Abulqasim Otepbergenov - Tanlamali shigarmalar 5

Ferdawsiy «Shaxnama» dep, hárne bardan boldı júdá,

Nawayı «Hamsa» deyip, jandı qansha etti pidá,

Nasimiy narday shókti, jawılıp málamat, gina,

Sulayman hám Rustem, Zal, Jámshid bolǵan oǵan gada,

Kúnde júz mıń salsa láshker, tiymes shanıń bálesi.

Tartsa tastı qaq bóler, ótkir almas bir Zulpiqar,

Shertseń qayǵıńdı alar, ala moynaq tillalı tar,

Kóshkim kórki etken kópti májgún hám de biyqarar,

Tawlar onnan alar tálim, láshkeri sap-sap turar,

Hár salǵanda zulpikarın, artar jigittiń háwesi.

Zalımlar zulımınan sarsılıp, sarǵayıp, solıp,

El jábirdi kóp kórdi, haytta ash, shillede tońıp,

Doslar jám bolıp kelse, dáryaday tasqınlap, tolıp,

Teke, yawmıt, yazır, kóklen. Axıl eli bir bolıp,

Etse bir jerge júrisin, ashılar gúl lalası.

Jáyhun jedellenip shıqtıń jurttan ózge bir dara,

Jáne hám jaqınlasıp keler ustaz benen ara,

Házir áyne payıtı tezde onnan járdem sora,

Aytadı Maqtumqulı, joqdur kewlimde bir qara,

Haq hám sıylap, eter názer, bardur onıń sayası.

Agaxiy ǵázzeline muxammes

15-10-1998j.

Áwelxa, sáwbetten burın, jeti ólshep tańla sóz, Jıldırımday bir jılt etip, janar keter, ańla sóz,

Sóz qádirin bilmegenge, aytpa, sam-sam janǵa sóz, Áy kewil onı adam oylap, aytpa, nadanǵa sóz, Sebep ol insan emes, tapsań ayt insanǵa sóz.

Semser júzi mısalı jalt-jult etip tursın bárha,

Hám bolsın qorǵasınnan quyılǵan bir suluw saqa,

Oyla onı baǵı-bostan, miywası malınǵan shaxa,

Sóz ǵoy insan kewlinde, misli gáwhar, qımba baxa,

Onı qor etpegil aytıp, dus kelgen haywanǵa sóz.

Biypáhimler bilmes sira, saxra zaǵı, búlbúlin,

Ayıra almas jún bas penen jası jipek súmbilin,

Qor etedi eshek baylap, baǵdıń rayxanın, gúlin,

Wax, haywan bilerme sira, laǵlı-márjan qádirin,

Qarar tabarma kewiliń aytıp, qurı sabanǵa sóz.

Biyorın jerde buldıwlap, betti biyhaya etpe,

Til menen oraq orıp, tumlı-tusıń saya etpe,

Tildi basqa bále etip, shıǵalmas qaya etpe,

Hár bir biyar, biydáwlet májgúnge sóz zaya etpe,

Aytpaqshı bolsań ayt, qádirin biler qumarǵa sóz.

Kewil qurǵur qurt kúsep, aylanar juldızdan,aydan,

Parqı joq onıń sira bas bilmes júwensiz taydan,

51

Óz erkine jiberip kewillerdi etpeń wayran, Bilmegen óz qádirin, bilsin sóz qádirin qaydan, Dana dew ayıp sanalar, jalatay, shaytanǵa sóz.

Sóz ólimnen basqanıń tabadı bárha sharasın, Geyde málham bolsa, geyde jıǵar kewil qalasın, Jayxun sen tap bárqulla háste kewiller dawasın, Álem ishire barlıq istiń hasılı, dúrdanasın, Agaxiy aytıp qor etpe namıssız, nadanǵa sóz.

Mollanepes ǵázzeline taxmis

09-04-2010j.

Baǵrım etti kabap, júregim biryan kózleriń, Kewlime ǵulǵula salıp, etti giryan kózleriń, Janbawǵa, órtenbewge bermedi imkan kózleriń, Qarama jan qarama, óltirdi ey jan kózleriń,

Yaq, yaq yalǵan ayttım, júz dártke dárman kózleriń.

