Abulqasim Otepbergenov - Tanlamali shigarmalar 4

Sózlerge máni ber, sen oǵan túsin. Qalanıń ishinde ómir súrilgen, Sırttaǵı dushpanǵa joq bop kóringen. Dúnyanıń jartısın alǵan Shıńǵısxan, Jan alqımǵa kelip, hayranlar qalǵan.

Ómiri boyı bunday qúdiretti, Esitpegen sirá, hesh waq kórmepti. Belde dimar qalmay, qaltırap qorqqan, Haqtan nájet sorap, hár jaqqa baqqan.

***

Allasın esinen shıǵarǵan Shıńǵıs, Kóp eldi jawlaǵan, kóp etken qılmıs.

Jaǵasın uslap ol, birinshi ret, «Toba, toba!» deyip etken qiráát.

«Seniń qúdiretińe qayılman ózim, Bul jerge keldi de qapıldı kózim, Aspan tirep turǵan minaralı el, Qaylarǵa joq boldı, ushırdıma jel? Bunday apatıńnan saqlaǵıl aman, Qáháriń qattıdur, jamandur, jaman».

***

Qubra Shıńǵısqa moyın iygizgen,

Hám tobalatıp jerdi súygizgen.

Hesh kimde bolmaǵan onday káramat, Tilinde sánesi, ilimi qat-qat.

Kóp elge haqıyqat sabaǵın bergen, Mıń jıllıq tarıyxtı aldınan kórgen. Káábadan zıyaratqa kóp kelgen, Sawap dep esigin sıpırıp júrgen,

Kórdińbe balam sen Qubra kúshin, Sózlerge máni ber, sen oǵan túsin.

***

Sen sonday bir ullı adam áwladı, Bizge inam etken Alla inayatı.

Umıtpa, umıtpa hesh waqta onı, Yad etkenniń bárhá boladı jolı. Haq kókirek penen tileseń onnan, Tilek qabıl bolmay, joq qurı qalǵan. Ol Shibiliy jáne Yassawiy yańlı,

131

Allaǵa sóz ótken, iláhiy jandı.

Kórdińbe, balam sen Qubra kúshin,

Sózlerge máni ber, sen oǵan túsin.

***

Onıń káramatın aytpadım ele, Onda qúdiret kóp men aytsam jáne, Qala ishindegi otırǵan sultan,

Shah emes, nápsine erk bergen, ultan.

Shıńǵıstan júregi jarılıp qorqıp,

Qalanıń ishinde soqaday jortıp.

Ayaǵı kúygen bir tawıqtay bolıp, Júregi qayǵı, hásiretke tolıp, Oyladı basın ol saqıt etiwdi, Hám qalanı taslap qashıp ketiwdi.

***

Sonnan soń Qubranıń qasına barıp, Ógizdey ókirip, badabat salıp. Turdı atın kókke diń-diń sekirtip, «Ayaǵıńdı alǵıl» deyip húkim etip. Ashqannan dalaǵa qashıp ketejaq, Dushpan joq jaqlarǵa barıp jetejaq.

Shıńǵıstıń qolına tiriley tússe, Otlarda órteydi, etedi úytpe. Sebebi, kárwandı tonatqan ózi,

Shahıńnıń hesh waqta toymadı kózi.

***

«Shayx – dedi, - Shahanshaq, sen olay etpe,

Allańdı umıtıp, ásige ketpe.

Sen ketseń el-jurtıń panasız qalar, Qalań qárep bolıp, el-xalqıń jılar. Xannıń eldi taslap qashıp ketkeni, Pıshaqtıń súyekke barıp jetkeni, Náletler aytar, Alla da, xalıqta,

Námárt shah bolmaǵan Xorezim jaqta.

Shahlardıń atına kesent keltirme, Bizlerdi sen sóytip, tiriley óltirme».

***

«Qoyıń, shayx, gápti qısqartıń qáne, Dárwazanı ash - dep - aytaman jáne»,

132

«Dárwazanı ashıw ańsatqa túspes, Shahım bul húkimiń házirshe ótpes,

Sırttaǵı jaw sennen on ese kúshli, Bir demde jutadı, aydarxa túsli. Eger ashsam basıń bálege qalar,

Janıńdı iyekten suwırıp alar.

Házir bizge Alla pana bolıp tur,

Dushpannıń kóz aldı qara bolıp tur.

***

Alladan biyjuwap hesh nárse bolmas, Ókingen menen de orını tolmas. Shúkir qıl Alla bergen miynetke, Shúkir qıl Alla bergen ziynetke, «Bunnan beterinen saqlaǵıl» degil,

Gúnamnan arıltıp, aqlaǵıl degil, Sájdege bas qoyıp, táwbeńdi qılǵıl, "ániymet kúnlerdiń qádirin bilgil, Sabır et usını saqlaǵıl yadta,

Sabır etken adam jeter muratqa.

