Abulqasim Otepbergenov - Tanlamali shigarmalar 5
.pdfNásimiy tabannan ketti soyılıp,3
Máshrep dar astında turmas qaymıǵıp,4
Xafızday qoymasań yardı ay qılıp,5
Shayırlıqtı árman etpe qaraǵım.
Ar-namısta Pushkin yańlı bolmasań,6
Dushpan menen jekpe-jekke turmasań,
Nawayıday ıshq otında janbasań,7
Shayırlıqtı árman etpe qaraǵım.
Qánekey, Qaraqalpaq atın kóklerge,
Kóterseń, tanıtsań kóplegen elge,
Biraqta, onıńday ilham joq emge,
Shayırlıqtı árman etpe qaraǵım.
Gamzatov arqalı az sanlı avar,8 Álem ara dawrıq penen atı bar, Biyikti gózlegen bolmasań suńqar, Shayırlıqtı árman etpe qaraǵım.
Pavloday otta janıp turmasań,9 Dushpanıńnan xalqıń óshin almasań, Ájelge de tikke qarap barmasań, Shayırlıqtı árman etpe qaraǵım.
Kúnlegennen, qızǵanǵannan aytpadım,
Bolmasın onıńday górtilek oyıń,
Bilgil hár bir zattıń jaǵdayın-jayın,
Shayırlıqtı háwes etpe qaraǵım.
1.Gomer - Eramızdan burınǵı VIII-VII ásirlerde (ayırım negizlerde XII ásirde dep te alınǵan) jasaǵan Yunon shayırı.
2.Dante – «Iláhiy komediya» nıń avtorı.
3.Násimiy – tiriley tabanınan soyılıp, terisi sıyırılıp alınǵan.
4.Máshreptiń darǵa asılǵanlıǵı aytılmaqta.
5.Xafız Sheraziy názerde tutılıp turıptı.
6.Pushkin arı ushın Dantes penen duwelge shıǵadı.
7.Nawayınıń ıshq-muxabbat xaqqındaǵı lirikasınıń álemlik dańqı aytılıp turıptı. i. Rasul Gamzatov názerde tutılmaqta.
9.Pavlo Neruda Chili shayırı.
Ármanlarǵa teń
22-11-2012j.
Shıǵısta jeti ullı shayır bar, olardıń eń kúshsizi de mennen ústin turadı.
Gete Gete aytqan shıǵıstıń jeti juldızı Ferdawsiy, Nizamiy, Omar Xayam, Saadiy Sheraziy, Xafız
Sheraziy, Nawayı, Fuzuliylar tán alınǵan.
Sol jetiniń eń kishkene, genjesi,
Fuzuliy dep aytıladı men bilsem.
Genjesiniń ózi álem elshisi,
Kókte ayıń menen juldızlarǵa teń.
71
Ferdawsiydan baslar bolsam namanı,
Otız jıl jazǵandur «Shaxınama»nı,
Tınıshlıq shayırdıń maqset-muradı,
Mıń bir shaxıń menen xanlarıńa teń.
Nizamiy «Xamsa» sı álemler ara,
Quyashtay nur shashar, bolıp bir dara,
Alla baxıt bergen peyline bola,
Mıń muxamǵa dóner tarlarıńa teń.
Xayam – Ol ilimge belsheden batıp, Ómirdin ashshısın, dushshısın tatıp, Rubayıdan kókke atın taratıp,
Mıń bir sultanlarıń, janlarıńa teń.
Saadiy júrgen jerin «Bostan» áyleyip, Mıń jıllıq muzlarıń ketedi erip, «Gúlistanǵa» sózdiń marjanın terip, Hár sózi ziyaǵa, zunnarlarǵa teń.
Xafız súyiklisi jalǵız qalına, Ámirdiń Buxara, Samarqandın da, Sadaqa áyledi qolda barında,
Eń áziz, teberik nanlarıńa teń.
Nawayı ǵázeldiń tamızıp mayın, Aydanda aǵla dep gózzal shırayın, Álemge nur shashıp waq ótken sayın, Kózdiń qarashıǵı, quńqarlarǵa teń.
