Abulqasim Otepbergenov - Tanlamali shigarmalar 5

Yad bolsa da inglis tili,

Talanttan bolmasa bir eli,

Usı halıń, usı bolǵanıń.

Hámmege jetedi, dúnya keń,

Jazıwshılıq ańsat dep júrmeń,

Dozaq penen teńdur, ol bilseń,

Usı halıń, usı bolǵanıń.

May kekirip jatıp hám úyde,

Is erikken waqıtta geyde,

Shıjbaylaǵan menen, ómir de,

Usı halıń, usı bolǵanıń.

Keńes almaqshı bolsań mennen,

Basqa kásip, basqa is penen,

Júriwińdi tileymen sennen,

Usı halıń, usı bolǵanıń.

Hásiret penen álemdur

12-02-2013j.

Balaǵa mexriybanlıq, jıllı, shiyrin sóz benen qatnasta bolıw álbette paydalı, lekin bul iste óte ketken (shennen tıs) bir dárejede is kóriw zıyanlıdur.

Nawayı

Bala taldıń shıbǵınday mayısqaq, Ekenligi ayan nárse, bul bir haq. Qay tárepke qıysaytsań sol tárepke, Mayısıp ketedi ońǵa ya shepke. Besikte jatqanda aqtı, aq deseń, Qaranı qara dep tárbiya berseń. Háwlirtip kóterip, qolıńa alıp, Júrekten júrekke mehirdi salıp.

Bir kún, bir máwritte qashırmay kózden, Jánnetti jaratsań marjannan, sózeden. Hám úlken adamday qatnas jasasań, Bergen sorawınan hárgiz qashpasań. Bes jasınan alsań hárip tanıtıp,

Baslasa ilimniń shiresin tatıp. Júrseńde úyińnen alıs jaqlarda, Bala kózden jıraq qalǵan waqlarda. Júrek penen júrek baylanǵan bolsın, Kewilden kewiller nár alǵan bolsın. Kitaplar alıp kel júrgen jerińnen, Sabaq ber, dúnyalıq ullı ilimnen.

Mal-dúnyaǵa hárgiz mardıyıp ketpe, Insapsızlıqtıń da shegine jetpe. Mánsabińe, abırayǵa másirip, Júrseń kúnde yoshıp, kúnde esirip. Házlikti oyalasań óziń janıńa, Qaramayın ul-qızıńnıń halına. Tárbiya bir jaqta, iyesiz qalıp, Otırma keyninen ókinip, nalıp.

101

102

Sizlerdur kálamı, sóziniń bası.

Biz ushın jarattı dúnyanı bir Xaq,

Túnlerdi jaqtırtıp bolayıq shuwaq.

Qádemińdi taslań jaqsılıq, alǵa,

Talpınsań talpınǵıl jaqtılıq nurǵa»,

Deyip, aqıl berip turǵan waǵında,

Qabıl tasın attı sorlı Abılǵa.

Sonnan baslap dúnya kemtik bop qaldı,

Gáde suwlar basıp, gásinde jandı.

Millet, millet penen qırram-pısh bolıp,

Jerdiń júzi ketti qanlarǵa tolıp.

Qorazday julısıp, iyttey talastı,

Kúshlisi kúshsizdi jawladı, bastı.

Shayırdı usınday jaǵdaylar qattı,

Tınnım bermey, tolǵandırdı, oylanttı.

El ǵamı dep miynet etse hár adam,

Jerdiń júzi jaynap turadı mudam.

Nawayı sóziniń tórkini usı,

Bunı biliw kerek hár kim, hár kisi.

Máwriti bolar

15-02-2013j.

Jaslıqtı háwes etip, saqalıńdı boyama, quwrap qalǵan ósimlik qayta kógermeydi. Nawayı

Sheshimi joq jumbaq diyseń adamdı, Aytsań kópdur, aqıllıdan, nadandı. Jas jetpiske barǵanda da gey birew, Aytıw qıyın «parasatlı shal bul» dew. Sebebi júredi jaqpas is islep, Baqqıda turǵan bir at yańlı kisnep. Qoymaydı sira bir quyańqılıǵın, Aldırıp qoyadı jaslarǵa sırın.

