Abulqasim Otepbergenov - Tanlamali shigarmalar 5

Ǵoddaslap júrgende sıymay jáhánge, Pámnen, parasattan joqdur bir emge. Minberlerge shıǵıp sóylegen waqta, Ózinen bilgish joq jaqın-juwıqta. Hár sózinen gewekligi bilinip, Jıyılǵan jámáát qattı túńilip.

Zalıńdı tárk etip kete baslaydı, Anaw onnan beter ózin xoshlaydı. Alıp qalǵan burınǵı bir waqıtta, Ilimde bolǵan ba ábden bılıqpa? Berilgen dáreje, professor dep, Aytsań bunıńdayın ataqları kóp. Biraqta insaptan iyne ushınday, Joqtı, ashıwıń qoymas shıǵarmay. Ótinish ármanda iyek tayanıp, Otırıp, qoyıwǵa bolar mıń ayıp. Ilimdi, bilimdi oylap júrgen joq,

Ol ushın janın da qıynap júrgen joq. Dúnya-mal arttırıw jolında sayıl, Jandı pida etip óliwge qayıl. Minsiz etip qoysa saray, jaylardı, Ishinde tuwdırsa quyash, aylardı. Haramnan ballarǵa kólik mingizip, Úyde shorılardı qoysa júrgizip. Hasıl bolar sonda maqset-mradı, Aqsha tatın jalap lázzet aladı. Biraq ta, jurt onıń peylin biledi, Iyttiń terisindey jaman kóredi. Báribir arsızǵa, namıssızlarǵa, Tiyek taǵıp bolmas, dástesiz tarǵa. Arjaǵında nárse bolmasa endi,

Ilaj joq, aytıwdıń máwriti keldi.

Hár kimniń ózine bersin insaptı

18-01-2013j.

Opasız yar ziyasız shamǵa uqsaydı.

Nawayı

Opasızlar etpegen ne zulım bar? Sebebi, olarda bolmas namıs, ar. Mısalǵa burınǵı patshalar, shaxlar, Mıńǵa deyin hayal alǵan axmaqlar. Eldi qárep etken bastan-ayaqqa, «Insap-iyman degen ózi qayaqta?» Deyip, hayran qalıp jaǵa uslaysań, Ishke dártiń tolıp awız ashpaysań. Opasız hayalı, erkegi bir gór, Ótmishke, tariyxqa názer salıp kór. Bir Elena atlı opasız nashar.1 Urıstıń-jánjeldiń esigin ashar. Qarsı is etip ol Yaratqan Haqqa, Spartadan qashıp Troya jaqqa.

Oynas penen qol uslasıp ketken soń,

91

Minelaydıń arı kelip, qızıp jon.

Tarttı láshker dushpannan ósh alıwǵa, Baslarına aqır zaman salıwǵa.

On jıllıq urısqa sebepshi boldı, Aytıp bolmas onda qıyılǵan jandı. Óliden orın joq jer menen kókte, Qan astında qaldı giya da, shóp te. Bul bir bunnan on mıń jıllar ilgeri, Bolǵan waqıyadur, tap sonnan beri. Opasızlıq tamır atıp, gúllenip, Bir-birine záhár – zaqqım, uw berip. Keliner, tariyxta mıń bir mısal bar, Keń dúnyanı eter iskenjedey tar. Wayrandur opasız júrgen jerleri, Meyli ol hayal ma, meyli erleri. Insaniyat mańlayına qaradur, Ayrılmastay, jazılmastay báladur. Urıs-jánjeller de, opasızlardan, Kelip shıǵadı, tuwılǵan ballardan. Dúnyanıń teńselip turǵanı sonnan, Adamıyzat azat bolmay zinadan. Aytıp bolmas qıyın eń awır jeri, Qayǵı-ǵam, kesapat bola beredi. Bunı joq etiwdiń ilajı joqtı,

Hár kimniń ózine bersin insaptı.

1. Troya shaxzadası Paris Sparta sháhárine qıdırıp kelip onıń húkimdarı Minelaydıń izzethúrmetine sazawar bolıp, awqatın jep, aqır aqıbetinde hayalı Elenanı alıp qashıp ketedi. Bul jaǵday on jıl dawam etken Troya urısına sebepshi boladı. (Iliada)

Qaylardan

19-01-2013j.

Toǵayda júrgen jolbarıstı jeńiw mártlik emes, eger nápsi iytin jeńseń, álemde sennen márt adam joq esabı.

