Abulqasim Otepbergenov - Tanlamali shigarmalar 1

Ne qılǵanın zańǵar tek ishi bildi,

Nápsinen kóp adam náhaqtan óldi, Aydarhaday adam jutqan adamlar.

Poxqa toyǵan qoraz yańlı bop ketti,

Gúnasız kóp adamlardı joq etti, Jaramsaqlar qarınların toq etti, Kózdiń eti ósip ketken adamlar.

Hámel berdi, abray berdi, zat berdi,

Ǵıybatkeshke, jalatayǵa xot berdi, Shax penen xalıq arasına ot berdi, Eki ortada ot bop janǵan adamlar.

Qasına kóp axmaqlardı shaqırdı, «Paydańızdı bilmeysiz» dep baqırdı, «Jep qalıń, alsańız biziń aqıldı!» Dúnya álimsaqtan qalǵan adamlar.

«Iskenderde gáp joq júdá ádildi, Xalqın anasınday húrmetlep keldi, Berjaqtaǵı námántaylar óltirdi», Degen sıpsań gáp taraǵan adamlar.

Keyin bilsem altı saray salıptı,

Hasıl attıń jigirmasın satıptı, Bir ózine úsh tulpardı alıptı,

Bir kemissiz dáwran súrgen adamlar.

Balasın Xiratqa hákim etipti, Jiyeni kóplerden ótip ketipti,

Oynasları júzden asıp ketipti, Qatın qurshawında qalǵan adamlar.

Jatsa-tursa dúnya deyip juwırǵan, Eldi tonap, ábishlerin quwırǵan, Basqalarda usındayın is qılǵan, Sóytip-sóytip, eldi buzǵan adamlar.

Qatınına zer-zerbaraq kiygizip, Ballarına saylap atlar mingizip,

Qızlarına kókten juldız úzgizip, Hádden asıp baratırǵan adamlar.

131

Altı sarayın da altınnan qaplap, Ishinde ay júzli perishte saqlap,

«Qayda mendey bende bar» dep ǵoldaslap,

Qudayı yadınan shıqqan adamlar.

Júz túrli sharaptan aldırıp qoyǵan, Qoyan sútin qoyıp, dásturxan jayǵan, Allasın umıtıp, táwbeni qoyǵan,

Háddinen kóp asa asqan adamlar.

Tıńshılar qoydırıp túrli jaqlarǵa, Kóp adamlar qurban boldı jalaǵa, Hesh kim iláj ete almaǵan balaǵa, Aǵasına masayraǵan adamlar.

Sebebi Iskender Zulqarnayın bar, Belinde quwatı, dizinde dimar,

Bárqulla qollapydı, bolıp mádetkar, Mádetkarıń otqa salǵan adamlar.

***

Aytayın bir násiyat sizlerge, Máni berip turıń aytqan sózlerge,

Ele, hesh kim jete almadı keynine, Sıylasıqtan basqa qalmas izlerde.

Mine usı ápiwayı uǵımdı,

Kim ertelew, óz waǵında uǵındı, Basqanı bilmedim, bul qızıl túlki, Qulı qılıp qoydı Zulqarnayındı.

Zulqarnaydı jawlap alǵannan keyin, Kóp waz aytıp, Shasuarǵa ne deyin, Waqtı jetse esaplasıp otırmas,

Shax bolǵanıń onıń ushın bir tıyın.

Jerdiń júzin jawlap alıw qastında, Júrdik opasızdıń bárhá ıshqında, Birdi eki etemen dep júrgende,

Bizdi satıp qoyǵan qashshan úsh pulǵa.

Mennen bir neshe mıń jıllar ilgeri, Karun atlı adam dáwranlar súrdi, Mal-múlki sıymadı jer menen kókke,

132

Dúnya onnan ótken baydı bilmedi.

Ol adamnıń tórt túligi say boldı, Biraqta sók sanar, sıqmar bay boldı, Nanlar pisip turdı onıń demine, Aytsa sózi,etse isi jay boldı.