Kórgen aytar shámenu-baǵlar egilmish kóksińe,

Kóktegi sholpan-zuxra-juldız tógilmish kóksińe,

Ol Baǵdat, Buxara ánarı, bitilmish kóksińe,

Kórgen aytar nerkesi daǵlar chekilmish kóksińe.

Daǵ emesdur kóńlim ishire bol mixman kózleriń.

Axdu-paymanımdı jutsam, darıńa bolǵay sebep, Atıńa daq salsam eger, qanıma bolǵay sebep, Ráhim áylep bir názer sal, janıma bolǵay sebep, Baqpayın desem júzińe, qatlıma bolǵay sebep. Áy wax! Baqsań jan alar, áy maxıtaban kózleriń.

Názer salsań, názeriń júz mıń mayıptı júriter,

Shadı qorram bir kúlkiń, júz mıń álemdi gúńreter,

Shashıń qarasın nigarım, júz mıń túnnende beter,

Handa qılsań, lápleriń júz mıń ólikti tirilter,

Bir názerde mıń tirini qıldı biyjan kózeriń.

Kórgen dúnya gózzallardıń qúdiretin hám kúshin,

Kóplerge taw qashatıp, taslardan soqtırǵan músin,

Olar jámi bir jaq bolsa seniń óziń bir jaq túsin,

Jılda bir qurban etiler, áhli álem hayt ushın,

Bir baqıshta mıńdı qurban qıldı áy jan kózleriń.

Úyrengen ol jábir-japa, janǵa beriwge hazar, Men diydar haqqında, al ol ayralıq haqta jazar, Aǵı-qarasın bilmey kewlim boldı biyqarar, Gózlemey aǵyar ile, men telbege qılmısh nazar, Bás meniń kúygen tánime, qaldı hayran kózeriń.

Aqıl-huwıshtan ayrılıp júrgen men diywana-sayaq,

Hám qanattan qayrılıp jegenmen bigúna-tayaq,

Jáyxun jalınıp jalbarsa, aytar ol dadıma yaq,

Es-aqılımdı jıynap, ıshqıdan tarttım men ayaq,

52

Bul Nápes halın jáne qıldı páriyshan kózleriń.

Furqat ǵázzellerine taxmisler

18-04-2010j.

Jolıńa bir intizarǵa, bir kelip ket, Dártińnen bul biymarǵa bir kelip ket, Taxtsız, tajsız sultanǵa bir kelip ket, Bul jerge áy shox barna, bir kelip ket, Xuda haqqı nigara, bir kelip ket.

Júrisiń táriyip jetpes bir saltanat,

Qáddi-boyıń, teńi tayı joq qamat,

Hám ol bizler ushın qorqınısh, apat,

Júziń gúl, boylarıń jánneti-shamshad,

Aya zulfi sumana, bir kelip ket.

Kópti dos bildiń, men biygana boldım,

Daǵı hájrińnen men ǵamxana boldım,

Esten ayrılıp men hayrana boldım,

Jamalıń saǵınıp diywana boldım,

Bolarman zarı tánha, bir kelip ket.

Bir jaqsılıq islewdi bilmeseń hám, Bizlerdi hesh názerge ilmeseń hám, Aytqanǵa, degenge júrmeseń hám, Ómirde bul tárepke kelmeseń hám, Qılıp maǵzun tamasha, bir kelip ket.

Ayttım-ǵo senikidur hárne barım,

Demey-aq qoy meni, sira «sultanım!»,

Bolayın men ayaq astı ultanıń,

Pida bolsın saǵan bul shiyrin-janım,

Ne qılsań qılǵıl, lekin bir kelip ket.

Kópler biykar aytar «Dúnya degen keń!», Ashıqqa ol dozaq otı menen teń,

Dártine tawılmas dawa menen em, Ólikke bir sóz benen jan bererseń. Láli lábiń Masixa, bir kelip ket.

Qıya baǵıp kórsetkil bir káramat,

Dártten ayıǵıp bolayıq salamat,

Bizgede buyırǵay kúnler paraxat,

Aya, áy qumırıday baǵı málamat

Aya, áy qáddi rana, bir kelip ket.

Obalı bardur qaǵaz hám qálemniń, Juwabı joq jazılǵan mıń sálemniń, Jáyxun shegin bilmes qayǵı-álemniń, Hámiyshe tayındur Furqat ǵulamıń, Joq bolsın ǵam-ǵussa, bir kelip ket. .