Sóz sóylese pátiwasız sóyleydi, Jurttıń jek kórerin hárgiz bilmeydi. Kempiri burınlaw qaza bolǵan soń, Júrmedi bul arqayın, tınısh, jón. Ózinen otız jas kem hayal aldı, Jolına suwırdı qaznada bardı. Qálese iyekten suwırıp janın, Berejaq namısın, berejaq arın.

Ol hayal shaytanday, mákkar bop shıqtı, Shańaraqtı shayqap, aqırı jıqtı. Bilmeytuǵın bolıp shıqtı Alannı,

Quwıp shıqtı kelin menen balanı. Ǵarrınıń álpeshlep, pardozın berip, Ózi ózge menen áshiretti kórip. Maymılday oynatıp qoydı ol bayın, Hiyle, tásil menen aldı hám hayın. Kerek deseń gey waqları úyine, Oynas alıp keldi, más bir kúyinde. Ǵarrı shayın demlep, awqatqa qarap, Dálizde jattı ol waqıttı sanap.

103

Bilgenler «Teris qaytqan qart bul-dedi,

Jetpisinde jigirmanı kúsedi,

Qaltıraq qoldaǵı kamandaǵı oq,

Tariyxta nıshanǵa tiygen jeri joq.

Bul mápilik ǵarrı halın bileme?

Kiyiz qazıq sira jerge kireme?».

Ayta berseń dástán, jırı tawsılmas,

Házir kózlerinen aǵıp qanlı jas,

Ballarına jek kórinshi kórinip,

Táwbe etip, Allasına berilip.

Qáte etkenligin ańladı, bildi,

Hayaldan qol juwıp ballarǵa keldi.

Ballarda keshirdi, áke húrmeti,

Biraq jurtqa qarar qalmadı beti.

Basın tasqa urıp, ókinip, jılar,

Hár zattıń orını, máwriti bolar.

Máńgige, baxıy turadı

13-02-2013j.

Mórde ne oyılǵan bolsa, qaǵazǵa sol túsedi.

Nawayı

Ǵarǵanıń balası «ǵaq» deydi, Diywana balası «haq» deydi. Bul burınnan kiyatırǵan, Kópke uran, Naqıl bolǵan. Meyli haywan, meyli adam, Násiline tartar mudam. Dúnya binyat bolǵanında, Adam jańa jaralǵanda.

Bolǵan hár túrli pishinde, Quyrıqlı bolǵan ishinde. Sózime bir bergil zeyin, Neshe million jıldan keyin. Quyrıqlı ballar tuwılıp, Aytqandı alǵıl uǵınıp. Aytamız bunı qısınbay, Tábiyat zańı usınday. Paxtaǵa aqlıq miyasar, Kómirge qara jarasar.

Ne ekseń sonı orasań, Qırmanda barın alasań. «Yasiyn» dı oqıp eshekke, Miriwbet, jaqsılıq kútpe. Eshek eshekligi menen, Ómir boyı qalıp kelgen. Jállattıń balası jállat, Mampıs balası musallat. Boları burınnan anıq, Qáytemiz ortaǵa salıp? Xámmede bir aqıl-sana, Birew aqmaq, birew dana. Insan tábiyatı sonday,

104

Dúnya jaralǵanlı ońbay. Kiyatqanınıń sebebi, Urıstıń tabılmay emi. Qanǵa boyap, ana jerin, Kúnde qırǵın, kúnde ólim. Bárqulla bolıp eki jaq, Dúnyanı pútkil órteyjaq. Mısal Shıńǵısxan urpaǵı, Dúnyanı qansha shayqadı. Napaleon tutqanaq kesel,

