Abulqasim Otepbergenov - Tanlamali shigarmalar 5
.pdfIyekten suwırıp alıp janlardı, Qarıs jer qaldırmay tógip qanlardı. Qanxorlardıń qaysı birin alsań da, Ónip-óskeni joq panıy yalǵanda.
Qalǵan ba?
17-03-2013j.
Vashington arqa-shıǵısında biymálim avtomobilden piyadalarǵa qarata oq úzgen, on eki adam jaraqatlanǵan, birewiniń ahwalı awır.
«Xalq swzi» 2013 jıl 13 mart
Túsinbedim, qanday maqluq, ne nárse? Adam atıw ádet bolıp qalǵan ba?
Pikir et, óziń de oylanıp kórse? Adam atıw kásip bolıp qalǵan ba?
Biyǵam bir júriw barma kóshesinde?
Máskúnem, náshebenttey náshesime?
Atadı, qaramas áke-sheshesine,
Adam atıw óner bolıp qalǵan ba?
Es-aqılı joq, jinliniń isleri,
Kóppe dedim, maqaw menen pesleri,
Ada bolmaspa bir, qastı, óshleri,
Adam atıw ádet bolıp qalǵan ba?
Bul qanday jámiyet, bul qanday awqam?
Atılar puxara, atılar sultan,
Sheyit ketkenlerde bolmay qaldı san,
Adam atıw kásip bolıp qalǵan ba?
Usı táǵdir jazılǵan ba mańlayǵa?
Qan tókpeyin úyde jata almay ma?
Boysınbayma sira nızam, zańlarǵa?
Adam atıw óner bolıp qalǵan ba?
Eresekten balları kóp jınayat,
Eter, salar baslarǵa kóp málamat,
Kún bolmadı arqayın bir paraxat,
Adam atıw ádet bolıp qalǵan ba?
Tárbiya, ortalıq ózi qandayın?
Qural-jaraqlardı ábden qurtpayın,
Qanxorlardıń berip bolmas sazayın,
Adam atıw kásip bolıp qalǵan ba?
Shayır demes…
17-03-2013j.
Bir qıylılıq, ózgelerdi hám ózin-ózi takrarlaw, ahmiyetlisi oy-pikirlerdiń joqlıǵı, poeziyanıń ápiwayı qaǵıyddalarına itibar bermew, bul keyingi jıllardaǵı qosıq dep usınılıp atırǵan dizimlerge tán ulıwmalıq jaǵday.
Rasul Gamzatov
Jawınnan keyingi zamarıq yańlı,
111
Shayır degenlerde san bolmay qaldı.
Biri kópek iytti, al jáne biri,
Esleter baqqıda turǵan bir maldı.
Sóz sóylemes, maqtanbastan, isinbey,
Túri-túsi tastan soqqan músindey,
Mıljıń sózdi jazǵanın bir qoymaydı,
Poeziya qaǵıydasın túsinbey.
Qara sózdi qalap, tórt qatar etip,
Tiyeksiz, perdesiz bir duwtar etip,
Kózgóreki qubla, arqa boladı,
Shıǵıstı qoyadı kún batar etip.
Ulıwma sóziniń aldı, artı joq, Qosıqtan ózge bir basqa dárti joq, «Qoldan kelmes isti qoysań-o!» deseń, Óshegiser, qoymas, sira antı joq.
Ólemata halın bilse netedi? Birewleri ebin tawıp ketedi.
Taban jalap, gewish qoyıp bárhama, Ahırında muradına jetedi.
Mákkarlıǵı bilinedi kózinen,
Mánis tabalmaysań qosıq, sózinen,
Usındaylar baxtı parlap ketedi,
Húrmetlerdi kórer izli-izinen.
Xalıq biledi, tárezige saladı,
Ayıradı aǵıń menen qaranı,
Húrmetlerge ǵarq álláziy bolsa da,
Shayır demes bunday qızı, balanı.
Biyǵam dártsizden
20-03-2013j.
Júregi dártsiz kisiden óli jaqsı.
Baba Taxir
Sırttan sın-sımbatı, kelbeti kelgen, «Er jigit» dep oylar sırın bilmegen, Biraq, qurı sımbat, loqet ekenin, Isles bolmaǵanlar qayjaqtan bilsin? «Dúnyanı suw alsa úyrekke bir pul», Degendey, buldaǵı oysızdur pútkil. Músinge jan berip, qoyılǵan yańlı, Perdesiz, tiyeksiz duwtardur, tarlı. Bir qayǵısı qaraqanı, qarını, Alqımǵa uradı hár ne barını. Oylamaydı keleshegi, erteńin,
Daw menen jánjelge túrinip jeńin. Kózlerin qızartıp shıǵa keledi, Páyweri pánseri bolıp júredi.