Nawayı

«Nápsim meniń báledur, janǵan otqa saladur!», Degen ata-babalar, parasatlı, danalar. Kórgilikler, báleler, qıyametler, urıslar,

Túsip zindan ishine, dar aldında turıslar. Kóp aldında uyalıp, bas kótere almayın, Eki kózi qapılar, tasqa urıp mańlayın.

Ózi baxtın ózleri qara etken sorlılar, Esap-sansız mal menen bolıp qalǵan jarlılar. Minip alıp hámelge, hallas, hallas etkenler, Hám Payǵambar, Qudayın dım umıtıp ketkenler. Aqıbeti was-wayran, ulı-shuwda qumǵuwıt, Esten shıqpas ólgende, bolmas sira bul umıt. Shıǵanaqqa deyin kep, el múlkine urǵanın, Hámel qoymay kóterip, tuwısqanın-tuwǵanın. Tap aspannan salbırap, túsken yańlı ǵoddaslap, Jeri-kókti qoymayın, qurıǵın ol keń taslap.

Bul álemde bir ózi qalajaqtay kewline, Milliard, milliard aqshalar az kóriner kózine.

92

Júrgenleri dúnyanıń teń yarımı deyip bil,

Asa úlken hámelde otırǵanlar bular gil.

Qırıq jıl eldi basqarıp qárep bolıp atqanlar,

Mısal ushın aytayıq, Mubarektey bir janlar.1

Esap-kitap etalmay atır dúnya-malların,

Aytıp bolmas sorlınıń búgingi bir halların.

Jas seksennen ótkende tor artına túskeni,

Bar shıǵarda ayıbı, qılmıs penen hám mini.

Amerika jaqlarda, Latında da tabılar,

Dúnyanıń tórt mushında esap-sansız taǵı bar.

Dım alısqa ketpey-aq ózimizdi alayıq,

Tárezige salıp bir, ólshestirip qarayıq.

Isenimdi aqlamay júrgen hákim, hámeldar,

El múlkine qolların urǵan nápsiqawlar bar.

Jábir kórip nápsinen ketti kóbi qamalıp,

Qılmısınıń ústine qılmıs atır jamalıp.

Nápsi iytin jeńalmas, adamlarǵa hayranman,

Usındaylar hámelge keler ózi qaylardan?

1.Múbárek – Mısrdıń prezidenti.

Sadıq bol

20-01-2013j.

Qarnıń menen dos bolmaǵanıń maqul, sebebi márt jigitke qarın dushpan sanaladı. Nawayı

Kóp jigitler basına salıp atqan báleni, Bastan baslap birimlep, aytsań kúlkiń keledi. Gór ógizdey birewler jeyberedi ólgenshe, Toyǵanın ol bilmeyin, alqımına kelgenshe. Emlewxana qoymayın jatıp shıǵar birimlep, Ayaq-qolda jan qalmay, turar sorlı dirildep. Eki baslı aydarxa jatqan yańlı ishinde, Qushaq jetpes qarını, ájepdáwir pishinde. Mıńbir túrli keńesti berip atır medikler,

«Tamaǵımdı qıyǵansha, tiriley-aq kómiń!»der. Qulqın ushın janın ol beriwgede qayıldı,

Bir qarınnıń ǵamında diywana bir sayıldı. Bunıńdaydıń al endi maldan parqı qaldıma? Keńes aytıp, al endi qıynamaǵıl jandı da. Qulaǵına kirmeydi, qanar karnı turǵanda, Nawayınıń sózine máni bergil bul manda. «Nápsi» deyip atalar, ishińdegi aydarha, Ázázúlden mıń ese ótken jádigóy, juwha. Qoltıǵıńa qolın ol, salıp, barlap kóredi, Qulaq qoyıp tıń tıńlap, meyilińdi biledi. Rayıńdı bilgen soń, jılawıńdı qolıńnan, Qaǵıp alıp, buradı, adastırar jolıńnan.

Erk ózińnen ketken soń, máńkiw, máńgúr bolasań, Dúnya deyip órtenip, dúnya deyip janasań. Qaramaydı bul bále semiz benen arıqqa,

Talap alǵa bastırıp, shıǵarmaydı jarıqqa. Etke shıqpas qatpa bar, tawdı-tastı jeytuǵın,

93

Esap-sansız mal menen «Jetpey atır» deytuǵın.

Nápsiqawdıń parqı joq semiz be, ol arıqpa,

Jábir-japa jetkerer eli menen xalıqqa.

Eń jamanı mámleket múlkine kóz alartıp,

Qılmısınıń jazasın búginligi júr tartıp.

Adam bolsań bolǵanı semiz bolǵıl, arıq bol,

Hújdan menen ar-namıs, insabıńa sadıq bol.