Bolǵan sonday májgún, eser. Gitlerde tap sol tárizli,

«Ana emes, iyt emizdi», Degen qıyalǵa barasań, Tariyxtan sabaq alasań. Stalinde ońǵan emes, Basına gáp qonǵan emes. Urnıqqır bolǵan jasınan, Jan alǵan bárha qasınan. Miriwbetti bilmegen hesh, Kelisimge kelmegen hesh. Saldı awır kóp salıqtı, Millionlap qırdı xalıqtı. Aytarlıqtay bul yalǵanda, Bulardan urpaq qalǵanba. Sózdiń rasın aytqanda, Máni berip bayıtqanda. Zalım násli zalım bolar, El-xalıqtı qanǵa boyar. Jaqsıdan jaqsı tuwadı, Mángige, baqıy turadı.

Sıypaǵandı bilmes…

14-02-2013j.

Jaramas kimselerdiń basınan zer shashıw eshek aldına záfaran (sarǵısh tústegi xosh iyisli ósimlik) tógiw menen barabar.

Nawayı

Qolınan is kelmeytuǵın málǵundı, Jaqpas qılıq isleytuǵın hár qıylı. Basqa birew qapılǵanday yalǵanda,

Deyseń: «Hámel beriw dástúr bolǵanba?». Júrgen bir quyanqı, jalatay, jógi,

Ne nárse ekeni belgisiz tegi. Ákelip qoyadı úlken orınǵa, Jámáátke tanıstırıp jıyında.

Kóklerge kóterip, maqtap ketedi, Joq sawatın dástan, bayan etedi. «Tájiriybeli isker» bolıp shıǵadı, «Miynetkeshtiń hal jaǵdayın uǵadı». Deyip maqtap qoyıp ketken basshısı, Birewlerdiń inisi ya qosshısı. Qullası, aǵası, qollawsıshı bar,

105

Ózin deyseń naǵız jalmawız, makkar. Otırıp alǵannan hámel kúrsige,

Isti burar terisine, kerisine.

Maqtap qoyǵan basshı barıp turǵannan, Bolıp shıqtı, qalıp turǵan bir nadan. Tap usınday ahwal júz berdi bizde, Aytıwǵa sıymaydı dástanǵa, sózge. Mekemeni dal-dal ete jazladı,

Saban astı suw jiberip, sazladı. Alıwdıń mıńda bir tásilin taptı, Óz asına ózi záhárdi qattı.

Qorıqpay paradan kisi haqınan, Bermegenge jekiringen, baqırǵan. Qullası was-wayran etti ol isti, Paranıń ústinde qolǵada tústi. Nawayınıń aytqanına kelip tur, Sıypaǵandı bilmes, haram eshek bul.

Gúman

16-02-2013j.

Paraxor qazı ilsam binasına raxna (qáwip tuwǵızıwshı) salıwshıdur. Nawayı

Sol gezed – aq, qazı alsa paranı, Xázir ókpelemesek te boladı.

Sol zamannan berman násilme-násil, «Birli-yarım, ótip kelgen», deyip bil. Qolǵa túsip qalǵan para ústinde, Tabılıp atıptı qazı bul kúnde.

Nápsi dep, burmalap, nızamdı, zańdı, Qutqarıp jiberer gúnalı jandı.

Taqır jerde buqqan yańlı boladı, Jábirkesh ókinip áben janadı. Bir waqiya boldı ǵayrı bir jurtta, Aytıp ta, jazıp ta bolmaydı xatta.

Insapsız bir qazı hár qashan, hár waq, Nızamǵa qarsı is etken ol bádbaq. Nápsiniń ashılıp ketkeni sonsha, Ayılın jıymaǵan qorqpaǵan onsha. Patshalardıń sarayınday saraydı, Saldırǵan jurt hayran qalıp qaraydı. Eń sońǵı markalı avtomobillerdi, Serelep, serelep awmasıp mindi.

Úy ishin qaplaǵan altınǵa-zerge, Ózine gúmbezdi saldırǵan, górde. Arnawlı góri buyırmay qalıp, Ketti qolǵa túsip ókinip, nalıp.