112
Jumısta da, úyinde de pes yańlı, Qosılmas iyt penen pıshıq, ósh yańlı. Qanday ortalıqta, qay jerde ósken, Adambeken diyseń kindigin kesken? Xayalı qorqadı zárresi qalmay,
Et súyekke barıp, qalmaǵan shıray. Ballar da aldında qaltırap turar, Jazıqlı, jazıqsız shetinen urar. Tawsılmaydı hárgiz daw menen jırı, Ǵawasat tappayın otırmas qurı. Sóylesip, dártlesip otırıw degen, On jatıp turǵanda oyǵa kelmegen. Insanǵa pitpegen minez-qulqı bar, Misli qápes yańlı, iskenjedey tar.
Kórmedik quwanıp, mıyıq tartqanın, «Eki ayaqlıda joq onday zalım». Degen oylarǵa da barıp qalasań, Usındaydı kórip shúkir qılasań. Insanlıq sıpattan bolmaǵaysań kem, Qudayım saqlasın, biyǵam, dártsizden.
Jirkener
27-11-2013j.
Nadan barsa, hátteki dozaq onnan jirkener. Axmed Yassawiy
Aqılsızdı, axmaqtı kim bir jaqsı kóredi? «Nadan barsa, hátteki dozaq onnan jirkener». Basqa bále hár qashan oysızlıqtan keledi, «Nadan barsa, hátteki dozaq onnan jirkener».
Burında da, házirde bolǵan para degen zat, «Kúshliniki digirman tartıp…» turǵan káramat. Basshı bolsa nápisqaw bolar, daw hám málamat, «Nadan barsa, hátteki dozaq onnan jirkener».
Hayalınıń aldında sóyley almas basshı bar, Biraq, dúzde tilinde záhár menen ashshı bar. Juwındıxor, jaramsaq taban jalar xosshı bar, «Nadan barsa, hátteki dozaq onnan jirkener».
Birewler bar úlken bir lawazımda otırıp, Júrdek qatın sıyaqlı keter pulǵa satılıp, Awır qılmıs isleyip, ketkenler bar atılıp,
«Nadan barsa, hátteki dozaq onnan jirkener».
Sawatı da, bilimi, bolsadaǵı mal yańlı, Jarasıqsız jerdegi náhán, úlken qal yańlı, Bastan-ayaq aralas záhár menen pal yańlı, «Nadan barsa, hátteki dozaq onnan jirkener».
Mekemeni ózimniń menshigim dep túsingen,
A! háribi shıqpaydı jarsań eger ishinen,
113
Sondadaǵı hoppıyıp, porsıq yańlı isingen, «Nadan barsa, hátteki dozaq onnan jirkener».
Ómiriniń yarımın araq penen ótkergen, Axmaqlıqtı eń sońǵı shuq-shuǵına jetkergen, Bir nápsiniń dártinen kórgilik barın kórgen, «Nadan barsa, hátteki dozaq onnan jirkener».
Hayaldıń da jamanı bir janıńnıń jawıdı, Tawıp berer joq jerden jánjel menen dawıńdı, Jili eter aqıllı, dana, deni sawıńdı,
«Nadan barsa, hátteki dozaq onnan jirkener».
Perzentler bar ákege záhár-zaqqım juttırar, Qumar oynap hátteki hayalında uttırar, Barǵan jeri oyılıp, júrgen jolı bolar tar, «Nadan barsa, hátteki dozaq onnan jirkener».
114
Bul
30-11-2013j.
«Hátte bazı bir «jazarman» lar óziniń bos, mánissiz shıǵarmaların násiyatlaw nietinde ataqlı sınshılardı «satıp» alıwǵa deyin barmaqta».
Ywldash Salijanov
Filologiya ilimleriniń doktorı «Kitob dunyosi» 27-noyabr 2013j.
Bunıńdayın ataqlı sınshılardı, Degen jaqsı «górbar yaki soqır bul». Esletedi toǵayda malshılardı, Degen jaqsı «górbar yaki soqır bul».
Bes oqısań túsinbestey zatlardı, Qıysının keltirip, aytıp antlardı, Maqtar qosıp sheker, nabat, qantlardı, Degen jaqsı «górbar yaki soqır bul».
.