Juwmaqlap aytqanda mennen burınǵı,
Juldız emesi joq, burınlı-sońlı,
Dawam etsek bizde muxaddes joldı,
Degen niet penen ármanlarǵa teń.
Mawbas
26-11-2012j.
Axmaqlarǵa tásir etpes uwdaǵı.
Saadiy Sheraziy
Olardıń janları taspeken diyseń, Parwa etpes, qansha órtenip, kúyseń. Mısalǵa bir máskúnemdi alayıq, Dástinen kóp jábir shekken xalayıq. Kúni-túni iship, májgún bir halda, Toǵaydan uslanıp kelgen bir malǵa, Usar, pıshaq arqa ayırması joq, Úyinde jewine nanı-ası joq.
Qolǵa iler zattı satıp bolǵan soń, Axmaq sırá otırama qarap jón? Bir shiyshe lampa may alıp qolına, Bilmey sorlı túsime, ya ońıma, Onıda kóterip ishken háp zamat,
72
Tula-boyı bolǵan záhár menen ant. Qolın jayıp, shalq ortaǵa taslaǵan, Eki kúnge deyin kózin ashpaǵan.
Úshinshi kún keshke jaqın oyanıp, Júrgen úy ishinde qolların jayıp. Bul márte qolına bir shiyshe uksus, Ilingen, bilmeydi ońı yaki tús. Onıda basına kótergen áste,
Jáne sullıq bolıp jatqan bir páste, Qaytama bul iret bir kún ótpey-aq, Íńırsınıp túrgelgen keshqurın sayaq. Kislata bolsa da ishiwden qaytpas, Záhárden ólmeydi bunıńday mawbas.
Jetedi dúnya
28-11-2012j.
Haqıyqatında da bul dúnyada adamlar quwanıp atırǵan quslarǵa usaydı, bul dúnya jem shashıp qoyılǵan duzaq mısalı.
Sokrat
Aldaydı, arbaydı kewil kóterip, Bir kún esap-kitap etedi dúnya. Qushaǵına basıp, qolların berip, Kóz ashıp-jumǵansha ótedi dúnya.
Bizler kúlip baqqanına más bolıp,
Dáryaday máwjirip, kewil xosh bolıp,
Ahırına jetemen dep ósh bolıp,
Júrgende basıńa jetedi dúnya.
Baǵı-bostan, gúlzar bolıp jaynaydı,
Xosh hawazlı búlbil bolıp sayraydı,
Qarmaǵına ildirmeyin qoymaydı,
Ildirse qayrılmay ketedi dúnya.
Umıttırıp qoyar Qudaydı esten, Ótmishti, xanlardı, beklerdi esleń, Másirtip, keyninen kókeyin kesken, Kóky keskennen soń pitedi dúnya.
Mısalǵa Iskender Zulqarnayın da,
Mártebe, baxıt ta bolǵan jayında,
Panıylıǵı bolmaǵan hesh oyında,
Qatań esap-kitap etedi dúnya.
Íshqına kóp asa más bola bermey, Nápsige erikti kóp bere bermey, Júrsek qáne shaytan sózine ermey, Mıń bir tásil menen úytedi dúnya.
Olda insap penen iymannan qorqar, «Lá Ilaha Illallah» ta máni bar, Kálima aytılsa jolamas mákkar,
73
Insanǵa shájdeler etedi dúnya.
Insaplı biledi panıy yalǵanın,
Miynet penen tabar jeytuǵın nanın,
Olar keleshekti, oylar iymanın,
Hámmege birdeyin jetedi dúnya.
Boladı
Dáwletke súyenbe, pushdur yaranlar
Maqtımqulı
Aqıllı jigitler dáwlet kelgende,
Shalǵayınan tutıp, uslap qaladı.
Mıń bir shúkir etip baxıt bergenge,
Xızmet etip, kópten alǵıs aladı.
Hámelden tússe de xalqı ardaqlap, Qarashıǵı yańlı álpeshlep, saqlap, «Jalǵız emesseń!» dep, kewilin baqlap, Tırnaq penen ettey bolıp qaladı.