***

Jatqan jılannıń quyrıǵın bastıń, Qıyamet qayımnıń esigin ashtıń, Tiyiwdiń ilájın tappay otırǵan, Kúni-túni urıs tilep jatırǵan, Adamǵa dım jaqsı sebep tabıldı, Endi siz-bizlik esigi jabıldı.

Ol házir lawlap turǵan ot mısal, Kim bolsańdaǵı ol etedi biyhal. Guw etip, kúlińdi kókke shashadı, Asqınlaǵan kókirekti basadı.

***

Ereseń simsik bir, shuǵıl sózine, Óziń shóp salasań óziń kózińe, Qansha alımlardı, shayırdı qurttıń, Órtediń, tamların basına jıqtıń, Kárwan da ózińniń pármanıń emes,

«Tonaw kerek» degen wázirik keńes.

Wázirler, hákimler, qazılar, múpti, Ázázúl náslinen – shaytan bop shıqtı.

133

Solar joldan urıp, seni azǵırdı,

Orınlanbas pármanlardı jazdırdı.

***

Shuǵıllarıń, simsikleriń iytten kóp, Bárha aytar saǵan aqtı qara dep,

Al sen shuǵıl sózdiń parqına barmay, Jaqsını jamannan ayıra almay.

Kóp jábir islediń biygúna janǵa, Aytsań tawsılmaydı qılmısıń tańǵa. Solardıń qolında quwırshaq mısal, Bárqulla más bolıp jatasań biyhal. Solar «awa» dese –«awa» deyseń sen,

Solar «nawa» dese – «nawa» deyseń sen.

***

Olar Góruǵlınıń atın urlaǵan, Jalatay, sırǵıya, naǵız sum, mástan. Jılısıp qoltıqqa jılan bop kirip,

Bir kúni buwadı alqımnan ilip, Xan degen attı sen kóterip júrseń,

Elińdi basqalar basqarar bilseń. Patsha qatal hámde ádil bolmasa,

Pármanı tastıda kesip turmasa, Onda eli-xalqıń qalıp jábirde, Hár túrli sırǵıya kóbeyer elde.

***

Házir Shıńǵıs degen áydarha yańlı,

«Jutaman» deyip tur, jáhánde bardı. Aqıl-esli, izin oylaǵan adam, Onnan alısıraq júredi mudam.

«Shıńǵıstan bizler kúshlimiz» degen, Aqmaqlar qudaydıń márkini jegen, Házirshe Shıńıstan kúshli adam joq, Ol bir janıp turǵan kóriktegi shoq. Arada kelisim, sulıxtı buzdıń,

Arzımas nársege ólgenshe qızdıń.

***

Ózińdi er bilseń, ózgeni sher bil, Hámmeni, hámmeni ózińdey dep bil. Iyttiń iyesi bolsa, bóri qudayı…

134

Hár bir nárseniń bar jaǵdayı-jayı. Dalada qańǵırıp júrgen kárwan joq, Iyesi bar onıń, kewliń bolsın toq. Ottı basıp kór sen dáslep deneńe, Jaǵımtallı bolsa bas sen ózgege. Ar-namıs degeniń bárinen kúshli, Dúnya dep araǵa ǵawǵa, ot tústi.

***

Azba qaramıńda jer menen malıń? Dáwletli el ediń, zor edi halıń. Kókke qol sozsań, kókke tiyip tur, Ne degen sonshama Alla iyiyp tur.

Barlıǵı bulaq bop aǵılıp atır, Tek jannan ózgesi tabılıp atır.

Jáne qanday nárse jetpeydi saǵan?

Aytshı, shahım sonı, aytshı bir maǵan, Nápsi bálesine jolıqqan bende, Shúkirlik qılmaydı ǵániymet kúnge.

***

Oylan shaxım qáne, jaqsı pikir qıl, Allańdı umıtpa, tilde zikir qıl.

Dúnyanıń keynine jetken adam joq, Ol kámanda turǵan tartıwlı bir oq, Bir kúni serpilip atıladı ol,

Atıńdı, únińdi batıradı ol,

Nápsi janıp turǵan ottanda jaman, Hesh kim jalınnan qalmaydı aman. Mal-dúnya ıshqında janıń aladı, Kóz bir qısım topıraqqa toladı.

***

Kóziń topıraqqa tolmastan burın,

Gúliń qazan urıp solmastan burın,

Aqılǵa juwırıtıp, jaqsı pikir qıl, Tákabbırlıq etpe, táwbe, shúkir qıl, Ottıń ishinde saqlanǵan paxta, Sıyınǵıl, júgingil bir qádir Haqqa. Qashan qay waqıtta jiberdiń qáte, Pursat bar, jibergen qáteńdi óte.