Sınshınıń atına daqtı túsirip,
Gewek, quwıs zattı úplep, isirip,
Jasırıp alǵanın urlap, kóshirip,
Degen jaqsı «górbar yaki soqır bul».
Sınshılardıń arıǵı bar, qam semiz,
Máskúnemi, sam-samı bar – bir, egiz,
Baqqıdaǵı deyseń misli gór ógiz,
Degen jaqsı «górbar yaki soqır bul».
Hámmeden bilgish bop pańsıp sóyleydi,
Aq-qaranıń parqın onsha bilmeydi,
Taban jalap, jaǵınbayın júrmeydi,
Degen jaqsı «górbar yaki soqır bul».
Haq sózdi aytıwda qalıp baratır,
Gileń sheshen, gileń bilgish, orator,
Gewekler oylaydı: «Hámmeden men zor»,
Degen jaqsı «górbar yaki soqır bul».
Oyınshıq emes ádebiyat maydanı, Ayıradı aǵıń menen qaranı,
Bar arada usındayda qaralı,
Degen jaqsı «górbar yaki soqır bul».
.
Aytqan
10-01-2014j.
Durıs, Jazatuǵın hám jazbaytuǵınlar toparlarına bólinemiz. Tań qalarlıq jeri, jıyınlardıń tóri jazbaytuǵın jazıwshılardiki boladı, hámiyshe.
Gabriel Garsia Markes
«Qawınnıń piskenin iyt jeyip keter». «Qızdıńda jaqsısın taz ilip keter». Degendey ata-baba naqılına,
115
Itibar ber, juwırtqıl aqılıńa.
Mısalǵa Ferdausiy «Shaxnama» sın, Ótkeralmay taslarǵa urıp basın. Júrgende awzınan qanı kelip,
Shax sarayda kún-ara bázim berip. Otqanda, qasında shayırsımaq, Bolǵan bádduwalar, sam-sam, axmaq. Solar maqtalıp, sıylı orınlarda, Otırǵan tórde, toyda, jıyınlarda.
Ataq ta, sıylıq bári berilgen-aw, Húrmet te, izzet bári kórilgen-aw. Dúnyanı titrentirgen Xafızlarda, Sózin jurt teńegen altın, hasıllarǵa. Ólemata, jupını halda bolǵan, Otırar orın tómen, jayda bolǵan. Násimiyler haqlıqtı aytaman dep, Qansha jábir-japalar kórmedi kóp. Nawayı shax oń qolı bolsadaǵı, Kókirekte bolǵan hásiret, daǵı. Jalatay, juwhalardıń sebebinen, Xátte saraydan da shetletilgen. Sonnan soń Máshireptey ullı shayır, Álemdi etken sózi hayran, qayıl, Dárwish sıpat diywana bolıp júrgen, Axırı axmaqlar dártinen ólgen.
Burında da aq – qaranıń parqın bilgen. Talantı el ardaqlap súyip kelgen. Dúnya degen jetedi, ázel keńdi,
Xázir endi basqasha dáwir keldi. Jazıwshı, shayırlarıń hár bir elde, Húrmetlener, orını bolar tórde.
Kókirekte muń bolıp, qat bolıp jatqan, Degen menen haq sózdi Markes aytqan.
Doslıq bolmaǵan jerde
19.10.2012j.
«Doslıq joǵalǵan jerde, jámiyet buzıladı, muxabbat joǵalǵan jerde, áwlatlar azabın tartadı2 degen Muxammed Payǵambar.
Sh.Aytmatov
Jámiyette buzılar, Doslıq bolmaǵan jerde. Keler ǵarǵa, quzǵınlar, Doslıq bolmaǵan jerde.
Insanıylıq kelbeti,
Qalmas uyattan beti,
Jeliner iyttiń eti,
Doslıq bolmaǵan jerde.
Maldan bolmay ayırma,
Ráhim qalmayın janǵa,
Húrmet hám bolmas nanǵa,
116
Doslıq bolmaǵan jerde.
Xalıq emes alaman,
Bas arılmay jaladan,
Jánjel tabar jańadan,
Doslıq bolmaǵan jerde.
Balıq shirip basınan,
Záhár shıǵıp asınan,
Uyat keter jasınan,
Doslıq bolmaǵan jerde.
Ǵarrılar ándiyshesiz, Nasharlar júrer ersiz, Putqa sapatlar kemsiz, Doslıq bolmaǵan jerde.
Balaǵa waqıt bolmay,
Tárbiya naxıt bolmay,
Keleshek, baxıt bolmay,
Doslıq bolmaǵan jerde.