«Miynet túbi ráhát!» degen ázelden, Elge xızmet etken qalmas názerden, Jolı ráwan bolar, qalmas mánzilden, Nieti haq, murat hasıl boladı.
Axmaqlar gárdiyip, oń-solın bilmey,
Kópti mensinbesten, kózine ilmey,
Bárha zıyan berip,tınısh bir júrmey,
Axır ayaǵında qurıp qaladı.
«Menmenge zawal!» dep, aytqan sonlıqtan, Kim ózin biyik dep bilse el-jurttan,
Jazasın aladı Yaratqan Xaqtan, Tiriley-aq janǵan otqa saladı.
Dáwlettiń uzaq bir payanı bolmas,
Neshe júz jasasań kewiliń tolmas,
Basıńda bir ómir mángilik turmas,
Bir kún qazan urıp gúldey soladı.
Solmayın qulpırıp turǵan waǵında,
Tepseń temir úzetuǵın shaǵıńda,
Xızmet etip, perzent bolsań xalqıńa,
Dáwlet asıp, baxıt biyik boladı.
Oqıy almadım
Sensiz de shayır kóp, jáne shıǵar, bolmas kem.
Pushkin
Óziń túsinbeseń jazǵanlarıńa, Al, men ómiralla oqıy almadım.
04-12-2012j.
06-12-2012j.
74
Qaramayın jaǵdayıńa, halıńa, Úlken júkti moyınıńa alǵanıń.
Júrgen bir sáwselim, sam-sam bir sayaq,
Basında hesh zat joq, tarbayǵan ayaq,
Máshsheygen kóz benen sańraw qulaq,
Kimge kerek ótirik-ósek, yalǵanıń?
Ádebiyat baǵı tiken, shatpaqlı,
Onda dus kelgenge soqpaq, yol yoqtı, Tosattan kirgenler dat salıp shıqtı, Júreksinip, «Táwekel!» dep barǵanıń.
Gúrriń, púrriń jazıp júrdiń áweli, Roman shıǵarıpsań qarasam demde, Ol janrǵa juwap bermeydi emge, Ádebiyattı oyınshıq dep oyladıń.
Ózińe usaǵan sam-sam sınshılar, Romanıń maqtap, atın qamshılar, Górtilekler oyı bir jerden shıǵar, Janıńdı qıyqalap, qıynap soyǵanıń.
Kewlińe kelse de aytayın saǵan,
Jazıwshılıq bilseń dozaqtan jaman,
Oylaǵıl qalıwdı janbayın aman,
Aqıllı is bolar erte qoyǵanıń.
Janr qoymay qoldı urıp atırsań, Aspan tirep turǵan yańı batırsań, «Pıshıq júyrikligi…» degen naqılsań, Jeter! Ar-namıstı, hújdan joyǵanıń.
Bolmaydı
11-12-2012j.
Kúshik penen gúrreni qansha tárbiya etseńde, biri iyt boladı, biri eshek boladı, haslan adam bolmaydı.
Nawayı
Negizinde namıs-arı bolmasa,
Mıń bir tárbiyadan adam bolmaydı. Shıǵısında áke-sheshe ońbasa,
Onnan ótken, axmaq, nadan bolmaydı.
Ǵarǵanıń balasa «Ǵaq!» deydi bastan, Diywana balası «Xaq!» deydi bastan, Tiykarında nárse «Joq!» deydi bastan, Ata-baba sózi yalǵan bolmaydı.
Eń birinshi shańaraqta tárbiya,
Berilse boladı, ómirlik ziya,
Suwsız jerde nárse kógermes giya,
Kógerse de onda urqan bolmaydı.
75
Iytti baqqan menen arıslan bolmas,
Eshek, eshek bolar tulpar atanbas,
Qamar, qundız kiygen menen aqmaq bas,
Dus kelgen sáwselim sultan bolmaydı.
Bir Iyemnen ózgede joq karamat,
Birew axmaq, birew saǵuw salamat,
Násiline tartpay turmas adamzat,
Túp-tiykarı ońbay adam bolmaydı.