Gáptiń posgellesi, sózdiń utırı,

135

Maldıń zákatın ber, dánniń pitiri…

***

Shaytan aralastı malı-janıńa, Haram sińip barar tánde qanıńa.

Bir basqa qırq qatın alǵanıń bolmas, Nápsige erk bergen ollahuw ońbas. Sharaptan basıńdı kótere almay,

Shıǵarǵan húkmińde etpeyseń bárjay, Kórgensiz wázirge erk berip qoydıń, Gúnásız bendeni mal yańlı soydıń, Hadal qanlar tutıp atqan bolmasın,

Quyashıń biymezgil batqan bolmasın.

***

Kóziń toymaydı altınǵa, zerge, Bul zatlarıń alıp ketilmes górge,

Górge altı qulash aq sup jetedi,

Dúnya panıydur ol, bir kún ótedi. Sabaq al Iskender Zulqarnaydan sen. Shax bolmaǵan onnan sawlatlı, úlken. Jerdiń júzin jawlap alǵan jáhángir, Eń sońǵı saparǵa etkende segbir, Tabıttan qolların shıǵarıp qoydı, Páhim áylep, usıǵan juwırt sen oydı.

***

Sen de basın sıypa jetim-jesirdiń,

Halınan xabar al puxara, eldiń, Jerkenbe ózińniń jarlıńnan hesh te, Azanda shax bolsań, gádasań keshte, Zaman degen shıǵır tisindey mısal, Kewli kúsep turar bárhá qıylı-qal. Qırıq jıl gedeylik joq, yadta saqla, Qırıq jıl baylıq joq, abayla, baqla.

Basıńnan baxıtıń tayıwı ańsat, Bir ushsa qaytıp kelmes ómirbad.

***

Menmenlik duwtardıń tartıwlı tarı, Perdesiz, tiyeksiz dawısı jarı. Basqaǵa bolsa da saǵan jaraspas,

Tákabbırıq etpe tómen bolsın bas.

136

Bári bir sonda da húrmetiń ullı, Mulayımlıq penen et sóziń qunlı. Bastı iygen menen moyın sınbaydı, Iyilgen bastı hesh qılısh qıymaydı.

Jáne pikir etip, qattı bir oylan, Moynıńda ketpesin nahaq aqqan qan.

***

Eliń bala bolsa, sen oǵan ata,

Sen bir ingen bolsań, elińdur bota.

Seniń bar baylıǵıń xalıq penen eliń, Kindik qanıń tamǵan qádirdan jeriń.

Qaznanı baylıq dep oylama sultan,

Eń úlken baylıǵıń qolıńdaǵı nan. Sol nandı ulıǵlap, sol Allaǵa tabın, Sonda murad hasıl, tilegiń qabıl. Sen usınnan ketseń basıńdı baǵıp, Shıńǵısxan qalańdı jiberer jaǵıp.

***

Házir kózi qanǵa tolıp turıptı, Qasqırday qańsılap, ulıp turıptı. Onıń kári órtep hámde qıyratıw, Qolın qanǵa malıp, ház etip jatıw. Xanlıqtıń mánisi qıyratıw emes, Saǵan aytar sózim hám de bir keńes. Shaxtıń qolındaǵı quralı ullı, Ádillik! Ádillik! Ádillik!-Qunlı. Qashan ádillikten bas tartqan kúniń, Suw sepkendey bolar, óshedi úniń.

***

Ádillik shaxtıń kelbeti, janı, Hám de qolındaǵı ótkir pármanı. Sonıń menen alar qaranı, aqtı, Sonıń menen janar ıǵbalı, baxtı. Ádillik degen sóz baxıtlı turmıs,

Bolmaydı hesh waqta ádawat, qılmıs. Qashan usı sıpat joq bolǵan waqta,

Qánáát ketedi insapsız shahta. Insap deneńdegi iymanıń, janıń, Insap qolıńdaǵı dáwletiń, malıń.

137

***

Ne aytsań insapqa kelip taqalar,

Qıyamet qayımda gúnańdı aqlar. Oǵan Ázirayıldıń kúshi jetpeydi, Oǵan Áliydiń de qılıshı ótpeydi.

Dushpan hesh waqta jawlap almaydı, Pinhan este bolsın jerde qalmaydı. Insap jel jaǵıńa pana boladı,

Jaw kelse qorǵanıń qala boladı. Qayda insap bolsa júziń joqarı,

Ol bir shiyrin nama, duwtardıń tarı.