Náshebenti, araqxor,
Ahmaq, máńgúr bolıp zor,
Haramnan ketpeydi qol,
Doslıq bolmaǵan jerde.
Paraǵa kúsh salınıp,
Ákeden de alınıp, Júrer bárha sabılıp, Doslıq bolmaǵan jerde.
Insan baxtı doslıqta,
Bolsa, bolmas qaslıqta,
Hám bolmaydı haqlıqta,
Doslıq bolmaǵan jerde.
Insansań doslıq ornat,
Sonnan qalar jaqsı at,
Kútpegil baxıt, murat,
Doslıq bolmaǵan jerde.
Qosıǵıda, jırıda
16.02.2014j.
«Qaraqalpaqstandı poeziya eli» dep aytıwǵa haqlımız. Kamil Yashin
Bul aymaqqa ázelden Alla názer salǵan jer. Mángi-baqıy, bir ómir muqaddes bop qalǵan jer. Bul jerlerdiń edeni, tór betine qarasań,
Muz balqıtar muzadan, janıń lázzet alasań. «ár bir qádem, shaqırım, alıs-alıs jaqlarda, Meyli keshpe, meyli ol tań sáhárgi waqlarda.
117
Kókten jerge jaǵımlı saza kelip turadı,
«Mómin bendem!» degen, ol Yaratqannıń kálamı. Usı kálam, usı ses hár kún bizge yosh berip, Kórgen emes qarekeń barǵan jerden bos kelip. Qayda barsa Qudaydıń atın aytıp júredi, «Jaratıwshım, Qudiret, Iláhim!» dep, biledi. Sıyınarı, barlıǵı jalǵız, tánha bir Haqqa,
Sonnan keyin iyesi iymeyme, bul xalıqqa? Saqlap keler ot penen suwdıń apatlarınan, Bos qoymaǵan dúnyanıń naǵmetleri, barınan. Eń birinshi kewline nurın quyıp qoyıptı, Sonnan keyin kóksine pútkil álem sıyıptı. Bul xalıqtıń tilegi, qosıǵı da, jırı da, Quwanıshı, shadlıǵı, qayǵı menen muńı da. Tilegi de, niyeti jalǵız ǵana bir nárse,
«Bul álemde adamzat, tınısh-tatıw kún kórse. Urıs penen qırǵınǵa qáne shekler qoyılsa, Ógiz benen túyeler, qoylar toyǵa soyılsa!». Degen tilek, ármanı qosıq bolıp aǵılar, Iynesinen sabaǵı bul qosıqqa qosılar.
Bul jerlerde jistoǵay, shóbi, shalqar kóli de, Sheksiz dala hám jáne jalǵız súyem jeri de. Tawı menen tası da, quwrap qalǵan Aralı, Qızıl qumı, qırları qosıq aytıp turadı. Duzıdaǵı suwları qosıq penen juwılǵan, Arıslanı, bórisi qosıq penen tuwılǵan. Túnlerinde juldızlar jımıńlaydı qúdiret,
On tórt kúnlik ayı da, qosıq qılar qiráát. Ballarınıń tilide qosıq penen shıǵadı, Gúreslerde palwanı qosıq penen jıǵadı. Sheshenlikte dúnyada ele hesh kim aldına, Shıǵalmaǵan, bilmegen salıp qoysın yadına. Arǵı tegin, shıǵısın kimge barıp qossańda, Alıs, jat bop shıqpaydı, házireti Adam da. Jiyrensheden bermaǵan Yassawiydey káramat, Payǵambardan keyingi babamlardı atpa-at. Aytsam tańǵa tawsılmas, uzın dizim boladı, «Bul qandayın xalıq?» dep, aqıl hayran qaladı. Bul xalıqtıń ullılıq, káramatı mınadı,
Tınıshlıq hám bir Haqdur, qosıǵı da, jırı da.
HESh BIRIN TILEWBERGENDEY DEP BOLMAS
(Tilewbergen Jumamuratovtı eslep)
28-dekabr 1995 j.
Qarakeńniń shayırı kóp orasan, Bárin bir shetinen táriyplep bolmas. Ótkir almas, zeyin menen qarasań,
Xesh birin Tilewbergendey dep bolmas.
Xár kimniń óz jolı, óz mańlayı bar,
Biraq sizge Alla bolǵan mádetkar,
Júzden júyrik, mıńnan shıqqan bir tulpar,
118
Tulparǵa yabılar hesh bir teń bolmas.