***

53

18-04-2010j.

Kelmespeken ráhim áylep, sol bir janan bul keshe, Jollarına kóz telmirip, kóksim giryan bul keshe,

Endi qaytıp bolmas hesh bir, bunday imkan bul keshe, Ay júzin kórmey kewil, áyleydur afǵan bul keshe, Íǵlar endi kózlerim, ta bolǵusı qan bul keshe.

Payandozıń bolayın esikten jay berseń maǵan,

Dártim áshkar qılayın qamıstan náy berseń maǵan,

Qayrılıp hám baqpaspan, aspannan ay berseń maǵan,

Saqıy qul bolayın bir kese máy berseń maǵan,

Sebep waqtı bázimdur hám wásli janan bul keshe.

Ózi qáste kewilge ǵawǵa bul badabat nedur, Diyxan-puxara sorlıǵa bunsha siyasat nedur, Zordan júrgen puxaraǵa bunsha káramat nedur, Dárt ústine shıyqan, dártim ústine furqat nedur, Áylemek jábiru-sitem hám daǵı hijran bul keshe.

«Jamalıń bir kórsem»-dep baramız hár kúni sorap, Kórsetpes, hátte ayaqqa bas urıp tursańda jılap, Kórdim neshe mıń márte, júrisi, turısıń sınap, Qas ushı menen kúlip baqsa, nigárim hár tárep,

Maǵanda salmaq názer hesh, barma imkan bul keshe.

«Gápti qoyıp ıshq haqqında jaz!»-dese wax neteseń, «Waspıma mıńda bir dástan az!»-dese wax neteseń, «Názerim jasın, sózim almaz!»-dese wax neteseń, Shıqsa úyden maxwashim júz naz benen wax neteseń. Shıqsa istıqbalıma júráát penen jan bul keshe.

Qansha azap bersede kórmedim arz aytıp, nalıp, Ótinish, tileklerim orınlanbay atır qalıp,

Júrgen joqdur menińdey ıshq otına kúyip janıp, Keshe kúndiz men jatırman bosaǵańdı jastanıp, Ne qıladur áyleseń bir mutfi exsan bul keshe.

Álemiń órtep jandı, Jáyxun jáhánge sıymadı, Báribir ózińnen ózgege ıshqın hárgiz qıymadı, Barlıq táshwishti qoyıp tek seniń waspıń jırladı, Furxatiy hájriń túni, wáslińdi istep ıǵladı,

Sennen ózge kim qılur, dártime dárman bul keshe.

Erkin Vaxidov ǵázzeline (qasida) muxammes

Shıǵıstan shashırap atqan shuǵlalı tań ózbegim, Kórmegenler arzıw etken ardaqlı jan ózbegim, Álem ara dańqı ketken shın musılman ózbegim, Tariyxıńdur mıń ásirler ishre pinhan ózbegim, Saǵan teńdur Pamiru aqshash Tıyanshan ózbegim.

Muxammed Mustapa aytqan Yassawiydiń zuriyatı,

54

Ámir Temur menen máńgi baqıy qalǵan hám atı, Turan menen Túrkstannıń tiregi hám sawlatı, Sóylesin ol Afrosiyab, sóylesin Orxun xatı,

Eski tariyx shaqasında jalǵız marjan ózbegim.

Eski tariyx sóylemeydi, sırın saqlap atırǵan, Million jıllıq yazmıshtı ol umman ishre batırǵan, Men bilsem sen qúdiret bir áwliye zúriyadınan, Ál Beruniy, Ál Xorezmiy, Ál Farab áwladınan, Haslı-násli bálkim uzluq, bálkim Tarxan ózbegim.

San jetpes hesh sanap ótsem Alpamıstay erlerin,

Kósew shanshsań nárwan bolǵan zerden hasıl jerlerin,

Neshshe ásir hásirette quyashtı sen kórmediń,

Wa dariǵ, ótti basıńnan oynatıp shámshirlerin,

Neshe qaan, neshe sultan, neshe mıń xan ózbegim.

