, Onlaǵan jıldan soń qazıldı bir gór. Al Leniniń ele qaqpash halında, Jatır movzeleydiń úlken zalında.
Lash kómilmey qalsa, eń úlken ǵarǵıs, Alǵan bolar jurttan, etip ol qılmıs. Ekewiniń etken zulımlıqları,
Tariyxta óshpes bir daǵ bolıp qaldı. Qullası, burında, házirde bolsın, Kimde-kim birewge jetkerse zuǵım. Ol úlken mánsapte patshama, xanba, Yaki ápiwayı puxara janba.
Jazasın tepe-teń alıwı bardı,
Buza almas hesh kim bul ádil zańdı.
Bolajaqsań ba?
07-01-2013j.
Arist! Uyqasıq bul shayır degen gáp emes.
83
Pushkin
Qol ushı islerlik talap emes bul,
Joq jerden jazıwshı bolajaqsań ba?
Izine tústiń-aw qunıǵıp pútkil,
Joq jerden jazıwshı bolajaqsań ba?
Bir kitap izinen jáne bir kitap, Tasladıń-aw izli – izinen qalap, Úlgeralmay qaldıq birimlep, sanap, Joq jerden jazıwshı bolajaqsań ba?
Mıs penen zer ayırılıp turadı,
Shın polpttan isler ótkir quraldı,
Iyt hár jılı eki ret tuwadı,
Joq jerden jazıwshı bolajaqsań ba?
Aylanıp kelgende sende dúnya dep,
Shiyrin jandı qıynap atırsań-aw kóp,
Bir lap etip ósher bilseń samtıq shóp,
Joq jerden jazıwshı bolajaqsań ba?
Gúl ashılıp turǵan baǵqa zaǵ qonsa,
Búlbiller yıǵlayıp, paryatlar qılsa,
Altın badiyaǵa qum, balshıq salsa,
Joq jerden jazıwshı bolajaqsań ba?
Sonıńday kiyeli sen júrgen maydan, «Bismilla!» dep, kópler júripti zordan, Bolmasa júreber namıs hám ardan, Joq jerden jazıwshı bolajaqsań ba?
Kópdur bul maydannıń biynexuyası,
Hár kimge túspeydi onıń ziyası,
Alıp juǵırasań keppey sıyası,
Joq jerden jazıwshı bolajaqsań ba?
Men aytpasam jáne basqa birewler,
Kewlińe qattıraq awır tiyerler,
Sóz uqpas bolmayıq, kewli girewler,
Joq jerden jazıwshı bolajaqsań ba?
Isen, isen be
07-01-2013j.
Óziń xalıq pándi-násiyatın esitpey turıp, adamlarǵa pándi-násiyat aytqanıń qızıq. Qolıńnan kelse óziń pándi – násiyat esit, sebebi sen kimseń elge pándi-násiyat aytatuǵın?
Nawayı.
Shımshıqtıń erkegi shıqırlaq keler, Bunı jurt burınnan dım jaqsı biler. Kóp ishinde ózin artıqsha sezip, Júrgenler bar, qatın sıpat, mıljıń er.
Ózin oqımsıslı etip kórsetip,
84
Sál nársege ashıwlanıp, kek etip,
Mereke, májliste mirat etpey-aq,
Tórińe birinshi ketedi ótip.
Sóytip otıradı beti bılsh etpey,
Xoppıyıp, pám menen aqılı kóptey,
Salıstırma túrde aytsań egerde,
Egin arasında sarı bir shóptey.
Ilim tarawında alǵan dáreje,
Ataqlarda bar aytsań bir neshe,
Shıǵıp ketiwińe májbur etedi,
Jıynalısta eger minberge minse.
Sonnan ol kópirip ketedi, duzsız,
Onnan basqa hámme qulaqsız, kózsiz,
Turdım Nawayınıń danalıǵına,
Ol birew, al bizler, jámáát, kópbiz.
Kók ekranda da shıǵıp ol geyde,
Násiyatlar aytıp turadı elge,
Qanday shıń bolsada jawlap alajaq,
Qızıl tili menen, kelse ol epke.
Aqıl-parasattan bolmasa emge,
Bas bilmes ógizdey túspese jónge,
Iynińde awır júk turǵanday bolar,
Onı kórgen waqta isen, isenbe.
Jara
0i-01-2013j.
Áy dáwletli, bay adam, malıńnan paxır-puxaralarǵa inam et. Jaqsılıq etiwde waqıttı ǵániymet bil. Kekselikte qolıń qaltırap, puldı uslay almay qalıwıń múmkin, sonlıqtan da jigitlikte hár tárepke pullarıńdı shash, jaqsılıq jerde qalmaydı.
