Abulqasim Otepbergenov - Tanlamali shigarmalar 2

***

Bazardı «narım» dep súydi atam, Biybiraba - arıslan, joq hesh qátem, Al maǵan kelgende ekewińizde, Ishińizden, bozladıńız, deyip «botam».

Qızlardı aymalaw jarasadı, Qızlarıńa házir jurt qarasadı, Sonday bir daraqlar egip kettiń,

Tóbesi bult penen talasadı.

***

Men seniń qúdretińdi aytalmayman, Ferdausiyda, Jamiyda aytalmaǵan,

Háziretler qasında kim bolıppan? Sózge buzaw emizip, bayıtalmayman.

Farxadtay tas qashap, suw qazarman, «Hamsaday» atıńa dástan jazarman,

Báribir táriypiń jetkeralmas, Perdesiz, tiyeksiz bir duwtarman.

***

Men ushın óliwge tayın ediń, Sonday bir miynetke qayım ediń, Men ushın belińdi short sındırıp, Tal yańlı mayısıp qalıp ediń.

Sonda da balam dep juwırdıń-aw,

Juwırdıń-aw, jer tanabın quwırdıń-aw, Ózińdi bir tárepke qoyaberip, Oylasam, tek men ushın tuwıldıń-aw.

***

Sen bergen mehirdi ballarıma, Jaqın-juwıq, tuwısqan - janlarıma, Emirenip, egitilip, mehir menen,

Sińire alamanba qanlarına.

Onday mehir dúnyaǵa kelemeken?

Hámme ármanlap, ax shegip júrermeken? Ananıń ullılıǵın, danalıǵın,

Námártler siráda bir bilermeken?

***

Bul usınday ármanlı dáwran eken, Kelgen soń, ketiw haqtan párman eken, Perzent ómirinde jalǵız iret,

Anadan ayrılǵanda zarlar eken.

Zarlar eken muńları sıymay kókke,

Mıń ishinde óziń sezip, jekke, Tap sol kúnnen ananıń ullıǵın, Biledi, sorlı, mına, kókirekte.

***

Tań atıp terezemdi ashqanımda, Qıs jeli kókirekti qushqanında, Eleslep kóz aldımnan óteberdiń, Quslar birden dúrligip ushqanında.

Eleslep kóz aldımnan óteberdiń, Óteberip, óteberip neter ediń? Úmit penen qolımdı sozǵanımda, Quslardıń qanatında keteberdiń.

***

«Tún jarpı, dem al, balam, jatǵıl» deme,

Áynegimnen sıǵalap úńileberme, Keshir meni, keshiregór, anajanım, Kewilińe awır alıp, túńilegórme.

Saatımda waqıttı qatlap atır,

«Tań attı - dep - gút-gútlap» datlap atır. Ruwxımda hújdanım óz-ózimdi,

Haqıńdı talap etip sotlap atır.

***

Tún boyı muzlı besik tayanǵanıń, Jer-kókten, ózgeden ayanǵanıń, Túsinde joytıp alıp, zar eńirep, Izlep-izlep, shorshınıp oyanǵanıń.

Bilmedi-aw, qádirińdi balajanım, Oylasam ot ishinde qalar tánim,

Haqıńdı qalayınsha úzealaman? Qus uyqılı, ardaqlı anajanım.

***

Tún boyı muzlı besik tayanǵanıń, Jer-kókten ózgelerden ayanǵanıń, Kókiregińniń iyisinen más bop qalıp, Ińgálep, gá kúlimlep oyanǵanım.

Dúnyada sol lázzátten juda boldım, Tabaman dep, jolıńdı pidá boldım, Izleymen jupar iyisli beyishlerden, Biraqta taba almay gada boldım.

***

«Alla» dep allań menen sóylestiń sen, «Balam qalasın, alsań tayın mine men», Qansha juldız jer astına kómildi, Degenleri ótirik eken «dúnya keń».

Dúnya keń degeni ótirik, ana,

Bawır bir ketpegey sótilip anna,

Úshinen kóringen ayawlı ayıń, Ontórtinde turmadı jetilip ana.