Paradan jıyılǵan mal menen múkin, Baxasın shıǵardı esaplap bir kún. Milliard, milliardlardan asqanın kórdi, Nızam menen húkiwmetke ótkerdi. Anaw tor artında kózi máshshiyip, Otırdı tergewge ol juwap berip.

106

Islegen gúnasın moynına aldı,

On bes jıl múddetke sorlı qamaldı. Nawayı waqtınan kiyatqan berman, «Urpaǵı ma?» deyip etemen gúman.

Ziya tarqamaydı dus kelgen zattan

17-02-2013j.

Hár qanday biyikte bolmasın Zuhal (Saturn) quyash bola almaydı. Beyish lipasların kiygizgen menen dáw perige aylanbaydı.

Nawayı

«Qatın qarıwlanıp qazan qaynatpas», Degen naqıl hárgiz esimnen shıqpas. Degen menen házir geybir qatınlar, Anaw, mınaw er qasında úlken nar. Qatın dawıs, qatın minez erlerden, «Is pitkerer nashar jaqsıdur» dermen. Bir aqıllı: «Zordan júrgen basımdı,

Qayteyin, men, xan bolsın dep shaqırdı». Degenindey hárkim xan bola bermes, Xan bolıwǵa kerek sawlat penen es. Basshı bolıw ushın qaysı bir isti,

Kópten aǵla bolsın aqılda, kúshte, Basshıda bolmasa aqıl-parasat, Qay waǵı, bir waǵı keltirer apat. Jámáát sorlaydı eki ortada, Hámmeden pás bolıp, ketip arqaǵa. Bir ahmaq kesiri tiyip kóplerge, Bunıńday waqiya bolıp kóp jerde. Kóshti tarta almay qarızdar bolıp, Aytsań ada bolmas, atıptı tolıp. Aytayın kórgenim, bilenim haqta, Bir basshı qoyıldı úlken zavodqa. Ákesi húrmeti, tanıs-bilislik,

Sırta turıp bas shayqadıq, ókindik. Úlken lawazımlı kisi balası, Joqpa deyseń basta aqıl, sanası. Qılıqları etken isi turpayı, Biyhuwdalıq boldı isi udayı. Júredi mudamı keyip-sapada, Qaramadı násiyatqa, ataǵa. Zavod óz halına taslap qoyıldı, Burınǵı kelbeti, kúshi joyıldı.

Bir jıldıń ishinde tarqatıp aldı, Ózi de bir kúni uslap, qamaldı. Bir ahmaq sebepli jámáát issiz, Qalǵanına ne shara bar ne dersiz? «Jamannıń ayaǵı segiz» deydiler, Birewi tiymese birewi tiyer.

Dál hám anıq sózdi Nawayı aytqan, Ziya taramaydı dus kelgen zattan.

Joqarı qoy

107

27-02-2013j.

Ya Allah!Biziń qastımızdı zalımlardan al! Bizdi barlıq dushpanlardan joqarı qoy!

Qatelerimizdi keshirgil!

Shayx Bahawiddin Naqshbánd

Qam sút emgen bendemiz, keshiregór, Ya Allax!

Gúnam bolsa dizimnen óshiregór, Ya Allah! Gey waqları asqınlap, hallas, hallas etemiz, Bendelikti ulıwma umıtıp ta ketemiz. Dúnya-mal dep gey waqta oń-solǵada qaramay, Baqqıdaǵı alakóz, súzetuǵın tanaday.

Bir qarınnan basqanı oylamayın qalamız, Berse qoldan, bermes tartıp taǵı alamız. Ómir boyı qırǵında, ot, jalınnıń ishinde, Qolı qanǵa malınǵan, jállat, qassap pishinde. Bir birewge hazardı qansha berip atırmız, Dinge túspes Sofiyan hám de Abu Jahilmiz.1

Olardaǵı anadan tuwǵan insan emes pe?

Ayda, jılda ómirde «Yaratqan bir!» demespe? Qulaq aspay Payǵambar – Muxammedtiń sózine, Kórsettiń-aw ahırı múńkirlerdiń kózine.