Aylanıp kelgende insannıń ózi,
Aqıl-parasattıń negizi, kózi,
Hátte Yaratqanǵa ótedi sózi,
Táwbesiz, shúkirsiz insan bolmaydı.
Ilim menen pánge bursaq júzlerdi,
Ashsaq ǵáplet ishre soqır kózlerdi,
Gúlge búrkep, awıl-aymaq, dúzlerdi,
Qoysaq, kewillerde árman bolmaydı.
Alıwı zańlı
17-12-2012j.
Nápsiń saǵan boysınsa – insansań, kerisinshe saǵan júz mıń adam boysınsa, al sen nápsińe boysınsań - insan emesseń
Nawayı.
Nápsińe jol berseń hámelde turıp, Bálege shatılıp, qalarsań qurıp. «Nápsi janǵan otqa saladı» deydi, «Qáytsedaǵı jawlap aladı» deydi. Ayırar adamı abıray, danqtan, Jamandur kórikte ǵıjlaǵan shoqtan. Pallaǵına ilip, qul qılar bir kún, Betti qara eter, shıǵarmastan ún. Qul – ol iyesine qullıq etedi, Xızmetinde bolıp, ólip ketedi. Quday bolmas qul sorlınıń oyında, Pikir etpes, insap-iyman jayında,
Qul bolǵan soń, barlıq erkten ayrılǵan, Ushardan oq tiyip, qanat qayrılǵan. Oylawǵa da huqıq berilmegendur, Kelte etek penen sholaq bir jeńdur. Nápsine boysınǵan biy me, sultan ba,
Aylanǵanı onıń máńgúr bir qulǵa. Kópshilik, jámáát esinde bolmas, Qarunday shıǵımsız, bolar qara tas. Qarundı jer jutıp ketkeni yańlı, Onıńdaǵı qárep bolıwı bardı, «Alabersem, alabersem!» deydi ol, Tawdı-tastı, górdi, jerdi jeydi ol. Berilip ketkende dúnya ıshqına, Isenbes, haqlıqqa, isenbes shınǵa.
76
Onıń keńesgóyi, dostı shaytandur, Din-iymandı bilmes, bádduwa jandur. Haqıyqatlıq qaramaydı mánsápke, Esaplasıp otpas, dúzip hám shópke. Bir kún keler esap-kitabın ashıp, Takabbır, menmenniń kewilin basıp. Qullaqqa urılǵan tanaday mısal, Tesikke kiriwge tappayın mursal. Qoyday juwas etip qoyadı onı, Tıyıqsız, pıshaqsız soyadı onı. «Alǵandı qaytarıp bereseń!» deydi, «Endi iyttiń kúnin kóreseń!» deyi. «Basqa kelgen dáwletińdi bilmediń, Insap qalıp, nápsińe jol bergeniń, Ótmishiń tús kórgen yańlı boladı, Insapsız jazasın alıwı zańlı!».
Insan zuryadı
18-12-2012j.
Qáne endi, jaqsılıq islemeytuǵın adam sira jamanlıqta islemese. Onıń jamanlıq etpegeni jaqsılıq etken menen barabar.
Nawayı
Sóz qalǵanba Nawayıday babadan, Hár bir sózi dúrdur, aǵla zıyadan. Aldındaǵı mıń jıllıqtı boljaǵan, Aytılmayın sóz marjanı qalmaǵan. Onıń oyı menen pikiri haqta, Táriyp etip bolmas dástan jazsaqta. Hár bir sózi tasqa oyǵan naǵıstay,
Deyseń, misli kókte quyash penen ay. Jamannan jaqsılıq shıqpas hesh waqta, Mıń bir máni berer sózi bul haqta.