Bilmedim, qay waqıtta on tórtten bir ayıń tuwdı,

Bárhá qayǵı, muń menen kóz jasıń kókiregiń juwdı,

Ishtiń sen zaqım menen záhár aralasqan suwdı,

Tawlarıń aylanadı misli aydarhaday buwdı,

Eki dárya, eki sháshmeń, sháshmi giryan ózbegim.

Ya ráb! Bul jánnet ara qanday sawlatlı sulıw baǵ, Aylanıp ushtı onı ǵarǵa-quzǵın gileń bir zaǵ,

Óz jerinde ózińe bolmay erkin jasar bir shaǵ, Qaysarı Rum nayzasınan bawrı daǵ ústine daǵ, Shıńǵıs hám Batu tıyǵına kóksi qalqan ózbegim.

Sen sır menen Ámiwden nár alǵan sayalı terek,

Peyli dárya teńiz mısal qúdiret keń kókirek,

Oraylıq Aziyaǵa ózińseń ózbegim tirek,

Tariyxıń aytıwǵa xalqım, mıń bir Ferdawsiy kerek,

Sebep jalǵız shekken ahıń, mıń bir dástan ózbegim.

Kún sayın biyiklep barar ózbegimniń qúdireti,

Ashıq aspan, ǵárezsizlik, Alla bergen ziyneti,

Jáyhunnıń janınday kórgen ózińseń jigerbenti,

Bul qásidam saǵan, xalqım, aq sútiń, duz húrmeti,

Erkin ulıńman, qabıl et, ózbegim, jan ózbegim.

Ájiniyaz

Musáddás

20-05-2009.

Bozatawdıń uǵlanı ullı babam Ájniyaz. Áhli ilim urqanı, aqlı-danam Ájniyaz. Ashıq-biyqarar janı, laǵlı-lalam Ájniyaz. Eldiń, jerdiń ashıǵı, jábru-japam Ájniyaz. Óksik kewil ármanı, bawrı-param Ájniyaz. Poeziya júregi, tamru-qanam Ájniyaz.

Áne seni shıǵıstıń gúli dese boladı.

55

Yassauiydiń urpaǵı, biri dese boladı. Dini Islam, al endi, úni dese boladı. Sóz múlkiniń sultanı, sırı dese boladı. Segiz qırlı almastıń qırı dese boladı.

Kóp ishinde ayrıqsha, biri daram Ájniyaz.

Nege sonsha jollarıń álamat bir tar boldı. Basqan iziń oyılıp, qıya-qıya jar boldı. Dushpanlarıń aydarha, adam sıpat mar boldı. Táǵdiriń bir sóz jetpes, alǵaw-dalǵaw hal boldı. Teńiz ishre eskeksiz, tayawsız bir sal boldı. Kóksimde bir jazılmas, dártiw-jaram Ájniyaz.

El qádiri degendi jurtalar sennen sorasın. Jer qádiri degendi jurtlar sennen sorasın. Er qádiri degendi jurtlar sennen sorasın. Zer qádiri degendi jurtlar senen sorasın.

Jır qádiri degendi jurtlar sennen sorasın. Elim deyip bozlaǵan, ullı babam Ájniyaz.

Kópler ele shıǵıstıń usılların bilmeydi. Úpelek bir otınday, lapıldap kep, gúrleydi. Kókirekke urıp kep, aljı-buljı sóyleydi.

«Ilhám menen yosh ber»- dep sennen mádet tileydi. Ondaylarıń namıstan, ardan sira ólmeydi.

Poeziya patshası qorǵan qalam Ájniyaz.

Shayırlıqta men seniń teńiń tappay atırman. «Áy Álipti» araptıń háribinde qatırǵan. Dosnazarov «Mendaǵı milletpen»-dep baqırǵan. Bozatawıń Máskewde toplar yańlı atılǵan. «Gózzallar»ıń tabılmas jeriw kókten jaqınnan. Shayırlıqta kóplerdiń aldı-aǵlam Ájniyaz.

«Bozatawlı názálim» dástandaǵı Shiyrindey. Shıǵıstan bir shashırap atqan shuǵlalı kúnindey. Qaydaǵı bir kóklerden tal-tal kelgen bir úndey. Afrodita jiginer ózidaǵı bir bilmey.

Hár bir sóziń qúdiret tawdan aqqan bir seldey. Kewliń yańlı kósilgen sheksiz dalam Ájniyaz.