Sen arqalı haqlıqqa, jaqsılıqqa jetkenbiz, Qastımızdı zalımnan alıp berdiń, ótkenbiz. Jáne taǵı panamız, ǵamxorshımız ózińseń, Kúni-túni zikirim, tilde sánem, sózińseń. Men tiledim: «Aspanım tınıq etip bergil» dep,

«Názerińnen qaldırma, bendem deyip bilgil» dep. Jerde qalıp atqan joq tilek penen arzıwım,

Bálent tigip alǵanbız erkinliktiń biz tuwın. Usı biyik tuwımdı qolda bekkem uslawǵa,

Kúsh-quwat ber, dushpannan joqarı qoy, Ya Alla!

1. Sofiyan hám Abu Jahil islam dininiń qas dushpanları.

Qálegen

28-02-2013j.

Aytıń: «Ey málikul-mulk» -barlıq múlktiń jalǵız xojası bolǵan Allaxım! Sen qálegen adamıńa múlk inam eteseń hám qálegen adamıńnan bul múlkti tartıp alasań: qálegen adamıńdı áziz eteseń hám qálegen adamıńdı qor eteseń. Barlıq jaqsılıq tek ǵana siziń qolıńızda. Álbette, sen barlıq nársege qádirseń (uqıplısań). Túndi kúndizge aylantırasań hám kúndizdi túnge aylantırasań. Óliden tiri binyat eteseń hám tiriden ólini binyat eteseń, hám de qalegen adamıńa biyhısap ırısqı-nesiybe bereseń.

Shayx Baxauddin Naqshbánd

Berdińiz birewllerge esap-sansız mallardı, Patsha menen teń ettiń jaǵday menen hallardı. Biraq ta, bir qádiriń, miyirińdi bilmedi, «Mınaw meniń Iyem» dep tilge, kózge ilmedi. Tap aspannan salbırap túsken yańlı ózinshe, Qansha ǵárrem is etti uyalmayın kózińshe. Mánsabın ol menshik dep, para alıp másirdi, Taza bolǵan jillidey óz-ózinen esirdi. Jámáátti mensinbey jiyirkenip qaradı,

Kásip etip aldı ol haram menen zinanı.

108

«Murnım balta shappaydı» deyip oylap júrdi ol, Ahır-ahıbetinde peyilinen kórdi ol.

Esap beriw máwriti keldi jalǵız ózińe, Kórsettiń-aw zańǵardıń kórgilikti kózine. Táwbesine tayanttıń bul insapsız bendeni, Mańlayına mushlayıp, «Alla!» deyip eńiredi. Tasıdı ol keyinge jıynaǵan kóp mallardı,

Bankke qaytıp tapsırdı, milliard, milliard pullardı. Basqa qonǵan baxıttı hám ózińdi bilmegen, Túser usı ahwalǵa patshama ol qálegen.

Bádduwa bop ketedi

03-03-2013j.

Halal bolmay tapqanıń, maqset hasıl bolmaydı.

Shayx Baxawddin Naqshbánd

Burınları bar shıǵar, halal, haram degeniń, Házirleri bul zattıń parqın onsha bilmedim. Gey bir jerde hadalǵa haram ketti qosılıp, Júr kóplerdiń, al endi, júrek-bawrı osılıp.

Jeru – kókti dúbiley, duman qaplap kún betin, Insan zatı búginde, bir-biriniń jer etin.

Dúnya deyip qaramas, hadallıqqa, haramǵa, Kóp jerlerde insanlar mángúr menen nadanǵa. Aylanbaqta, anasın atıwǵa da tayındı,

Bir nápsiniń jolında diywanadı, sayıldı. Uyalmaydı urlıqtan, zina, qılmıs islewden,

Yalǵan aytıp ant iship, qaytpas, «basım kes» dewden. Burınları bolǵan-ǵoy insap penen iymanda, Jiyirkenip qaraǵan haram dúnya jıyǵanǵa.