Qolınan jaqsılıq kelmegen adam, Boladı górtilek, loqet, bir nadan. Íssı suwǵa alǵısız bir sam-samdı, Pıshıqtay kóz jumıp jeytuǵın nandı. Táriyplep bergen-aw qatırıp bizge,
Qol menen uslayıp kórgendey kózde. Ata-babalardan qalǵan naqıl bar,
«Qazanǵa jantassań qarası juǵar». Jamanllıq etpese toy deyip bilgil, Ondaydan barqulla awlaqta júrgil. Adam Atamızdan kiyatırǵan jol, Insan bolsań jaqsılıqqa qushtar bol. Álem ózi jaqsılıqtan jaralǵan, Quyashtıń nurınan ómir nár alǵan. Insanlarda quyash nurı jemisi,
Joq hesh jerinde mini, kemisi, Nawayı babamnıń maqset, muradı, Jaqsı bolsın deydi insan zuryadı.
Kóremiz
77
19-12-2012j.
Sharap adamdı ılıqqan iyt, iplas shoshqaǵa aylantıradı.
Jalaliddin Rumiydiń atası Bahawiddin Waladtiń aytqan sózi
Ullı ulamanıń bergen sıpatı, Bizler endi qanday sıpat beremiz? Durıs, dál, anıq aytıllǵan atı, Máskúnemdi usınday dep bilemiz.
Bizlerge aytıwǵa sózde qalmaǵan,
Haram joq iyt penen shoshqadan jaman,
Ishken duzaǵınan qalmaydı aman,
Dártiniń dawasın tappay búlemiz.
Iytler júrer ılıqqannıń izinde,
Shabısadı qanlar tolıp kózine,
Qaramaydı ólgenine, ózine,
Deydi: «Nápsi ushın sheyit ólemiz!»
Tap usı taxlette máskúnem halı,
Qulqındur qumarı, intası, barı,
Maqseti-muradı, axu hám zarı,
Deydi: «Ishpey qalay aman júremiz?».
«Shoshqaǵa aylanar» degeni durıs, Sharap bar jer jánjel, daw menen urus, Ayaqtıń astınan jınayat, qılmıs,
Etedi, tiriley janıp, kúyemiz.
Ishken parqlamaydı záhárme, uwma,
Jatadı tap tartpay balshıqpa, suwma,
Bundaydıń shoshqadan parqı bir barma?
Araqqor, náshebent tuwısqan-egiz.
Hár zattıń ólshemi shegi bar ázel,
Bolaman deseńiz kóp qatarı el,
Nápsińe shek qoyıp, insapqa bir kel,
Sonda insan qatarında kóremiz.
Umıtpa Qudaydıń qulı ekeniń
20-12-2012j.
Zulım menen sitem joǵalmay turıp, el shad bolmaydı, mámleket abat.
Nawayı
Oyla, aqılıńa salıp pikir et,
Qay jerde zulımlıq, sol jerde kúlpet. Menmenlikdur zulımlıqtıń belgisi, Bolar onda apattıń mıń úlgisi. Nawayı kórgenin, bilgenin aytqan,
Dúnyada kóp bolǵan patsha menen xan. Mısalǵa Bayqara eń jaqın dostı, Dúnyaǵa, házlikke ól degen óshti. Esap-sansız hayal alıp, bir basqa, Puxaradan aǵla bolıp, bir basqa.
78
Berilip ketkende keypi-sapaǵa, Jábir isler edi biygúna janǵa. Qatıl ettirgeni Móminmırzanı,1 Tarixta óshpestey daǵ bolıp qaldı. Shayır shax ushın kúydirip janın, Berip, násiyatın, aqılın, barın. Qaytardı neshe bir zulımıqardan,
«Ayrılma shaxım – dep – namıs hám ardan!», Barqulla insapqa shaqırıp turdı,
Dedi: «Patshadaǵı bende de, quldı. Umıtpa Qudaydıń qulı ekeniń, Kópten artıq emes hesh jeriń seniń. Takappırlıq áylep, menmenlik etpe, Óziń záhár jaqpa tánińe, etke. Onnanda mıń ese jaman boladı, Mańlayıńdı qaqpas sáwir samalı. Ballardı kelisim, insapqa shaqır,2 Bolmasın olarda zalım bir, batıl. Urıs-jánjellerge shek qoyıp endi, Paraxat turmısqa jetkergil eldi.
