Sagınbay Ibragimov - Sentyabrdin songı kunleri

kórgendey qashatuǵın boladı. Ashıq alaqanday bolıp ta jasawǵa bolmaydı – adamlar seni ashıqawız, ańgódek, ázzi sanap, moynıńa minip aladı. Adam japtan suw ishiwge búrilgen uwıstay bolıp jasawı kerek – sonda sende baq-dáwlet te boladı, eldiń ishinde abırayıń da boladı...

– Durıs gáp, – dedim men. – Turmıs tájiriybesinen tuwılǵan aqıl. Xalqtıń eski túsiniginde dúnyada jeti kiyeli nárse bar, delingen. Solardıń biri – baylıq. Baylıqqa umtılıw kerek, bi-

raq onı hadal jol menen tabıw kerek. Bolmasa ol payan bermeydi. Men jańa baylıqqa qolı jetkende, qırq-eliwdiń átirapında ólip ketken kóp jigitlerdi bilemen.

Bul jigitler meniń qatarlarım edi.

Usı waqıtta biziń áwladımız tuwralı bir psixolog hayaldıń baqlawı yadıma tústi.

Bul hayal menen Úrgenishte jurnalistlerdiń hám biznesmenlerdiń seminarında ushırastım. Bul Tashkentten kelgen bizler qatarlı hayal dáslep ximiya fakultetin pitkergen, sońınan psixologiya boyınsha doktorlıq dissertaciya jaqlaǵan. Xorezmniń biznesmen hayalları da qatarımız – eliwinshi jıllardıń ekinshi yarımında – alpısınshı jıllardıń baslarında tuwılǵanlar edi.

Sonda usı biziń áwladtıń táǵdiri haqqında gáp ketti. Rossiyada pedinstituttı pitkergen bir hayal toqsanınshı jıllardıń daǵdarısında muǵallimshilik aylıǵı ballarınıń iship-jeri, kiye-

rine jetpey, bayaǵı oqıǵan Taganrog qalasına ketkenin, oyaqta sawda menen shuǵıllanǵanın ayttı. Sol jaqta pul islep kelip, bul jaqtaǵı kemis-qutıǵın pitirip, jáne usı jerde biznes baslaǵan. Haqıyqatında da bul daǵdarıs dáwiri biziń áwladqa júdá awır tústi, dedi psixolog, sebebi bizlerden aldıńǵı áwladtıń wákil-

leri tiyisli lawazımlardı iyelep, úy-jayların pitkerip, tur- mısın-xojalıǵın jolǵa salıp úlgerip edi. Al, biziń qatarları-

mız bul shekke jańa jaqınlasıp kiyatır edi – birden ayaǵımızdıń astındaǵı záńgi quladı, júdá kóp adamlar awır ahwalǵa tústi, birazları jumıssız qaldı, jumıstaǵılarınıń aylıǵı az

boldı, kóp erkekler bul stresske tózim bere almay, nawqaslarǵa shalınıp ólip ketti. Yaǵnıy biziń áwlad jabayı kapitalizmniń

basında biziń jámiyet júdá kóp erkeklerdi joǵalttı, dedi ol psixolog.

31

–Eger, sovet húkimeti qulaǵannan soń, bizde Orta Aziyada islam mámleketi ornaǵanda, házir ne boların kóz aldıńa keltire alasań ba?

–Men búgin hijabta júrer edim.

–Hijab – bul házir ayırım hayal-qızlardıń modası. Bizler

sahrayı kóshpeli xalqpız – biziń hayal-qızlarımız turmısta erler menen birdey aralasıp júrgen. Hijab, párenje degen nárseler bizde bolmaǵan.