Insan bolıp qaladı

21-01-2013j.

Nápsińe kúshiń jetpese, pushaymanlıq esigin ashıp, Alladan pana sora, táwbe eteginen usla, táwbe etken bolsań endi wádeńnen qaytpa, ózińe bekkem bol.

Nawayı

Eki márte qamalıp kelgenler de házirde, Táwbe etpes, usaydı bas bilmes bir ógizge. Neshe iret dákki jep, bası tasqa tiyse de, Nápsi degen báleden órtense de, kúyse de. «Eski hammam, eski taz» degen eski naqılday, Birin qoyıp, birine tiyip júrgen qatınday. Dúnya turǵan jerlerde aqıl-esi turǵanday, Quday ǵarǵap mańlaydan qatırıp bir urǵanday. Kerek deseń jáne de hámel tawıp aladı, Burınǵıday qayǵısız paraǵa qol uradı.

Qashan kórseń delbesi shıǵıp júrer janıǵıp, Shalq ortaǵa túspekte, ketip atır qaǵılıp. Jáne taǵı tekseriw, basa-baslar baslanıp, Qayǵı menen uwayım, jáne kózler jaslanıp, Eki qolı artında, únsiz kete beredi.

Jurtlar aytar: «Jinayat nege ete beredi?». Táwbesizlik aqırı aqır zaman, qápesdur, Ózine de, ózgege jábir-japa bir kesdur.

Qılmıs penen zulımlıq táwbesizden shıǵadı, Táwbe etken insannıń hasıl bolar muradı. Táwbe etseń bileseń ońıń menen solıńdı, Qılmıs penen haramǵa urmaysań hesh qolıńdı. Bir qızıqsań dúnyanıń isi júdá tamasha,

Payıt tawıp oylaǵıl, pikir etkil ońasha. Meyli tariyx betlerin ashıp názer salsań da, Alıs ketpey búginnen mısallardı alsań da. Dúnyaǵa hirs qoyǵannıń qaysı biri ońǵanın,

Kórgenbiseń, sózimniń aytqıl bolsa yalǵanın. Insan bolıp tuwılıp, insan bolıp qalmaǵa, Insabıńdı joytpayın, táwbe etkil Allaǵa.

Óshegispe hesh

22-01-2013j.

Ahmaq penen bolsa óshegispe hesh.

Pushkin

Pushkin qansha jábir-japalar kórgen, «Ahmaq penen bolsa, óshegispe hesh!». Táǵdirdi, yazmıshtı aldınnan bilgen, «Ahmaq penen bolsa, óshegispe hesh!.

94

Jıynalısta bolsın, mereke-toyda, Otıra almaysań ol bolǵan jayda. Qolıńa beredi mıyıńdı shaǵıp, Etińdi qıyqalap, janıńdı jaǵıp. Ishken-jegenińdi qaraqan eter, Jábiri-japası súyekke jeter.

Ol bar jerden esikten-aq qaytasań, Ilaj benen shara joqdur qayteseń? Tiline jetpedi sawattıń kúshi, Ǵajıw menen min taǵıwdur tek isi. Shıqqanın bilmeydi saǵal ayaqqa, Húrmet-izzet degen oǵan qayaqta. Jirkenip qaraydı baladan-shaǵa, Tawıp atır bále peyline bola. Tilinen neshe ret eskertiw aldı,

Hámelden shetleyip, tómenlep qaldı. Tili boldı óziniń qas dushpanı, Qádir-qımbat, abıraydan qalmadı.

Sırın bilmegen

29-01-2013j.

Adamlardı joqarı mártebege kóteriwde asıqpa hám azǵantay, arzımaǵan nárse ushın qorlama. Nawayı

Qaraqalpaqlarda aytılmay bir sóz qalǵan ba? «Sırın bilmegen attıń sırtınan hesh aylanba».

Sırın bilmey saǵrısın sıypawǵa hesh barmaǵıl, Mańnayıńnan tepki jep, ǵapıl bolıp qalmaǵıl. Bas jarılıp, awzıńnan qara qanıń keledi, Ishten shıqpas dárt bolar, tabılmaydı hesh emi. Sol aytqanday birewdi qoyar bolsań orınǵa, Eń birinshi ilimin, ádep-ikramın qara. Ata-tegin sorastır, kórgenli me, kórgensiz. Jeti pushtı násilin, sorastırıp bilgeysiz. Basshılıqqa – ósh adam hasla tuwrı kelmeydi,

Hesh waqıtta, hesh qashan abıray da bermeydi. Sol aytqanday bizde de bir waqiya bolǵandı, Jańa baslıq, hap zamat tógip aldı ayrandı.