***

Esitip qulaqtıń qurıshı qanbas, Ushırsań qıran ol, qanatı tamas. Ayqasta jawıńdı jeńip keledi,

Báygide aldında jelip keledi. Onıń shıqpaytuǵın tawıda bolmas,

Rustem gúrzisindey taw-tasqa sınbas. Tartsań qara tastı qaq eki bóler, Jáhánnem otınan ol tiri keler. Dúnyanıń tiregi, tutqası usı,

Insan balasınıń dáwletli qusı.

***

Nápsisin júwenley almaǵan bende, Usaydı baqalı sasıq bir kólge. Baqası warqıldap baqırar turar, Bar bolsadaǵı «joq!» deyip ah urar.

Tapqanın jıynaydı sol sasıq kólge, Tis tırnaqlap jıynar, kórsetpey elge. Barmaq arasınan shıqqanın jalap, Buralqı iyt yańlı júrer antalap. Áste qádem basıp, úndemey qabar,

Mańlaydan tepki jep, peylinen tabar.

***

Nápsi kim bolsań da beliń sındırar, Joq jerden daw-jánjel urıs tuwdırar. Qarasań kózińniń jawın aladı, Tiriley lawlaǵan otqa saladı. Tazıday halıqlap baradı jortıp,

138

Turmaydı ottan da, suwdan da qorqıp.

Aldınan ne shıqsa soǵan uradı, Tisleydi, tırnaydı, jalap aladı. Alsa kewli yoshıp, hallas uradı,

«Alsam, alsam, alsam!» deyip turadı.

***

Qorqpaydı Allań, Payǵambarıńnan, Oǵan soqır tiyin artıq bárinen. Jetimniń-jesirdiń malınan alar, Amanatıńa da qıyanet qılar. Qasıńda turǵanda qaltań qaraydı, Keynińde júrgende iziń jalaydı. Awzıńa salǵanıń ózińde qalar, Qolıńda turǵanın ólse de alar. Pıshıq yańlı kózin jumıp jeydi ol,

Iship-jeyip «hesh kórmedim!» deydi ol.

***

Bozdıń oqpanınday harlap tartadı, Kótere almasada qosıp artadı. Quzǵın mısal jemtik izep júredi, Iyt joq jerde qasqır bolıp úredi.

Qayda nákáslıq bar, qayda haramlıq, Qayda páskeshlik bar, qayda ǵáremlik. Júredi daw-jánjel, ǵawǵa ishinde, Urıs-jánjel kórer zańǵar túsinde. Adam ar-namısın satar bes pulǵa, Aylanar matawlı shınjırlı qulǵa.

***

Dúnyada teńi joq, muqaddes bir zat, Teberik qásterli, quraniy bir xat. Bar adam onı ardaqlap kelgen,

Qádirlep, qásterlep hám saqlap kelgen. Insan barlıq waqıt tawap etedi,

Sol deyip jolında ólip ketedi.

Bárha anasınday álpeshlep onı, Kewilge jay etip hám eslep onı. Qayda barsa qúdireti-quwatı, Tuwǵan jer ádiwli Watandur atı.

***

139

Jeti babańnan bermaǵan bir miyras, Ísınsań oshaǵıń, júrseń ol joldas. Qayda barsań seni aytıp turadı, Kewlińdi kóterip, baytıp turadı. Jurtlarǵa kórseter abıray dańqıń, Úrp-ádet, sawlatıń, dástúriń saltıń. Shólleseń suwsın ol, súyenseń tawıń, Ol bolsa mártseń sen, jolamas jawıń.

Musılmanshılıqtay shártleri qattı, «Sadıqlıq!» tek ǵana jalǵız bir antı.

***

Qıyanetlik etip, buzılsa antlar,

Dozaqıy sanalar, satqın ol zatlar.

«Tawqı nálet» túser basına onıń, Záhárler qatılar asına onıń. Námárt ata-anasına bolar qas, Eki dúnya gúnaları arılmas. Maqaw kesel yańlı atawda qalıp,

Júrek barlıq waqıt ókinip, nalıp. Mártler Watan ushın boladı qurban,

Námártke Watan joq, shaxlıǵıń yalǵan!»

***

Ashıw-ıza menen ayaǵın alıp, Qubra turdı áste jerden qozǵalıp. Dárwaza ses berip ashılıp barar, Qala dúr silkinip, ornınan turar.

Gúńirenip Gurgenj qáddin kóterdi, Jáne dushpan qala sawlatın kórdi. Minara aspannıń mıqlı óresi, Tórebekxanımlar sulıw, tóresi. Bári kózdiń jawın alıp jaltırar, Dushpan kórip onı ábden qaltırar.

***

Dárwaza ashqannan shah shawıp ketti, Tasadan, soqpaqtan jol tawıp ketti. Ishte shuwlap qaldı el menen xalqı,

Patshanıń joq boldı abıray-dańqı. Qalanı kórgen soń dushpan qutırıp, Irgejeyli atlarına otırıp.

140