Bizlerdiń psixologiyamız otırıqshı xalqlardıkinen basqa. Bizler jılqıminez, erkinliktiń adamımız. Tuwrı sóyleymiz. Hiylekerlikti bilmeymiz. Ańqıldaǵan qaraqalpaq, dep sonıń ushın aytadı. Bizler on segizinshi ásirde Jańadáryanıń boyında kóship júrgenbiz. Jańadárya Sırdáryanıń mına Taxtakópirdiń arjaǵında Dáwqara degen úlken kólge kelip quyǵan salası. Keyninen ol sala tartılıp qalıp, bizler usı Ámiwdáryanıń tómenine kelip ornalasqanbız. Ol waqta dárya tolıp aǵıp turǵan, boylarında kóller kóp bolǵan. Sol kóllerde, atawlarda malımızdı baǵıp, diyqanshılıq etip, yarım kóshpeli bolıp jasaǵanbız. Turmıs júdá awır bolǵan. Sebebi tábiyiy sharayat tirishilikke qolaysız – ol waqları gúnde menen arbadan basqa texnika joq. Hátte qayıq soǵatuǵın ustalar da az bolıp, adamlar jekensalda balıq awlaǵan.

Eń awır nárse – bul Xiywa xanlıǵında salıqlardıń awırlıǵı bolǵan.

Bir saparı bizler Jámiyla ekewimiz bir shette paxta terip júrgenimizde, brigadir jigit qasımızǵa keldi. Ol mennen onlaǵan jas kishi jigit edi. Biziń jumıstan kelgen hayallardan

ol meniń tuberkulez emlewxanasında qarawıl bolǵanım menen, jazıwshı ekenligimdi esitipti. Sonnan tanısayın dep kelgen eken. Usı Aralbay awılınan shıqqan jazıwshı Keńes Smamutov tuwralı soradı. Usı áńgimeniń barısında ol házirgi zamanǵa hám siyasatqa kózqarasın programmalıq izbe-izlikte bayanlap berdi. Bul jası qırqlardaǵı, awılxojalıq institutın pitkergen,

kásibi agronom bolǵan jigittiń túsinik dúnyası otız millionlıq xalqı bar mámlekettiń basqarıwshı toparı tárepinen tán alınbaytuǵın hám biykarlanatuǵın ápiwayı, kózge kórinip turǵan haqıyqatlıqlardan ibarat edi.

32

Onıń aytqanları mınalar edi.

Sovet hákimiyatı bizge mına svet, gaz, texnikanı ákeldi, kanallardı qazıp berdi, tógin shıǵaratuǵın zavodlardı saldı, paxtanıń, salınıń, biydaydıń ónimdar sortların shıǵarıp berdi. Poliklinikalar, emlewxanalar, baǵshalar, mektepler saldı, texnikumlar menen institutlardı ashıp berdi. Sovet vlastı bolmaǵanda bizler Afǵanstandaǵıday bolıp jasar edik.

Sovet dúziminiń tusında adamlar bilim aldı – kimi agronom, kimi zootexnik, kimi gidroinjener boldı.

Keshegi suwsızlıq jılları húkimetten hesh járdem bolmadı. Óz kúnińizdi ózleriń kóre beriń, dep, rası, gór bolıń, dep

qoydı. Eger Qazaqstan menen Rossiyaǵa márdikarlıqqa barıp jan saqlamaǵanımızda, qırılıp ketetuǵın edik. Barlıq mal-hal- larımızdı satıp jep, jer sıypalap qaldıq ǵoy. Biraq, Qudaytala bizlerdi ayadı ma, úsh jıllıq suwsızlıqtan soń, az bolsa da dáryaǵa suw túsip, egin egip basladıq.

Eger húkimet diyqanlarǵa ırq berse, olar jer sharayatına ılayıq egin egip, ónimin óz betinshe satıwına ruxsat etilse, xalq jaqsı jasawına boladı. Biz ele sovet dáwirindegi racion – shay hám nan menen jasaymız.

Xalqtıń sezim-sanası ósti, ózine ne paydalı, ne zıyanlı ekenin biledi – biraq sonı aytıwǵa, húkimetten ózine kerek nárselerdi talap etiwge sóz erkinligi joq.

Sebebi, húkimettiń basındaǵı adamlar biledi, eger xalq toyınsa, búgingidey qoyday juwas hám kónbis bolmaydı, huqıqın talap etip, húkimetti tıńlamay ketedi – sonıń ushın bul húkimet xalqtı usılay shala qursaq etip qoya beredi.