Bilmedi malınıń esabın, sanın, Tárk etti jolında hújdan, iymanın,

Úyine nabada qonaq kelgende,

Soydırdı shopannıń jalǵız ılaǵın.

Maldan zakat hesh waqıtta bermedi,

«Alsam-ólsem» deyip bárhá shólledi,

Sıylasıq, siz-bizlik qalıp bir jaqta, Maldan bóten zattı kózi kórmedi.

Qarız berdi payızına sútxorıń, Toltırıp bardı ol qaznanıń qorın, Jer júzinde qaldırmastan jıynadı, Altınnıń, gáwhardıń eń aǵla zorın.

Allada esap bar, alla jańılmas, Insapqa shaqırdı, biraq bay qılmas,

Oyladı` «Usınsha mal-múlkim menen, Gúlim qazan urıp hesh waqıt solmas».

Ar-namıstı mal-dúnyaǵa sattı ol, Qudayın umıtıp, hádden astı ol, Jerdiń júzin mal-dúnyaǵa toltırıp` Aqır sońı jer qarına battı ol.

Jer qarına tarttı dúnya malını, Iyekten suwırıp aldı janını,

Dúnyaǵa kelmegendey etip jiberdi, Karun atlı shirime ol bayıńdı.

***

Sonday-aq Kir atlı bir patsha ótken, Qarunday dúnyaǵa múkkeden ketken,

Álemniń teń yarımın jawlap alıptı, Dawrıǵı shıǵıstan, batısqa jetken.

Biraq, alalmaptı massagetlerdi,

133

Dúnyası, hiylesi hesh bir ótpepti,

Kóp shaxlardıń moynın sındırǵan kúshi, Qaysar hayal-Tumariske jetpepti.

Láshker tartıp keldi massagetlerge, Qan tógiw jır emes qanxor ol Kirge,

«Hár birińe bir massaget qızınan, Jáne júz mıń tilla júz mıń áskerge!»

Tilla menen qızdıń atın esitip, Áskerleriń iyttey qutırıp ketip,

«Shax wádede tursa bolar - dedi olar Taslaymız jer menen jeksenler etip.

Qara kóz qızların alıp ketemiz, Dushpan qızın toqal, shorı etemiz, Jeri, malın tartıp alıp qolınan, Ómir boyı bir ármansız ótemiz.

Kósew shanıshsań nárwan bolǵan jerinde, Qasqaldaǵı úyregi bar kólinde,

Bunday jánnet mákan jerdi tappaysań, Atı Túrkstanda, Turan elinde.

Alsaq Qarun yańlı bayıp qalamız, Qatınnan sonıńday ońıp qalamız, Esapsız kóp altın, tillalar menen, Zer-zerbaraq saray salıp alamız.

Kiriń Tumariske úylenip alsa, Shaxımnan Turanda bir zúryat qalsa, Eki jáhángirden tuwılǵan bala,

Bul jaqtı álemge patshalıq qılsa».

Sóytip kókirekler ármanǵa tolıp, Qanxorlar adamnıń qanına jerip, Ele suwdı kórmey etigin sheship, Barar Massagetke kúyewler bolıp.

Massagetler qarsı aldı olardı, Kelige qamadı bul shiyrin jandı,

Párriktey ushırıp jelkeden bastı, Dáryaday aǵızdı denede qandı.

134

Qızıl baslar nayza qushıp quladı, Biriniń ústine biri suladı,

Tumaris bas bolǵan massagetleriń, Dushpanınan ústem bolıp baradı.

Shımshıqqa qırǵıy tiygendey boldı, Zańǵarlar otlı ton kiygendey boldı, «Dúnyaları qurıǵay» deyip eńirep, Botadan ayırılǵan ińgendey boldı.

Solayınsha biysharalar qurıdı, Shaǵal yańlı qańsılap kóp ulıdı, Dúnya túwe bası menen ǵay bolıp, Mıńnan biri zorǵa qashıp jırıldı.

Qashqanın zırqıratıp quwdı olar, Namıs-arın qanı menen juwdı olar, «Kúyewdi payǵambar sıylaǵan» deyip, «Kúyewlerin» qarqıratıp soydı olar.