Iskender ábizámzám suwın alǵızdı, Ámir Temur Samarqandtı salǵızdı,
Ferdawsiyǵa shax dástanın jazǵızdı, Sonday óz xalqına sendey sep bolmas.
Qanda káramatsań, qanday aqılsań,
Bastan ayaǵıń bir turǵan naqılsań,
Qurmaday teberik, biyik daqılsań,
Desem búgin sózde haslan shen bolmas.
Tirińde ǵáremet tasların atıp,
Ishken aslarıńa uw-záhár qatıp,
Aqtı qara deyip gúnaǵa batıp,
Júrgenlerde bunday hiyle, ep bolmas.
«Zer qádirin tekte zerger biledi», Bárin bir shetinen aytsam men endi, «Seni biziń Maqtımqulı» dep edi, Degen xalıq sózin aytsam kóp bolmas.
Arıslanım der búgin
Muxammed Yusupti yadlap
11.02.2014j.
Payǵambardıń atına qoyǵannan soń atıńız, Tasqa naǵıs oyǵanday boldı jazǵan xatıńız. Rasuldıń úmmeti ekenińdi aqladıń, Jigirma tór saatta tınım tawıp jatpadıń. Ǵárezsizlik jırshısı desem bolar birinshi,
Ótmishten de, búginnen, keleshekten súyinshi. Sorap, kókke «Elim!» dep, qanat baylap ushqanıń, Jurt shıqpaǵan tóbege shıǵıp, juldız qushqanıń. Xár bir sóziń jır bolıp, qosıq bolıp ketkendi, Yadlatadı mıń jıllıq tariyxlardı, ótkendi. Uluǵbektiń daǵında júrek-bawır bolıp qan, Qaytqanıńda kók gúńrep, bozlap qaldı Samarqan. Hár qosıǵıń jańadan juldız bolıp ashıldı,
Gáwhar bolıp, dúr bolıp, marjan bolıp shashıldı. Túrkmen qızdı túrkmenniń shayırınan ótkerip, Táriyp penen sıpatın bergenseń-aw jetkerip. Sen qay taqrip, qay zattı alsańdaǵı tilińe, Xalqıń qollap-quwatlap, qosılǵandı únińe.
Bes dástanıń kishkene «Xamsa» desem boladı, «Hár qatarın mıń túmen, alsa!» desem, boladı. Eger shıqsań minberge jurt jibermey ózińdi, Sóziń túwe, tıńladı únsiz turǵan gezińdi.
Únsiz turǵan geziń de dástanlarǵa sıymaydı, Bastan-ayaq qosıqsań, aytpasıma bolmaydı. Yusupteyin shırayda bolmasańda aǵla zat, Shaxlıǵınan joqarı kórsettiń sen karamat. Abdulldan, Erkinnen keyin turdıń shax bolıp,
119
Qondıń xalqıń basına qusı bolıp, bax bolıp.
Aytıp bolmas qaralı, sol bir waqıt, gezlerdi,
Tap, Baburdıń jasında taslap kettiń bizlerdi.
Babur yańlı sendaǵı, atan dese barıńdı,
Alaqanda aymalap, ayamadıń janıńdı.
Kóremen men ózińnen Alpamstıń erligin,
Xalqım seni qosıqta arıslanım der búgin.
Bizdi usılay jaratqan
17-09-2011j.
Tańlanbay-aq qoy bizge, Bizdi uslay jaratqan. Aytsam anıǵın sizge, Bizdi uslay jaratqan.
Bizde uyqı bolmaydı,
Uyıqlasań shay qonbaydı,
Shayır deme ondaydı,
Bizdi uslay jaratqan.
Bes saattan zıyatdı,
Shayırdıń bul bir antı,
Ferdausiydiń zúriyatı,
Bizdi uslay jaratqan.
Juldız batpay turamız,
Tolǵatıp hám tuwamız,
Kókte sáwbet quramız,
Bizdi uslay jaratqan.
Tınıp-tınshıwdı bilmes,
Juwırar erteli, kesh,
Jalqawlıq ómirge kes,
Bizdi uslay jaratqan.
Ilhámin abzal kóredi,
Oǵan janında beredi,
Hijran bawırın tiledi,
Bizdi uslay jaratqan.
Tań menen «Táwbe» deymiz,
El mápin, ǵamın jeymiz,
Sonnan ardaqlı ermiz,
Bizdi uslay jaratqan.
El kózine tiyemiz,
Jansa janıp kúyemiz,
Hátte jerin súyemiz,
Bizdi uslay jaratqan.
Mómin hazarsız janlar,
Keris tartılǵan tarlar,
120