Búgingi húkimet óziniń xalq ushın heshnárse isley almay atırǵanlıǵın búrkew ushın keshegi dúzimge batpaq jaǵıw menen áwere. Men Tashkent, Nókis televidenieleriniń propagandistlik kórsetiwlerin kórmeymen.

Biraq haqıyqatlıq kózimizdiń aldında turıptı.

Brigadir usı gáplerdi aytıp, ishindegi dártin shıǵarıp, qasımızdan ketkennen soń Jámiyla bizlerdiń ne tuwralı sóyleskenimizdi soradı.

Men Jámiylaǵa áńgimeniń mazmunın ulıwmalastırıp túsindirip berdim.

Mına sen kórip turǵan turmıs hám óndiris infrastrukturasın sovet dúzimi jaratıp berdi. Mına kanallar, elektr

liniyaları, gaz qubırları… Sovet dúzimi bizdi patriarxallıq turmıstan evropa úlgisindegi zamanagóy turmısqa ótkerdi. «Eliw jılda – el jańa» degen túsinik bar, yaǵnıy eki áwladtıń ómiri dawamında biziń turmısımız tanıp bolmaslıq dárejede ózgerdi.

Sovet dúzimine deyingi Orta Aziya xalqlarınıń turmısı – bul irip-shirip atırǵan jámiyettiń turmısı. Adamlardıń aqıloyın baylap qoyǵan diniy isenimler hám tártipler, hayallardıń jámiyet turmısınan ajıratıp qoyılıwı, ekonomikalıq-texno-

logiyalıq artta qalıwshılıq... Báńgilik, báshshepazlıq hám basqa da illetler. Awırıwlar – súzek, tırıspay, bezgek sıyaqlı epidemiyalar, traxoma, lepra sıyaqlı jergilikli táwipler ilaj ete almaytuǵın kesellikler. Bir mısal, Buxara qalasında awız suwdıń jaramsızlıǵı sebepli adamnıń terisiniń astınan qurt shıǵatuǵın awırıw bolǵan. Sovet medicinası Orta Aziyanı usı epidemiyalar hám keselliklerden tazaladı.

Biraq bul sovet dúzimi adamnıń tábiyatın esapqa almaytuǵın

lardıń háreketi. Bul dáwirdi analizlep, onnan sabaq alıw kerek. Túyequs basın qumǵa tıqqanı menen, aspandı jaqtırtıp turǵan quyash sol turǵan ornında tura beredi. Haqıyqatında túyequs bunday qılmaydı dep aytısadı, biraq bul obraz oylaw hám sóylew dúnyamızǵa kirip qalǵan – onı basqa obraz benen almastıra almaymız.

Marks, Engels, Lenin, Trockiy, Mustafa Kemal-pashalar – bular dúnyanı ózgertken tulǵalar. Olarǵa kesek atqanıń menen olardıń hesh nársesi kemimeydi.

Orta Aziya xalqlarında ótmishte húkimetti saylaw hám oǵan tásir ótkeriw ámeliyatı bolmaǵan. Sovet basqarıwı da modernlestirilgen shıǵıs despotiyası edi. Al, amerikalılardıń

34

demokratiyanı xalqqa túsindiriw, jaslardıń arasında demokratiyalıq principlerdi qádirleytuǵın sawatlı qatlamdı tayarlaw hám onı mámleket basına ákelip, bul respublikalardı ózleriniń geosiyasiy maqsetlerinde sırttan basqarıw siyasatı da nátiyje bermedi.

Nege bunday bolıp jasap atırmız? Nege bizler Nókistegi byudjetlik mákemelerdiń xızmetkerleri awılda paxta terip júrmiz? Nege qarapayım xalq túsinip turǵan ápiwayı hám durıs ilajlar ámelge asırılmaydı? Ne ushın bul mámlekette barlıq nızamlar hám tártipler adamlardıń siyasiy hám ekonomikalıq erkinliklerin sheklewge hám buwıwǵa qurılǵan?

Adamnıń aqıl-idregine isenimsizlik jolı – bul hárqashan da jeńilis jolı.