Nawayını oqıwǵa sende sawat bar edi. Ferdawsiydiń Rustemi, sende quwat bar edi. Pushkinlerdiń Pegası, sende qanat bar edi. Yusipteyin kelbetiń sende sıpat bar edi. Ernazarday aybatlı sende júráát bar edi. Márdanalıq, mártliktke mártiw-daram Ájniyaz.

Maqtumqulı degende jan qoyarǵa jay tappay. Jalǵız sózin mıń túmen altınlarǵa bir satpay. Usılları, jolları óziń ushın bir antay. Únlesligiń al endi, sheker menen bir qanttay.

56

Biriń qálem ekinshiń jazılmaǵan bir xattay. Sheber xátip qálemi, xusnu-xatam Ájniyaz.

Arpalısta, aytısta qay waq jeńilgeniń bar.

Eliń ushın dushpannan qay waq shegingeniń bar. Náhaqlıqtan hár dayım talday búgilgeniń bar. Qojban degen dayıstan qattı túńilgeniń bar.

Qız Meńeshtiń kóksine gúl bop tigilgeniń bar. Gúller ishre gúlzarım, gúlu-gúlzar Ájniyaz.

Shayırlıqtıń jolları názikpeken tarmeken? Geyde biyik tawlarday, geyde biyik jarmeken? Insan aqıl-huwıshı, namıs penen ar-meken? Iláhiy bir sulıwdıń júzlerinde qalmeken? Jayxun ushın Ziywardıń teńi-tayı barmeken? Kóp ishinde ayrıqsha biriu-daram Ájniyaz.

ÓZIŃSEŃ

Alla jaqsılardı burınlaw alǵan, Jaqsılar ishinde jaqsım ózińseń, Sensiz poeziya olla-hu yalǵan, Jaqtılar ishinde jaqtım ózińseń.

Yassawiydi pir tutınıp ózińe, Piraǵını súrme qılıp kózińe,

Gúzar dárbentinde qurǵan kóshkińde, Tórdegi tillalı taxtım ózińseń.

Muǵallimiń Maqtumqulı bolǵan soń, Kewil sarayına nurlar tolǵan soń, Álemdi sóz benen jawlap alǵan soń, Qosıqta qol jetpes baxtım ózińseń.

Sırıń pash etpediń hárgiz hesh kimge, Ǵáremet atıldı-aw, ústińe kúnde, Ómiriń ótkerip ózge bir elde,

Elim dep eńregen erim ózińseń.

Álip qáddiń dal dek bolıp búgildi, Yar jolında kóziń giryan tigildi, Qayǵı menen qabırǵalar sógildi, Jolda júk qaldırmas narım ózińseń.

Sende Watan boldı elatsız qalǵan, Gúl ediń waqtınan burınlaw solǵan, Kókireklerde iske aspaǵan árman, Aytsam ada bolmas, muńım ózińseń.

Arif bolıp haq jolına erisken,

Berdaq babam menen diydar kórisken, Mártlik maydanında jorǵa súrisken, Ar dese arımsań, baxtım ózińseń.

57

Sennen ózge tánde janım joq meniń.

«Kóziń yashlı, sen keterseń sharań yoq, Bir qudadan basqa pushtı-panań yoq», Yaratqannan, xalıqtan ullı aǵań yoq, Sennen ózge eli-xalqım joq meniń.

Bárqulla basıńa múshkil is tústi,

Júrek, bawır ǵamnıń otına pisti,

Aytısta sheshenler kókeyin testi,

Sennen ózge tilla tarım joq meniń.

Sáhár waqta qırlı dúpeń atıldı,

Bende bolıp tústiń, qolıń shatıldı,

Qaylardan tabarman sendey aqıldı,

Sennen basqa aqıl-xushım joq meniń.

«Qarakóz, qıpsha bel qız benen jawan, Júzleri qırmızı húrshiydi taban», Qosıǵıń qúdiretdur, kewliń bir jáhán, Sennen basqa bul jahanım joq meniń.

Seni oqısam kewlimde sher qalmaydı,

Sóz mánisin bilgen sózdi ańlaydı,

Jayhun bozatawdı aytıp bozlaydı,

Sennen ózge Bozatawım joq meniń.