Bes barmaqtı awzına urdı birden haplıǵıp, Kúnde shadlıq, kúnde toy, júrdi bázimdi qurıp. Sipsekeshti pul menen aldı zańǵar jumısqa, Qoldı urdı, qorıqpay jınayatqa, qılmısqa. Joqpa deyseń bundaydan aqıl menen sanadan, Ayılın bir jıymadı, qol almadı paradan. Parasıda hesh gáp-aw, tili záhár-zaqqımdı, Kóp adamnıń kewilin qapa etti, qaldırdı.

Aq iyt penen qara iyt shıǵar bárha awzınan, Sezdi ózin aspandı tirep turǵan bir sultan. Teńlesemen deyip ol mıń jılıq bir baylarǵa, Azap berdi, qıynadı qarawında janlarǵa. Hátte miynet haqıǵa qol urıwǵa qaradı, «Sıysada ber, mıń teńge, sıymasada» aladı. Esap penen sanaqsız hukumette zat barma?

96

97

Bul ne qısmet, bul ne kórgilik, kimdi ózime dos dep bilsem, aqıbetinde ol maǵan dushpan bolıp shıǵadı. Kimdi kózim kibi ardaqlasam, ol kirpik kibi qastıma júz tikenin shanshadı.

Nawayı

«Ya Ráb!» dewden basqa hesh bir shara joq. Men bilsem xalıqtan ótken dana joq. «Sheshemniń may degeni toraq shıqtı», Degendi birew uqpay, birew uqtı.

«Inna aǵtayna kálkáwsar bolıp».1 Qalǵan kóp, qurı alaqan qol juwıp, Otello, Yagonıń doslıǵı qanday, Sırttan qarasań shekerdey, palday. Biraq, Mavr bilmey ayaq astında, Dushpanınıń júrgenligin qastında. Sonıńday awmalı-talmalı zaman, Bawır pútin joqtay, júrgen bir aman. Shayırıń oǵırı kúygennen aytqan,

Jábirdi kóp kórgen, biylerden, shaxtan.2 Eń jaqın xanalas dos dep bilgeni, Jalatay, juhalar sózine erdi.

Shayırdı qaydaǵı Astrabadqa, Pármandı shıǵardı, jiberiw haqta. Xákim bolıp ketti Xirattan alıs, Shayır qayda júrse xızmeti qalıs. Gúllentti, jasnattı Astrabattı,

Biraq, shax dáwleti kúnnen-kún qayttı. Balları iyt yańlı talap tum-tustan, Bolıp shıqtı ózi-ózine dushpan. Qátesin keyin ala uqtı, túsindi,

Basın tasqa urıp kelip, ókindi. Shaxtı tıńlamaǵan ballar, shayırdı, Urıstı toqtatıp, aldı aqıldı. Nawayı jazbaǵan, qurı, esheyin,

Sabaq bolsın degen zriyatqa keyin.

1.«Inna aǵtayna degenim kálkáwsar bolıp shıqtı» degenge urǵu berilip tur.

2.Nawayınıń eń jaqın dostı shax – Xusayn Bayqara saraydaǵı Nawayınıń dushpanları, jalataylardıń sózlerine erip, onı saraydan alıslap, Astrabadqa hákim etip jiberedi. Múmkin bul hikmet usınday paytta jazılǵan shıǵar. Sebebi, bul jaǵday shayırdıń júregine qattı batadı. Shaxtıń on tórt ulı taxt ushın gúresip, ákesine jábir beredi. Shaxtı tıńlamaǵan balalar shayırdı tıńlaydı.

Haslan bolmaydı

10-02-2013j.

Kimde-kim qartayǵanına qaramay máy isher eken, bunday musulmanshılıqtan nasıranıylıq

abzal.

Nawayı

Bundaylarda tabıladı arada, Kóbeyip baratır awıl, qalada. Oqıǵan boladı bes waq namazın, Aytayın jaramas qılıǵı, bazın. Máy túwe záhárde bolsa ishejaq,

Nápsi deyip shiyrin jannan keshejaq. Jasıda jetpisti qaralap qalǵan, Dewgede bolmaydı ahmaq bir, nadan.