Sebebi, awqam tarqaǵan waqıtta húkimettiń basında óz mápinen artıǵın oylawǵa aqılı jetpeytuǵın chinovnikler toparı boldı – olar ózlerine óz ortalıǵınan miyrasxorlar tayarladı, sonıń menen absurdlıq ómirimiz dawam etti. Jámiyet ómiri aqılǵa muwapıq shólkemlestirilse, onda húkimet basındaǵı paydakúnemlerge nan bolmaydı – al, olar iyelegen imkaniyatlarınan ayırılıp qalıwdı qálemeydi, bul tetiklerdi óz áwladla-

rına qaldırıwǵa umtıladı. Al, xalqtıń óz huqıqların hám ádil basqarıwdı talap etiwge, onda jámiyette turmıs qalay shólkemlestiriliwi kerek, degen sawalǵa anıq juwap joq, onıń ústine, repressivlik dúzimde húkimetke qarsı shıǵıw – izsiz-tuǵıyansız joǵalıw degen sóz, seni heshkim qorǵap qalalmaydı.

Bul Ámiwdáryanıń ayaǵında tirishilik ushın suwdıń táǵdiri dáryanıń órinde jasap atırǵan áhalınıń itiyajı-erkinen ǵárezli.

Jáne bir-eki áwladtıń ómirinen soń Ámiwdáryanıń tómenine suw jetedi, dep heshkim kepillik bere almaydı. Suw bolmasa bul aymaqta tirishiliktiń imkanı qalmaydı – sonıń ushın xalq kóship atır. Millet tarqap atır – bul totalitarlıq dúzimde Aral

apatı sıyaqlı tragediyanıń adamlar ushın basqasha jol menen sheshiliwi múmkin emes eken.

óziniń kelesheginiń kepilligin talap etiw huqıqın támiyinleytuǵın siyasiy dúzim joq…

35

Usı ózimdegi pessimizmnen de qorqaman. Ádette, turmıstaǵı tek negativ nárselerdi kóre beriw – bul jaqsı nárseniń belgisi emes. Biraq, házirgi meniń átirapımdaǵı jalmawızlıq penen biysharalıqtıń kontrastı adamda (eger ol bir máńgúr bolmasa) usınnan basqa sezimlerdi oyatpasa kerek.

Meniń de ómir jolımda ruwxımdı sındırıwı múmkin bolǵan hádiyseler boldı.

Jalǵan isenimlerge baylanıp qalıw, birewge ǵárezli bolıp qalıw, ózińe hádden tıs baha qoyıw... bunday adamnıń ruwxın sındıratuǵın hádiyselerdiń dizimin dawam ete beriw múmkin. Men ómirimniń problemaların hiyle hám tásil menen (qumırısqalar birlesse pildi jıǵadı) sheshiwge umtılıw – ruwhı ázzilerdiń ámeli, dep esapladım hám hárqanday qáwipke hám jamanlıqqa jalǵız ózim bas kóterip qas qaqpay bara beriwge ádetlenip kettim. Quday bergen jandı Quday aladı. Quday da táwekelshiden qorqadı. Táwekel ettim – dáryadan óttim. Haq bolsam Táńirim meni panayında saqlaydı.

Ruwhımdı bekleytuǵın, tábiyatımdı ózgertetuǵın, ózligimnen ayıratuǵın, ómirlik principlerime qayshı keletuǵın, adamgershiligime hám qádir-qımbatıma ılayıq emes dep esaplaǵan hárqanday nárselerdiń (baylıq, hamal, mártebe, ataq-abıroy) báhrinen keshe bildim. Bul qádemlerime meniń júdá bir ǵayrat etiwimniń keregi de bolǵan joq – bul sheshimlerim hám háreketlerim meniń haramdı sińire almaytuǵın tábiyatımnan kelip shıǵar edi.

«DÚNYAǴA KÓP KELMES GÓZZAL INSANLAR...»

Házir men topıraǵın basıp júrgen bul átiraptan qaraqalpaqtıń atın kótergen jigitler shıqqan. Allayar Dosnazarov, Ibrayım Bekimbetov, Qasım Áwezov...