Nawayı
Bunday erlik qayda, mıńnan birinde, Ushırasa bermes turmıs, ómirde. Sonday bir qartlar bar dúnya degende, Quday, Payǵambar joq haslan kewilde. Bilmeyin óziniń hal menen jayın,
Ot penen suwǵada urıwǵa tayın. Hátte qızǵanadı bala-shaǵadan, Dúnya dese tuwılǵanday jańadan. Qoldan kelse awzın basıp ólejaq, Mal ushın ıǵbalda barın kórejaq. Janınanda shıyrın, tatlı kórinip, Bar intası menen qattı berilip. Gey waqta qulqunnan ayap turadı, Tiyin shıqsa jambasına uradı. Jigitlik shaǵıda bunnan bes-better,
Ayta berseń sózden sóz tuwıp keter. Salq urıp juwırdı, ılıqqan iyttey,
85
Hesh kimge jaqsılıq etpedi girttey. Hámeldi, baxıttı berdi Yaratqan, Danqı, abırayın kókke taratqan. Kemi joq Allanıń qarasıwınan, Biraqta jaqsılıq qaytpadı onnan. Sonnan soń Iyem de qırın qaradı, Íǵbal-baxtı kem-kem tayıp baradı. Eń dáslep hámelden túsip qaldı ol, Burınǵıday ráwan bolmay qaldı jol. Báribir peylinen tapqanın bilmes, Dúnya dep juwırdı ketkeninshe es. Nawayınıń aytqanınıń dál ózi, Soqır bolıp qaldı axırı kózi.
Qol tuwe ayaqta qaltıraq boldı, Erinler, iyeker shaltıraq boldı. Ulları, qızları-perzenteride, Dushpan bolıp shıqtı biri-birine. Ákesi ólmey-aq dúnya ústinde, Qırrampısh, sudlasıp jatı hár kúnde. Áke keyin ala tilden de qaldı,
Allaǵa jalındı: «Alǵıl – dep – jandı!». Zıqnalıq, baqıllıq mańlayǵa qara, Boladı júrekte jazılmas jara.
Jaza qoyıp em
0i-01-2013j.
Men rayımnan, sózimnen qaytıwshılardan emes.
Pushkin
Bastan - ayaq dup-dumalaq bolıpsań, «Bir arba gósh be?» dep edim seni men. Gújireygen moyın, qushaq jetpes san, Tep pe – teń bolıptı uzın menen en.
Bul ya háreketsizlik, ya biyǵamlıq,
Ekenin bilmeyin hayranlar qaldıq,
Jatıp ishseń bolarmedi den sawlıq?
Ele semire ber dúnya degen keń.
Írsıldap, mırsıldap zorǵa júreseń, Sol halıńa birewlerge kúleseń, Nápsiniń apatın ele kóreseń, Eter baqqıdaǵı mallar menen teń.
Qansha semirseń de semirgil meyli,
Jurtqa waz aytqandı qoyǵıl sen endi,
Adam sıpat bolıw máwriti keldi,
Nápsińe azǵantay bergil endi dem.
«Deni saw anadan, deni saw bala!» Hámme de biledi aytpay-aq, dana, Qosıqtı qoy, den sawlıǵıńa qara, Bolmaysań sol gezde hesh shayırdan kem.
86
Íshqı dep júrekti ettiń mıń para, Jurtta sen súymegen qalmadı bala, Shańaraq shaypalıp, mańlaylar qara, Aytıwǵa til barmas dım jamanı eń.
Qalay bas kóterip júre berdiń-áy,
Nápsi dep órtenip óle berdiń-áy.
Awmastırıp súyip kóre berdiń-áy,
Ekaterinadan bolmadıń-aw kem.1
Sendeydi kórgende tiskener etim,
Esitip uyattan shıdamas betim,
Sóz kelgende irke almas ádetim,
Dártińe tabılmas endi hesh bir em.
«Usı men shıǵarman!» dep oylap júrme, Bul aytqanlar bolmasın hesh ómirde, Túsimde kórgenmen, keldi kewilge, Isim erikkennen jazaqoyıp em.
1. Ekaterina – Rossiya imperatorı, buzıqlıq boyınsha atı shıqqan hayal.
Este bolsın al endi
09-01-2013j.
Írısqı – nesiybeni Allataala beriwin bile turıp, ózińe uqsaǵan bendege qul bolıw tómenliktiń
belgisi.