***

Bazardan kesh qalmayman hesh waǵında, Qus bazarı áynegimniń tap aldında,

Taq aldı сıgan kóship baratqanday,

Ullı shawqım baslanadı, ján-jaǵımda.

Úlken bazar usı meniń baǵımda, Tez tarqar bul bazarıń biraǵında, Ómirde misli usı bazar yańlı, Tarqap ketedi eken qas-qaǵımda.

***

Men sonday ázizben aldıńda ana, Kóp aytıp mazańdı aldım ba ana? Ruwxıń kelip ketip tań aldında, Ǵáplet uyqısında qaldım ba, ana?

Búgin men tań atqansha otırsamda,

Ǵázzeldi, muxammesti qatırsamda, Biraqta, sen tuwralı jazalmadım, Jazalmayman, qorqaman-aw, rasında.

4

Zeriksem balkonıma shıǵıp alıp, Quslarǵa baqıraman dawrıq salıp,

«Naysaplar, meni taslap qayda júrsiz, Ne ushın sayramaysız, kúyip-janıp?»

Sayramas, sayramadı quslarımda,

Soramadı, qaramadı hesh halıma, Júregim de qus bolıp ushıp ketti, Al-sal bop, hayran bolıp turǵanımda.

***

Júrekten ayrılıp qaldım mayrılıp, Sóytip men qanattan qaldım qayrılıp, Al-sal bop, hayran bop turǵanımda, Keldi , uyasına qayttan qayrılıp.

«Keldiń be, zańǵar?» dep baqıraman, Támbi berip tártipke shaqıraman, «Yaxshı, qullıq, ájaǵa?» deydidaǵı, Qayttan ushıp ketedi, ne qılaman?

***

Qayttan ushıp ketedi ne qılaman?

Qurı lash bolıp qaldı, zar jılaǵan, Sharlap-sharlap dúnyanı, mawqın basıp, Keledi, oǵanda shúkir qılaman.

«Keldiń be, ońbaǵır?» dep baqıraman, Támbi berip tártipke shaqıraman, Dep tursam qashan ushıp ketip qaptı, Men sorlı bos uyaǵa baqıraman.

***

Men sorlı bos uyaǵa baqıraman, Tentekke sóz aytıp ne qılaman? Kelgen waqta qatırıp keyiymende, Keyninen qol bılǵap shaqıraman.

Shaqıraman qol bılǵap, qulaq aspas, Keynine qayrılıp birde baqpas, Sharlap-sharlap, mawqın bir baspaǵansha, Kewil qurǵır qaladı, qańırap bos.

***

Júrek tıpırshılap turmas eken,

Hesh waqıt aytqanınan qaytpas eken, Biraqta, mıń márte ushıp ketsedaǵı, Uyasın juldız ayǵa satpas eken.

«Ol meniń sarayım - xanım» deydi,

«Qısta panam, al jazda sayam» deydi, Jerińdi apatlardan saqlap turǵan,

«Sol meniń qúdiretli uyam» deydi.

***

Minekey qarań tańǵı bes bolıptı, Balańa tekte juldız es bolıptı,

Sen tuwralı jazaman dep júrgenimde, Ómirdiń jarı ótip, kesh bolıptı.

Kesh bolıptı, tań áste atıp atır,

Ol nurın kók gúmbezge shashıp atır, Bir jaqtan tań atsa, árman menen,

Juldızlar móltildesip batıp atır.

***

Tawda eles-eles kórindi áne,

Aybatlı qabat-qabat qarı qáne? Olda jalańash qaladı eken-aw, Kiyimsiz qıppa taylaq tur ǵoy, áne.

Oldaǵı jalańash qaladı eken, Ayralıq otında janadı eken,

Ómir degen náwbetpe-náwbet áste, Juldızıń, tawıńdı aladı eken.

***

Juldızıń tawıńdı aladı eken, Sonda kim dúnyada qaladı eken? Waqıt kelip sol ádil tárezige, Gúnańdı, sawaptı saladı eken.