Men bul adamlardıń ómir jolların qıyalımda janlandıra otırıp, olardıń L. N. Gumilev sıpatlaǵan passionariylar ekenligin kóremen. Usı birewi jalańayaq buzaw baǵıp júrgen jerinen márdikarǵa barıp kózi ashılǵan, jáne birewi rabfaktan sawat ashqan jigirma-otızdıń aralıǵındaǵı jaslardıń sol sovet húkimeti ornap atırǵan dáwirdegi xalqınıń atın saqlap qalaman, dep juwırǵan belsendiligi bolmaǵanda, búginligi qaraqalpaq milletiniń atı-zatı bolmas edi.

36

Sol dáwirdegi qaraqalpaqlar menen san jaǵınan teń ferǵana qıpshaqları, quramalar, laqaylar sıyaqlı etnikalıq toparlar jańa etnikalıq jámáá quramında assimilyaciyalanıp ketti. Durıs, qaraqalpaqlar Ózbekstanǵa qosılıp millet sıpatında saqlanıp qaldı (eger Qazaqstannıń quramında qalǵanında, tili

úshten bir bólegi) óz ana tilinde mektepte oqıw múmkinshiligi bolmaǵanlıǵı sebepli ózbek milletine qosıldı.

Jumek Orınbaevtıń eske túsiriwlerinde mınaday bir epizod

bar.

Shımbayda miting boladı. Adamlar japtıń rashınıń tómeninde, oraydan kelgen Allayar Dosnazarov biyikte turıp sóz sóyleydi.

«Xalayıqlar, men mına terekti jıǵa alaman ba?» – dep soraydı Dosnazarov sol jerdegi úlken terekti kórsetip.

Adamlar juwap beriwge batına almaydı. Aradan biraz waqıt ótkennen keyin ǵana Ásen-dilmash:

«Allayar qaraǵım, jıǵa almaysań», – deydi.

«Olay bolsa, sovet húkimeti bul bayterekten de kúshli. Arada ayırım burınǵı hámeldarlar ele sovet húkimeti qulaydı, dep júrgen shıǵar. Biykarǵa urınbasın olar. Sovet húkimetine xızmet etińler. Túsinikli me?» – dep nıqtaydı.

«Túsinikli», – dep juwap qaytaradı adamlar.

«Onda meni kútip sharshaǵan shıǵarsızlar. Qayta berińler»,

– dep juwap beredi Dosnazarov.

Bul tariyxtıń nızamlı dáwiri edi. Allayar Dosnazarov yaki Ibrayım Bekimbetovtıń erkinen biyǵárez, bolshevikler háki-

rawajlanıw jolına alıp shıqtı. Hárqanday ideologiyalıq tendenciyalardan biyǵárez, men olardı usı tańlaǵan táǵdiri hám atqarǵan xızmeti ushın ulıǵlayman.

Olardıń boyındaǵı tolıp-tasıp turǵan energiyadan búgingi men usı qatarlardı jazıwıma imkaniyat bergen jańa mádeniyat dúnyaǵa keldi...

20 ásirdiń 20 – 30-jılları qaraqalpaq xalqınıń táǵdirinde burılıs punkti boldı – meni bul burılısqa ómiri dus kelgen hám

37

óz xızmeti menen durıs juwap bere alǵan, bul tariyx talabına ılayıq is ete alǵan adamlardıń passionarlıq energiyanı – jedel hám jigerdi – qaydan alǵanlıǵı qızıqtırdı. Bul biopsixologiyalıq fenomendi túsiniw arqalı men ómirimdi mazmunlıraq jasay alatuǵındayman.

On toǵızınshı ásirdiń ayaǵında francuz geografı hám eltanıwshısı Elize Reklyu bir neshe áwladlardan soń asharshılıq hám epidemiyalardan joq bolıp ketedi, dep shamalaǵan bul ómirge intası sóngen bolıp kóringen qáwimde usı 20 – 30-jılları úlken energetikalıq vulkan atıldı dewge boladı – bul jansebiller qaytıp bul xalqtıń táǵdirinde tákirarlanbaw ushın bir márte dúnyaǵa kelip-ketkendey…

«Sawatı az bolsa da, húkimettiń siyasatın armiya qatarında júrip túsingen, qızıw qanlı, jedelli, jigerli, shaqmaq tastay, shaqqan, tolqıp sóyleytuǵın, máseleni tez sheshetuǵın sheshen adam edi», dep baha beredi Allayar Dosnazarovqa onı kórgen adamlar.