Nawayı
Burında bilmedim, házirgi waqta, Aytsam jaramsaqlar qılwası haqta. Barlıǵı jetedi tórt túlegi say, Eki-úsh orında sawlatlı saray. Saldırıp, alǵan ol, hámel yaqshısın, Aytıwǵa bolmaydı min menen sının. Jáne taǵı kelbetine qarasań,
«Insaplı, iymanlı – deyseń – orasań!», Kátqudalıq etip mereke, toyda, Júrgenin kórgende kelmeydi oyǵa. Barıp turǵan nákas, jaramsaqlıǵı, Ar-namıstan girttay nıshan joqlıǵı. Xojasın sıylaydı qudayday qattı, Kewline onnan joq dúnyada patlı.
Jat dese jatadı,tur dese turar,
Eshek deseń eshek, nar deseń bir nar. Iyt deseń juwındı ishiwge tayın,
Til aytıwǵa ázzi hal menen jayın. «Ǵorqılda, shoshqa bol!» dese boladı, Taban jalap, janǵa lázzet aladı. Qorqadı Ázireyil kórgendeyin tap, Turadı aldında ayaq qaltırap.
Bar tapqanın berip, mekemeni de, Awdar – tónker etti, júrmey jónine.
87
Mámleket baylıǵın tıshqanday tasıp,
Búginligi otır, albırap, sasıp.
Xojası kórmegen, bilmegen boldı,
Tólep atır, esapsız kóp milliondı.
Hámel dep bir basqa mıń túrli bále,
Kelip atır meyli qále, qáleme.
Jaramsaqlıq penen uslap, hámeldi,
Turalmaysań, este bolsın, al endi.
Táwbege kel
Kisiniń ayıbın sira júzine aytpa, onnan kóre óz ayıplarıńdı oyla.
Nawayı «Betine aytpa!» dese de, Aytpawǵa ilaj joq sóz kelgen gezde. Ózińniń ayıbıń bir arba shenli, Kisiniń mısqalday ayıbın endi. Awzıńnan túsirmey aytıp júreseń, Uyalmay, qızarmay qaytıp júreseń? Ustasań jurtlarǵa mindi taǵıwǵa, Bunsha kim májbúrler jandı jaǵıwǵa? Eger de men seniń minińdi aytsam, Birimlep sanasań jetpes muǵdar-san. Birewge jaqsılıq etip kórdiń be? Kóziń alaradı shıqsa bir teńge. Hiylekerlik, jalataylıq ádetiń,
Túye tabanınday qalıńdur betiń. Barmaq arasınan shıqqanın jalap, Ólseń de pulıńdı keterseń sanap. «Pirmúrde» dewge de bolmaydı seni, Dúnyada dártińniń joq shıǵar emi. Birewdiń úy-jayın, múlkin kóralmay, Boyıńa batpaydı awqat penen shay. Ishińnen kemirip jeyip ózińdi, Kórmedim jadırap júrgen gezińdi. «Qaplawlı adam» nan on ese jaman.1, Hayranlar qalaman júrgenge aman. Ulıwma basıń da emes shıǵar saw, Jurttan hawanı da qızǵanasań-aw. Birewdiń ayıbın aytqansha sorlı, Ul-qızǵa tárbiya bergil sen ońlı. Jalǵızıń besinshi márte úylenip, Qızıńnan kiyewsiz aqlıqtı kórip. Otqanıńa sira arıń kelmey me?
Bas kóterip qalay júreseń elde? Ar-namıs degendi shamalı bilseń, Waqıt ǵániymetdur táwbege kel sen.
1. A.P.Chexovtıń shıǵarması este tutılmaqta
Hadallıq
10-01-2013j.
Nawayı
13-01-2013j.
88
Dúnya baylıǵın bir jar deyip bil hám qolıńnan kelse yar degennen bul jardan sekirip ót. Sebebi, bul jarǵa túsip qalsań, onıń túbinen sekirip shıǵa almaysań.