Sen óziń insapqa kelmeseń eger, Xalıq halı múshkil boladı deyber. Patsha el atası, ǵamxorshısıdur, Jumaqap aytqanda gápim usıdur».
1. Más waqtında Xusayn Bayqara shuǵıl sózlerge erip, aqlıǵı Mómi mırzanı ólimge húkim
etedi.
2. Shaxtıń on tórt balası arasında taxt ushın atası menen bolǵan urıs-jánjeller xalıq basına kóp músiybetlerdi salǵan.
Ásirden ásirge
22-12-2012j.
Kórinisinen shekerdiń duzdan parqı joq, lekin birewi duz, birewi qant.
Nawayı
Mal ala bolǵanday adamda ala, Boladı pitpegir mańlayı qara. Bári bir adam dep atalar atı, Olda Adam Ata insan zuryadı. Insan zatı ózi duz benen qanttay,
Hesh bir ayırma joq appaq bir zattay. Biraq biri jalın, biri suw yańlı,
Biri sheker-nabat, biri uw yańlı. Biri tınıshlıq dep kúyip-janadı, Parasatlı, aqıl-esli sanalı.
Biri urıs qumar jánjelpaz keler, Dúnyanıń jolında órtener, óler. Birewi insapqa shaqırıp jurttı, Keleshekke baslar milletti, ulttı. Birewi nápsiniń bendesi bolıp, Qaladı gúl yańlı ashılmay solıp. Qıldı qırq jaradı biri bilimde, Biykarǵa ótkermes hesh bir kúnin de. Al biri azannan keshke sendelip,
79
Kese shópti almas jerden eńkeyip. Biyhuwdaǵı sarplap altın waqıtın, Qara eter ózi gúldey baxıtın.
Qosılıp aǵımǵa, nákas islerge. Isler isti, túspes hátte eslerge. Qol kóterip xalqı, óz Watanına,
Bomba baylap, qaslıq islep janına. Júrgenlerde adam, insan násili, Ada bolmas hiyle menen tásili. Shaytannan ótkerer jalataylar bar,
Aytıp bolmas, jazıp bolmas hallar bar. Insan islep atqan zulımlıqlardan,
Jer kósherinde turıptı zordan. Maqseti – muradı onı kósherden, Taydırıp, insandı ayırıp jerden. Qoyıw ma, deyipte oylap qalasań? Urıssız qay waqta aram alasań, Tánińniń parqı joq aǵı-qarası, Túbimiz bir, Adam Ata balası. Parqımız peyilde, insapta qaldı, Miynet penen tawıp, hadallap nandı. Atom hám neytron bombalarıńdı, Joq etiw biz ushın qatań bir zańdı. Endi oylanıwǵa pursat bolmaydı, Mákan etip bolmas aspanda aydı. «Jer kósherinde aylansın áste», Deseńiz, táwbe et erte hám keshte. Shúkir et, insan bop jaralǵanıńa, Shúkir et, mákanıń – jerdiń barına. Ol seniń barlıǵıń, janıńnan qunlı, Yaratqan Jabbardan keyingi ullı. Adam Atadaǵı jerden jaralǵan, Janlı janzatlarıń jerden taralǵan. Sonlıqtan jerdi biz anamız deymiz,
Qay waq, qashan onıń ǵamın biz jeymiz. Qoyayıq taptawdı, jaǵıp, órtewdi,
Jeter qan tógispek urıslar endi. Urıs hám jánjeller bolmadı kende, Dimarı qurıyıp, sharshawda jer de. Ásirden ásirge ótiwge aman, Nietler, maqsetler bolmasın jaman.
Bardı
Tawdan qulamay turıp, tezirek páske túsip al.
Táǵdirdiń bul yazmıshına qarańız,
Eń úlken jazıwshı sol bolıp qaldı.
Aq-qaranıń parqın bilip, nalamız,
Adamdı adam der, mal deydi maldı.
Burınnan kiyatqan eski bir gáp bar,
01-01-2013j.
Pushkin
80