98

Aqıl-esi, huwıshı da jayında,

Hesh kimge jibermes úles, payında. Puxtalıqtan pitip qalǵan paydaǵa, Qaramaydı awhalıńa, jayǵada. Sırttan mómin, dinshil bolıp kórinip, Toy-jıyında otıradı kerilip. Qurannan, hádisten sóylep qoyadı, Ólgenin bilmeyin jeydi, toyadı. Araqtı jaslardan kóplew ishedi, Payda deyip eshekti de pishedi. Bilmeyseń sóziniń ras, yalǵanın, Bir waqları Kaabaǵada barǵanın. Dástan etip júredi aytıp jurtqa, Oylar ebin tawıp alıwdı mutqa.

Tap usınday bir ant urǵan bir jerde, Baslıq bolıp turdı sol bir gezlerde. Sol gezleri degen – sovet dáwiri, Kommunistler edi adam táwiri. Qast dushpanı boldı dini islamnıń,

Xalıq kórgen kúni hásiret penen muń. Kompartiya qulı boldı sol baslıq, Áshkara isledi dinge ol qastlıq. Mánsap dep tabandı jalawdan qashpas, «Toba!» degen sózdi ómirde aytpas. Bulda «mómin» bolıp kelgen bir waqta, Al qarsı is eter, ol Qádir Xaqqa. Ótirik-ósek, yalǵan-yashıq sóyleydi, Shaytan yańlı azdırıwdı gózleydi.

Jas seksenge kelip qaldı allqımlap, Anaw górden shıǵıp kelgen yańlı tap. Beyishten, dozaqtan sóylep qoyadı, Pıshaqsız, tıyıqsız aldap soyadı. Hesh kimge parasız qolın sozbaydı, Iship alıp onı-bunı otlaydı.

Nawayı aytqan-ǵoy usındaylardı, Mómin, musulman dep haslan bolmaydı.

Hayasızda insap degen bolmaydı

11-02-2013j.

Adam balasına násli menen dáwleti emes, haya menen ádep ikramı abıray keltiredi.

Nawayı

«Dúnya kimge keńdur, kimlergedur tar». Bunı bilgenler bar, bilmegenler bar. Eplep minip alıp hámel taxtına,

Aǵası yar bolıp sam-sam baxtına. Óle-ólgeninshe qollap júredi, Aqıl-keńes, násiyatın beredi. Baqırıp, shaqırıp turadı hár waq, Anaw barǵan sayın boladı bádbaq. Ol mánsáptı menshik deyip túsinip, Jemge toyǵan qoraz yańlı isinip. Shashın hár tárepke órlep taraydı,

99

Adamlarǵa oqırayıp qaraydı.

Al adamlar jek kóredi merezdey, Bul loqet júredi, ańǵarmay, sezbey. Oqıǵan, joqarı maǵluwmatı da, Biraq tuwrı kelmes isi atına. Abıray-ataqlı ata-anası,

Al mınanıń joqtay basta sanası. Balanıń atadan kem tuwǵanınday, Qırshańqı baspaqtay qalǵan bir ońbay. Ne islep júrgenin ózi bilmeydi, Maqtanadı, gúrleydi kep gúrleydi. Tórge shıǵıp alıp mereke-toyda, Kópti qaldırar qolaysız jaǵdayda.

Jası úlkennen de ótip ketedi, Kórgensizlik shuq-shuǵına jetedi. Ádep-ikramnan, uyat qalmaǵan,

Basıń shayqap, deyseń: «Naǵız ońbaǵan!». Atanar ol sorlı: «Quwırshaq basshı!»,

Isti alıp barar jalatay qosshı. Aq dese aq bolar, qarası qara, Eń jaqın dos bolıp, kórinip jora. Bildirip, bildirmey alıp paranı, Bir kúni shalq oratsına saladı.

Aytsań milliardlap qarızǵa batıp, Áspap – úskeneni qaldırmay satıp. Jámáát sorına sorpa tógilip, Mekeme ketedi tarqap, sógilip. Uyatsız, hayasız kisiniń halı, Duzaqqa ilingen qustay boladı. Hayasızda insap degen bolmaydı, Insapsız jazasın almay qalmaydı.

Bolǵanıń

12-02-2013j.

Biymaza qosıq jazıp, beredi bizge hazar.

Pushkin

Kewlińe kelsedaǵı aytayın, Usı halıń, usı bolǵanıń. Durıs sózdi aytpay qayteyin? Usı halıń, usı bolǵanıń.

Men serlesem, eger men bilsem,

Al sen haqıyqatqa isenseń,

Orta dármiyannan tómenseń,

Usı halıń, usı bolǵanıń.

Górdi-jerdi jazıp atırsań,

Tariyxtıda qazıp atırsań,

Hám sarǵayıp, azıp atırsań,

Usı halıń, usı bolǵanıń.

Orısshada oqımaq túwe,

100