Nawayı
Hámmemiz bendemiz, nápsi degen bar, Alla bolıp turǵan waqta mádatkar. Onıń birligine inkar ketirip,
Dúnya dep múnkirlik jolına kirip. Aspannan salbırap túskendey misli, Ózimizden ózge joqday bir kúshli. Som zıyat tússe kewil kóterilip, Ózgeniń kewline jábir jetkerip. Qam sút emgenlikke bara beremiz, Tınısh bilmey juwıramız, jelemiz. Gey waqta kózimiz jer de kórmeyin, Aqıbetin oylap, bermeyin zeyin. Kewiller dáryaday, mawjirip, tasıp, Tapqandı qulqunǵa, jambasqa basıp. Qorıqpay aldıda qır barma, oy ma, Súrnigip ketiw bir kelmeydi oyǵa. Kisi haqı, mámlekettiń múlkinde,
Tıshqanday kemirip, jeymiz hár kúnde. Mısalǵa bir hákim etken qılıǵın, Aytsaq biz, jınayat bolmaǵan burın. Júregiń suwlaydı, qorqıp keteseń, Deyseń: «Óyte berip sorlı neteseń?». Dúnya dep óz janın qıyqalap soyǵan, Bir yarım milliard somdı jep qoyǵan. Bes milliardqa jetti jıyǵan mal-múlki, Abırayı ketip, boldı bir kúlki.
Qaytardı izine mámleket múlkin, Tóletip bolǵan soń, qamadı bir kún. Nawayınıń aytqan jardıń túbinen, Shıǵıw túwe, jetpey atır hátte dem. Ózi menen turmay, zıyanı endi, Tuwısqan – tuwǵanǵa, ballarǵa tiydi. Kópler bas kóterip júralmay qaldı, Jaqın – juwıqların jumıstan aldı. Qan quyıldı úyden óli shıqpay-aq, Júzege shıqpayın qalmas deyi haq.
«Tek júrgen, toq júrer» degen naqıldı, Túsinedi onı hár kim, hár qıylı. Biraqta bul naqıl mánisi kúshli, Nápsine jol bergen boladı isli. Tarıyxtıń qay betin ashıp qarasań, Jaǵa uslap, qattı hayran qalasań. Boysınbasa eger nızamǵa-zańǵa,
Kimde-kim, ósh bolsa, dúnyaǵa-malǵa. Miynetsiz tabılǵan maldıń zawalı,
Uw menen záhárden jaman boladı. Hadal jatıp, hadal jegen yaxshıdur, Hadallıq insannıń kewil naqshıdur.
89
Jaqsılıq kútpe
14-01-2013j.
Haywanǵa usaǵanlar qolınan jaqsılıq úmit etiw, buǵı shaxınan gúl úmit etiw menen barabar. Nawayı
Birewdi aq etti, birewdi qara, Birewdi shax etti, birew puxara. Birew adam bolıp tuwılıp, adam, Bir ómirge sol sıpatta ol qalǵan. Al birewler adam bolıp tuwılıp, Ómir boyı ókireń qaǵıp juwırıp, Nápsisin júwenley almaǵan bende, Qolqabıs etpegen haslan ómirde. Jatsa-tursa jalǵız ádeti onıń,
Dúnya dep, haramnan almaǵan qolın. Pánt beriwdi káspi – kár etip alǵan, Ústine nám juqpay shıqqan ol suwdan. Miyrimi túspegen ata-anaǵa,
Zebere úyirip, qız hám balaǵa. Hayaldıń janların kelige qamap, Jatarda pulların ejelep, sanap. Záhár-zaqqım etken úyiniń ishin, Adam sıpatı joq misli bir músin. Bir ózi bir tamda jalǵızaq yańlı, Otırǵan, haywannan ne parqı qaldı.
Úy - ishi ayrılmay hásiret – muńnan, Jaqsılıq kútiwge bolama bunnan, Miyrimi túspegen bala-shaǵaǵa, Onı haslan insan deyip sanama. Gáptiń tórkinine bergil bir zeyin, Nawayı babamda qurı esheyin. Aytpaǵan, kórgen – bilgenin aytqan, Usınday insanlıq sıpatın joytqan.
«Haywanlardan – degen – jaqsılıq kútpe, «Alıslaw júr – degen – onnan ómirde!»
Máwriti keldi
17-01-2013j.
Alım eger dáwlet hám mártebe ushın, ózin pás etse, bul onıń sonsha ilim menen de jáhillikte qalǵanınan derek beredi.
Nawayı
Bunday da alımlar tabılıp atır, Deyseń: «Pada ishre baspaq bir qotır». Aytayıq joqarǵı oqıw ornında,
Sorpa tóger studenttiń sorına. Ataq, abıraydan pitken úlken nar, Nápsine jol bergen alımsaqlar bar. Áke qoyıp ketken yańlı orınǵa,
Turmas sherek penen, turmas jarınǵa. Awızın aranday, keń etip ashıp, Dúnyanı janbastan, óksheden basıp. Máni joq sózinde, bergen sabaqta, Usaydı ishi bos, náhán qabaqqa.
90