Mına jaqın qońısı Qıtay jaqta urıǵa,

«Kópke málim bolsın» dep sorpa tókken sorına. Birinshide bir qolın shorta kesip taslaǵan,

Bunı xalqı, halayıq «maqul» deyip xoshlaǵan. Jáne basqa bir elde haram dúnya jıyǵandı, «Nápsiń qashan toyar?» dep, eki kózin oyǵandı. Jeńil astı, awırdıń ústi menen júrgendi,

Iyt terisi yańlı bir oǵırı jek kórgendi. Jalataydı, juwhanı, hiylekerdi hár qıylı, Tirileyin soydırıp, tabanına duz quydı. Kópke jábir etkendi zıyıqqada otqızǵan, Para alǵan qazıǵa ózine gór qazǵızǵan. Zina etip uslanǵan erkek penen hayaldı, Tirileyin irkpesten, janǵan otqa salǵandı. Geybir jerde tas boran etip, jenship óltirgen, Kópke úlgi bolsın dep táwbesine keltirgen. Bul nızamlar bunnan bir neshe jıllar ilgeri, Bolǵan deyip aytayıq tań qalarlıq bir jeri. Házir nızam, zańlarıń burınǵıdan on ese, Qatań hám de ádildur, sınalmaqta bir neshe.

Insan zatın dúzetip bolmas nızam-zań menen,

109

Bolsın hár kim ózine, insap, iymandı bergen. Jigirma jıl otırıp kelgen gey bir ahmaqlar, «Eski lágen-tabaǵı, eski monshasın jaqlar». Qastan adam óltirgen jáne eter jınayat, Táwbe etpes ómirde hám de etpes qanaat. Xaramnan qol almaǵan kópke jábir etedi, Maqsetine jetalmay, bádduwa bop ketedi.

Panıy yalǵanda

05-03-2013j.

Kán qanshelli kóbirek márwárit (marjan) jetistirse, qazıp alıwshı onıń júregin kóbirek jaradı. Nawayı

«Insapsızdı kánde kórdim» degendey, Nápsiqawdıń kózi toymas bir ólmey. Bolmasa qıyın-aw namıs penen ar, «Toydırǵannıń saqalına» degen bar. Insan zatı «Alabersem» deydi eken, Alqımına kelsadaǵı jeydi eken.

Bul bir aytıp bolmas, jumbaqlı bir hal, Ólip baratırıp alıwdı oylar.

Biri-birin nápsi ushın aldaydı, Qayda ahmaq, nadan bolsa qollaydı. Esiginde mıń qulı bar baylarda, Insapqa kelmegen jılda, aylarda. Kóz alartıp basqa birew múlkine, Qońısısın qoymaǵan hesh erkine. Jerin qosıp alıw jaǵın oylaǵan, Górge bası kirmegenshe qoymaǵan.

Nápsi dep neshe bir patshalar, xanlar, Tógilgen jazıqsız biygúna qanlar. Qaysı qırǵın, ullı urıslardı al,

Bir jaǵında nápsi degen bále bar. Mısalǵa Gitlerdey jalmawız, qanxor, Evropanı jawlap alsadaǵı ol.

Kózi qanǵa tolıp, nápsi toymadı, «Dúnyanıń xojasıman» dep oyladı. Axırı peyili basına jetti, Dám-dáreksiz, izsiz joq bolıp ketti. Dúnya jaralǵalı bunıńday awhal, Aytsań ada bolmas mıńda bir mısal. Gomer jazıp aqırına jetpedi, Tınıshlıq dep jandı pida etkeni. Ferdawsıy óziniń «Shaxnama» sında, Urıs aqıbetin alǵandur sınǵa.

Urıs aqıbeti jamandur, jaman. Tarpuwınan hesh kim qalmaydı aman. Insan zatı óshegisip qaytama, Shıǵarıp hár kúni jańadan nama. Urıstıń, jánjeldiń oshaǵın ashıp, Ǵáremlik, ǵılaplıq, isleyip, qashıp. Qullası nápsine shek qoya almay, Axırı dárt penen bolıp hám way-way.

110