Bul bir sonday ármanlı zaman eken,

Ǵalma-ǵalı bárinen jaman eken,

Sol mahshar kúninde de Yaratqannan,

Gúnamdı soraytuǵın anam eken.

***

Gúnamdı soraytuǵın anam eken, Bárqulla bawırmanım, panam eken, Adamlar tabınıp, haj qılatuǵın, Meniń qúdiretli kaabam eken.

Meniń qúdiretli kaabam deymen, Húmetli, ardaqlı anam deymen, Anadan ullı kaaba joq balaǵa,

«Anańa tabınagór balam» deymen. 5

Dúrmen degen jazıwshılar úyinde, Úsh aylap jatadı geybir jazıwshı, Hesh nárse jazbay-aq, kelgen kúyinde Qaytadı, úyine misli jıl qusı.

«Yapırmay» deymen men mına húkiwmet, Oǵan ne degen sıy-húrmetler etti.

Jılına úsh kelip, biraq bir iret, Sorlı, jegen duzın aqlamay ketti.

***

Bul sonday kiyeli orın desedi,

Ullı adamlardıń qádemi tiygen, Bir muńlı ayralıq jeli esedi,

Abdulla dachasın kók emen súygen.

«Shappattay qız» sol emenge asılıp,1

Aǵasın joqlap ol, bozlaydı endi. Kibriyaxanımlar gúldey ashılıp, Jazıwshıǵa shayın sozbaydı endi.

_________

1.«Shappattay qız» Abdulla Qahhardıń shıǵarması, Qalandarov usı shıǵarmadaǵı qaharmanlardıń biri.

***

Ómir usılayınsha árman eken da, Kelip-ketiw haqtan párman eken da, Izińde «Shappattay qız»ı qalsada, Belge belbew, dizge diman eken da.

Sonnan berli qansha waqıtlar ótti, Qansha Qalandarov basına jetti,

Waqıt qanatında jasarıp Qahhar, Álemdi aralap, sharıqlap ketti.

***

«Yapırmay?» deymen men mına adamlar,

Oǵan qanshelli zulımlıq etti, Zulım etken sayın Abdulla dańqı, Kóktegi qol jetpes juldızǵa jetti.

Talanttı qurtaman deyip sorlılar, Onıń abırayın kóterip alar, Qoyannıń balası buqqıshlar búkte, Qırannıń balası qıran bop qalar.

***

Baǵda bir ájayıp samal esedi,

Usındayda neler eske túsedi, Oylayman, oy túbine jetealmay, Esken samal júrek bawırım ezedi.

Japıraq shayqawǵa halı kelmegen, Jaqsınıń, jamannıń parqın bilmegen. Mına, ólpeń samal alaqanıńda,

Júrek terber, qúdretli ne degen?

***

Usı tábiyatqa qayılman ózim, Íshqında bárqulla sayılman ózim, Kim onıń zańını buzbaqshı bolsa, Jolında hár zatka tayınman ózim.

Jaqsıǵa jamandı shatıp qoyıptı, Palıńa záhárdi qatıp qoyıptı, Dúnyanıń jolında júrgen waǵında, Bahańdı bes pulǵa satıp qoyıptı.

***

Qarań, talǵa qarań, terekke qarań, Ne dep sıbırlaydı azannan-keshke? Izleydi, izleydi boladı alań,

Biraq, tabalmaydı joǵını heshte.

Izleymen, izleymen bolaman alań, Men de tabalmaymian joǵımdı heshte,

Talǵa emes mendey delbege qarań, Tabalmay sandalap kelemen keshte.

***

Jáne izleymen-aw, sharq urıp keshte,

Soradım juldızdan, aydan soradım,

Kúledi delbege, juwap joq heshte,

Joǵımdı izlewdi hasla qoymadım.

Men tuwılǵan kúnnen berli kewilde, Bir qúdiretli qanzat tuwlar,

Qanazattı ertlep usharman kókke, Múmkin, joǵım sol jaqlardan tabılar.