Bul qásiyetlerdi – jedel hám omırawdı – Dosnazarovtıń záńgilesleriniń barlıǵında da anaw yaki mınaw dárejede kóremiz – birewlerinde bul passionarlıq energiya qızıwqanlılıq penen qarısqan bolsa, ekinshilerinde sabırlılıq penen uǵrasıp kelgen edi…

Egedeleri Oraz Ermanov qatarlı jigit aǵaları bolǵan, qalǵanları otızdıń átirapındaǵı bul áwlad xalqı aldındaǵı ullı

sıyaqlı), bul joqarıdan ornatılǵan siyasiy dúzimniń dúnya siyasatshılıǵındaǵı ornı hám bahası tuwralı túsinikke iye emes olar, óz xalqı ushın alternativ rawajlanıw jolın oylaǵanday hám izlegendey imkaniyatqa iye bolmadı, olarǵa bul qızıl imperiyanıń quramında óz milletiniń ornın belgilew másele-

sinde de heshkim sabaq bermedi, olar bul siyasat durıs ya burıs dep otırmadı, ústińe taw qulasa qabıl etpey ilajıń joq, bul hákimiyat eń bir ápiwayı nárse – kúnde beshatar asınǵan baspashılar barıńdı talap, qarsılasqanıńdı óltirip, qızıńdı-qarında-

sıńdı at aldına óńgerip ketetuǵın biybastaqlıqtan hám sharasızlıqtan qutqarǵanınıń ózi ushın-aq qabıllawǵa turar edi.

Olar meniń xalqım heshkimnen kem bolmawı kerek, degen bir patriotlıq sezimniń háwiri menen bul biyiklerdi aldı.

38

Alternativ dep qaralıwı múmkin jollar – ázelden sovet dúziminiń dushpanı bolǵanlardıń da, áwele sovet húkimetine xızmet etip, sońınan anaw yaki mınaw sebeplerge bola (kóbinese, mámleketlik qarjını ózlestirgeni ushın) hamaldan ayrılıp qalǵannan soń qarsılıq jolına túskenlerdiń de háreketinde bolǵan jolları shın mánisindegi alternativa emes, keshegi kúnge qaytıwdan basqa heshnárse emes edi.

Tariyxıy shans berilgen waqıtta usı jigerli-jedelli jigitler maydanǵa juwırıp shıqtı hám júreklerindegi janıp turǵan ot ózlerin órtep pitkenshe, órge-ıqqa sıymay hallaslap, pidayılıq háreket penen jasadı.

Passionarlıq energiya hám ambiciyalardıń gúresin jaqsılıq hám jamanlıq poziciyasınan bahalap bolmaydı. Bul ádalatqa da, jawızlıqqa da birdey tamızıq bolatuǵın tábiyattıń adamlardıń bioximiyalıq uytqısına qosqan biytárep energiyası.

Óziniń maqseti jolında millionlardıń dastıǵın qurtqan Stalin de passionariy edi. (Stalin hám stalinizm qubılıslarına ózbekstanlı-rossiyalı kinorejisser Rustam Hamdamovtıń mına bahası dıqqatqa ılayıq: «Stalin – eto yavlenie... Sudit mojno cheloveka, no ne yavlenie».).

Bul energetikalıq burqasında passionariylar birin-biri ayawsız ólimge jolladı – tawdıń basında atılǵan vulkan tómenge jetip, suwıǵan kúlge aynalǵansha, jolın órtep baradı.

Jállatlardıń arasında da, qurbanlardıń arasında da bir

boyaw menen súwretin shıǵarıp bolmas adamlar bar – men búgin bul áwladtıń bir de bir wákilin heshnársede ayıplay almayman: keshe jertóleden shıqqan sahrayılar bul bolshevistlik qıyan-kesti qır-

ǵınnıń digirmanına túsip qalǵan oyınshıqlar edi.