Massagetler jolbarıstay aqırdı, «Alla!» deyip, árwaqların shaqırdı,

Jan alqımǵa kelgen waqıtta dushpanlar,

Qulındaǵı dawıs shıǵıp baqırdı.

Qanlar dárya bolıp aǵılıp ketti, Dúnya sorlılardıń basına jetti,

Mal arttırıp, qız qushıwǵa kelgenler, Kózi qanǵa tolıp, álemnen ótti.

Kirxısıraw sóytip jawlap alındı, Moynına qatırıp buǵaw salındı, Dúnyanıń ıshqında kelgen dushpannıń, Ústi-bası qızıl qanǵa malındı.

Kirdiń qullıǵın elge jaydı olar, Kóp aldında qarqıratıp soydı olar, Nayzanıń ushına ildirip bastı, Qan tolı meske salıp qoydı olar.

Massagetler qaysarlıǵın saqladı,

Jerdiń júzin ólik penen qapladı, «Dúnyaǵa toymaǵan kózińdi qanǵa, Toydıraman!» degen sózin aqladı.

135

Kókte quday bolsa, jerde Shasuar,

Jállatta sóylemes aldımda bir gúń.

Jamanlıǵı pulǵa satıp alaman,

Kim bolsa da dúnyaǵa qul qılaman,

Aytqandı qılmasa, jállatıń házir, Basına mıń túrli bále salaman».

Biraq wázir oylaǵanday bolmaptı, Jállattı kek ıza qattı qıynaptı, Namıs ayaq astı bolıp atqanda, Dúnyanıń bir pullıq qunı qalmaptı.

Sóytip Shasuardı jállat shalıptı, Júregin kókirekten suwırıp alıptı, Úy aldında jatqan bóribasarǵa, «Má, janıwar, payıń!» deyip zıńıptı.

Jállat qatının hám ákeldi maǵan, Ózińiz kórdińiz, sózde yoq yalǵan, Zina qılǵanlardı burınnan sońǵa, Xalıq náletlep, tas boran qılǵan.

Hayalı shashınan baylandı tasqa, Taslar kóp atıldı ol sorlı basqa, Nápsi dep Shasuar iytke jem boldı, Ne aytaman sizge usınnan basqa.

Nápsi bálesinen bolıńız aman, Dúnya ótkinshi dur, panıy ol yalǵan, Nápsi janǵan otqa salar adamdı, Túlkiniń izine iyt etip salǵan.

Dúnya kóp jıynasań bále boladı, Kókirek esip, kóziń qanǵa toladı,

Zer kórip perishte joldan shıqqan ǵoy, Qanday márt bolsań da jawlap aladı.

Bolǵan sayın bola bersem deyseń sen, Qaznam zerge tola berse deyseń sen, Nawaday quyıp tursa da kúnde,

Qáne, jáne bola berse deyseń sen.

Jeter jetpes sonday ármanlı dúnya,

137

Qále. qálemegil pármanlı dúnya,

Seniń menen esaplasıp otırmas,

Hámmeden quwatlı, dármanlı dúnya.

Pármanına qattı boysındıradı,

Qılmasań, qáhárli, moyın sındıradı,

Bir ámellep shiyrin jandı alǵansha,

Aldaydı, arbaydı oyın qıldıradı.

Íshqına más etip bizdi oynatıp, Esap-sansız laǵlı-marjan jıynatıp, Sonıńday opasız lolı bul dúnya, Keyin atar zańǵar tasada jatıp.

Kóz bir qısım topıraqqa toladı, Gúliń bir kún qazan urıp soladı, Demeydi-aw, enaǵar, dáli bul dúnya,

«Alla bir kún amanatın aladı».

Bul dúnya hesh kimge máńgilik bolmas,

Nápsi bir báledur hesh waqıt toymas,

Hár kim ózi tawa berer peylinen, Allada esap bar, alla jańılmas».

Tashkent. Dúrmen. Dekabr 1993-jıl.