***

Bárin qoydım dem alısqa ketemen, Bul jerdegi gáp-sózlerdi netemen, Haramzada, kúnshillerdiń dártinen, Ájelimnen burın ólip ketermen.

Alıslarda kózlerine kórinbey, Qosıǵımdı jazayın men erinbey, Qosıǵımdı kóterealmay keleyin, Qalsın, onnan beter kózleri kórmey.

***

Yapırmay, yapırmay, jáne yapırmay, Aytsań ada bolmas, gileń sumıray, Kúnlemese kúni ótpes zańǵarlar, Áke balasını kúnler, bul qalay?

Jaratılıs mıńsan eki qubılǵan, Insanǵa qarsı bop Iblis tuwılǵan, Jánnetten Ata quwılǵalı berli,

Insan bir-birine qarsı juwırǵan.

***

Hámme Prometeydi jaqsı biledi, Ol mártliktiń nıshanı bop keledi, Zevsti zar eńiretip palwanım, Insan ushın alaw alıp keledi.

Sóytip ózi qara tasqa qaǵıldı, Biraq jerde máńgi alaw jaǵıldı, Ot penen oynap júrip qanxorlar,

Óshirip alama dep júregim suwlar.

***

Úshinen kóringen ayǵa qarayman, Qaraymanda oǵan sálem jollayman, «Bul kúnlerge jetkenler bar, jetpegen, On tórttegi toylarıńda bolǵayman».

Bir názelim gózzal yańlı dolanıp, On tórtińde tursań ayım dolanıp, Meniń tappay júrgen yarım mısalı, Qaraysań-aw, júrek-bawrımdı jaǵıp.

***

Ontórtten tuwılǵan ayǵa qarayman, Qarasam kewlim keń, kárwan sarayman,

Ontórtin ótkerip, on besinshi kún,

Sınıq ayna, ne kúnińe jarayman?

Nege áste jemirilip baradı? Jemirilgen sayın jandı jaǵadı, Mennen kewli qalǵan yańlı mısalı, Bir shekelep, ǵayıbana baǵadı.

***

Tolǵannan soń jemiriliw shártpeken? Bul zańlardı oylap tapqan mártpeken? Jaratılıs jarqabaǵı degeniń,

Ada bolmas árman menen dártpeken?

Ada bolmas árman menen dárt bolsa,

Ómir janıp, óshetuǵın órt bolsa,

El aldında qarızıńdı neterseń? Waqıt kelip bir kún paymanań tolsa?

***

«Bádhasılǵa beglik jetse bir kúni, Alar awın, salar qusın ańlamas», Ózgeris boladı kiyimde, únde, Qulqınnan basqasın hesh bir oylamas.

Sútxordıń talabı pul jıynaw bolar, Dostı-yardı, teńi-tusın ańlamas, Bes barmaqtı birden awızǵa urar, Jırtıp ketedi dep heshbir oylamas.

***

Búgin duman ayrılmadı bul baǵda, Jańa jıl aldında neler oylap tur? Júrekte hásirette, qalǵanday daǵda, Tolǵanadı, tolǵanadı tuwlap tur.

Baǵdaǵı halatqa kirip ruwxım, Duman menen saǵım menen gezedi,

Baǵ ótkenler ruwxın yadlap turıptı, Júrekgenem, júrekgenem sezedi.

6

Pul turǵan jerlerde iyman satılar, Jer astına záhár-zaqqum qatılar, Mańlayıńda televizor hár kúni, «Alıń, shegiń, sigara?» dep baqırar.

Aytıń, pulǵa iyman satılmadıma? Jer asıńa záhár qatılmadıma?

«Shegiw zıyan, bolmaydı?» dep zańǵardı, Oǵan qarsı shıǵıp, batınaldıma?

***

Pul degen nárseni kim oylap tapqan? Sol tapqan adamıń gúnaǵa batqan, Ne ushın adamlar usı pul ushın, Adamdı adamǵa qul etip satqan?

Burında qul etip satılar edi,