Ózbekte Nawayı, Tájikte Jámiy, Orıstıń Pushkini, azar Nasimiy, Italian Dantesi, parsı Ferdawsiy, Sennen ózge Ferdawsiyim joq meniń.

Berdaqqa

Musábbá

3-06-2009.

Álem qápes yańlı bir tar bolǵanaw gezinde, Qısletinen zamannıń muńlar tınǵan kózinde, Aqlım hayran qaladı sendegi bul tózimge, Qıdır, Ilyas yańlı bir nurlar tamǵan júzinde, Júz jıl burın aytqansań ne boların izinde, Dilwar, shayır xalqımnıń shayırlıǵı ózińde, Júzi yańlı qanjardıń haqıyqatlıq sózińde.

Hár bir sóziń qádirin ólshep bolmas zer menen,

Teńep bolmas hám onı dárya menen kól menen,

Umman yańlı tuńǵıyıq, túbindegi dúr menen,

Hám men onı teńermen kóktegi bir kún menen,

Qanǵa qanı qarısqan xalıq penen el menen,

Dilwar, shayır xalqımnıń shayırlıǵı ózińde,

Júzi yańlı qanjardıń haqıyqatlıq sózinde.

Qay waqta bir shayırǵa jazımayrıq zaman bar,

59

Qaywaq kórseń top penen tartıwlı bir káman bar, Ferdawsiyge shaxıńnıń wádesinde gúman bar, Násimiydi tabannan soyǵanında zawal bar,

Shax qasında Nawayı hásiret penen árman bar, Dilwar, shayır xalqımnıń shayırlıǵı ózińde, Júzi yańlı qanjardıń haqıyqatlıq sózinde.

Sheraziydiń ómiri ǵáriplikte ótkendi,

«Yar, yar!»-deyip Máshrap dar astına jetkendi, «Ánál haq»-dep Mánsurdı náhaq qatıl etkendi, Pushkin arım-namıs dep oqtan ushıp ketkendi, Ustazlardıń táǵdiri mańlayıńa pitkendi, Dilwar, shayır xalqımnıń shayırlıǵı ózińde, Júzi yańlı qanjardıń haqıyqatlıq sózinde.

Ullılıǵın xalıqtıń tolıp tasıp jırladıń, Kókregińniń keńligin aytar dala qırlarıń, Ál hawada juldızday dástanlarıń, jırlarıń, Elden giznep qalǵan bir barma sira sırlarıń, Ardaqladıń Aydos biy, Ernazarday ulların, Dilwar, shayır xalqımnıń shayırlıǵı ózińde, Júzi yańlı qanjardıń haqıyqatlıq sózinde.

Otın urlap Zevstiń kókten jerge keldiń sen, Ayaq-qolı matawlı Prometey ediń sen, Zevstende xalqıńnıń ullılıǵın bildiń sen, Shırmalsańda shınjırǵa el dep janıń berdiń sen, Táǵdirińdi, taxtıńdı keleshekten kórdiń sen, Dilwar, shayır xalqımnıń shayırlıǵı ózińde, Júzi yańlı qanjardıń haqıyqatlıq sózinde.

Xalıq ushın juwırdıń shıqqanınsha shıyrın jan, Amangeldi batırdı etkenseń-aw elge uran, Xannan barıp qan alǵan barma onday arıslan, Azamatlar el ushın taban jolǵa tarısqan, Jayqun menen Berdaqtıń qanǵa qanı qarısqan, Dilwar, shayır xalqımnıń shayırlıǵı ózińde, Júzi yańlı qanjardıń haqıyqatlıq sózinde.

Rubayılar

Xám «Gúlistan» hám «Kárima» el qaznası «Bostan» sen, «Sáhibiya», «Mufridat»tay qol jetpes bir dástan sen, Etpe nala áy Saadiy dańqıń álem ara ketti,

Bes qıta qonıp túslengen, sonday bir keń jáhán sen.

***

Tábiyat mıń jıl tolǵatıp Sherazda tuwdı onı,

Hám quyashtay sónbesin dep quyashqa juwdı onı, «Xalıq ruxın kóterip shaǵlaǵan edi Xafız!»,

Dep, Nawayı juldızlar qasına qoydı onı.

***

«Júk awırın nar kóterer» degen gáp bar ázelden, Galaktika jarattıń sen dástan menen ǵázzelden,

60