DÚRMEN SHÁSHMELERI

SEGIZLIKLER

1

Biz, usı, dúnyaǵa ne ushın keldik? Mal-múliktiń jolında juwırdıq-jeldik. Birdi eki etemen dep júrgende,

Jaz ótip, qıstıńda jetkenin bildik.

«Pay neteseń! Jaslıq shaǵım bolǵanda», Ármanlaysań, tap paymanań tolǵanda, Alla ráxim áylep qayttan tuwılsań, Jáne, dúnya quwıp keteseń, olla!

***

Dúnyada shadlıq az, hásiret kóp eken,

Bárhá aldaw, jeter-jetpes ep eken,

138

«Shúkir qıl barlıǵı jaqsı boladı», Degenleriń kewillerge sep eken.

Birewler bir ómir jaqsı bolmadı, Dásturxanı sirá nanǵa tolmadı, Al kettimde, awzı asqa tiygende,

Sorlınıń zırqırap murnı qanadı.

***

Kimge tardur, kimge keńdur bul dúnya,

Úshkilsiz, bir sholaq jeńdur bul dúnya. Báhárde abırjı Ámiw mısalı,

Íǵısqan, teńselgen seńdur bul dúnya.

Bizler usı seń ústinde barmız, Qalpal! Ayaq astıńızǵa qarańız. Qaramaymız, dúnya deyip juwırıp, Awdarılıp, batıp-shúmip qalamız.

***

Alpıstan ótken soń geybirew áste, Dárriw maqsım bolıp qalar bir páste. Namaz oqıp, orazasın tutadı, Táspisin sanaydı azanda-keshte.

Qarap turıp qattı kúlkiń keledi, Gúnaların ishi onıń biledi.

«Ázireyli kelip qalar biymezgil»,

Dep, ózin qamsızlandırıp júredi.

***

Usı bar baylıqtı jaratqan adam, Dúnyanı ózine qaratqan adam, Dos bolayıq deyip Prometeyge,

Zevstiń alawın urlatqan adam.

Alaw qolǵa tiygennen soń eneǵar,

Dúnyaǵa hirs qoyıp boldı, Shasuar, Dostına qolınıń ushın bermedi, «Opasız» dep qaldı shınjırlanǵan nar.

***

Tap sol ot qolǵa tiygennen baslap, Barlı joq kiyimin sheshinip taslap.

139

Opasız dúnyanı, opasız adam,

Quwıp keler, quwıp keler, hallaslap.

Kúndiz qolda shıraq penen quwadı, Dúldil menen pıraq penen quwadı. Awıp-talıp, ólip-talıp jetkende, Qızǵanıshtan bir-birini buwadı.

***

Bir sútxorıń qonaq shaqırıw ushın, Baslıqqa jaqsıraq jaǵınıw ushın. Qoyannıń sútine deyin aldırdı, Baslıq sorap qalsa tabılıw ushın.

Keshqurın qonaqlar kep qaldı gúwlep, Búgin sútxorlıq joq, bolmaydı hesh ep. Biraq, baslıq kelmey ájiwa bolıp, Sútxor keteberdi dúnyadan «wah» dep.

***

Dúnyanıń qádirin sıqmar biledi,

Barın arshaǵa sap, bekkem iledi.

Bir jaqqa keterde «qulpırdım baw» dep, On bes márte tartıp, julqıp kóredi.

Arshadan alınbas, kelip qosılar,

Hár ashqanda júrek bawrı osılar. Qatın, bala-shaǵa qaldı bir jaqta, Quwanıshı - arshadaǵı - usılar.

***

Bir úyde otırıp erli zayıplı, Bir-birine qarar misli ayıplı.

Hár qaysısı óz aldına jıyǵanın,

Hár jerge tıqqıshlap, giznep qoyıptı.

Eki ortada ballar jábir kóredi,

Kórgenin zıqnalar jaqsı biledi. Sondadaǵı bir-birine alarıp,

«Joq, tawsıldı, joq, deymen!» dep keledi.

***

Hayaldı erkektiń qabırǵasınan, Sonday pákizelep, jaqsılap soqqan.

140