Allayar Dosnazarovtıń hayalı Záhiyra erin bılay súwretlegen. «Ol kisiniń eki jaqsı qásiyeti bar edi. Ol dúnya jıynawǵa

qızıqpadı. Ekinshi bir jaqsı qásiyeti: ol kútá aqkókirek adam bolıp, óziniń quwanıshın da, qayǵısın da doslarına jasırmay ayta beretuǵın edi».

Qallı Ayımbetovtıń gúwalıq beriwinshe, Allayar Dosnazarov Tashkentte, Moskvada oqıwǵa barǵan jaslarǵa «má, qaraǵım, oqı» dep aqsha úlestirip berip, olardı oqıw orınlarına ornalastı-

radı eken. Moskvada jumıs islegen waqıtları onıń kvartirası qaraqalpaqlardıń qısılǵanda-qımırılǵanda baratuǵın jeri bolǵan. Usınday duzın ishken adamlardıń birewi onı úyinde

39

jaraq saqlaydı, sovet húkimetine qarsı pikirlerdi aytadı, dep satıp bergen. Ol ózi qamaqta bergen túsiniklerinde sol waqıttaǵı Qaraqalpaqstan basshılarınıń kadr siyasatına narazı bolǵanlıǵın, jergilikli kadrlardı ósiriwge kewil bólinbey atırǵanlıǵın ashıq aytqanların tán aladı.

Záhiyra sońınan bılay yadqa túsiredi:

«1924-jılı Tashkentke bardı hám Qaraqalpaq avtonomiyalı oblastı ataǵın alıw jumısın qolǵa aldı. Soń bul materiallardı

alıp Moskvaǵa ketti. Ol jerde Ibrayım Bekimbetov penen birlikte sol materiallardı tolıqtırdı».

Orta Aziya aymaǵında milliy-mámleketlik shegaralawdı ótkeriw haqqındaǵı másele 1924-jıldıń yanvarınan baslap qozǵaladı. Aprel ayında bul joybar Moskvada hám Tashkentte úlken keńselerde maqullanadı.

Biraq, Orta Aziyada barlıq xalqlar respublika bolıp atırǵan máhálde, qaraqalpaqlardıń mámleketshiligi máselesi hawada asılıp turadı.

Bunıń mánisi bılay bolǵan. Oray Orta Aziyadaǵı húkimetlerge usı milliy-mámleketlik shegaralaw boyınsha usınıslar tayarlatadı. Tashkent penen Buxara kelisim beredi, al Xorezmde qosıla- mız-qosılmaymız, degen eki tárep payda boladı. Mart ayında shegaralaw máselesine qosılıw tárepdarları basım kelip, rásmiy qayılshılıq beriledi. Sonıń izinshe, jáne tartıslar dawam etip, separatistler tárepi jeńip, bular kelisimin biykarlaydı.

Usı jaǵdayǵa baylanıslı, Xorezm Respublikasınıń quramınan qaraqalpaqlardı ayırıp alıw máselesi gúmilji bolıp tur edi. Xorezm túrkmenlerdiń ayırılıp shıǵıwına ilaj ete almadı, biraq, qaraqalpaqlar jasap atırǵan sol jaǵalawdı beriwge razı emes edi.

Biraq, Xorezm Respublikasınıń SSSRdıń ortasında óz aldına mámleket bolıp qalıwı hesh aqılǵa uǵras kelmeytuǵın halat edi. Sonlıqtan regiondı tikkeley basqarıp turǵan RKP(b) Oraylıq Komitetiniń Orta Aziya Byurosı sheshiwshi háreketler etip, xorezmli separatistlerdiń qarsılıǵın sındırıp, iyun ayınıń aqırında olarǵa bas iydirdi. Xorezm Respublikası basshıları iyul ayında oraylıq instanciyalarǵa milliy-mámleketlik shegaralawdı qabıllaytuǵını tuwralı rásmiy iltimas berdi.

Mine, usı abırjı jaǵdayda jigirma segiz jasar qırshıldaǵan jas jigit Allayar Dosnazarovtıń jalańbaslanıp maydanǵa

40