Sagınbay Ibragimov - Sentyabrdin songı kunleri

baylanıs bolmadı. Usı baylanıstıń joqlıǵı – jámiyet ushın soqırdıń aldındaǵı or boldı.

Keshe meni qıynaǵan, azaplaǵan máselelerden búgin men alıspan. Biraq bul waqıyalardıń ómirimde bolǵanı haqıyqat, olar meniń tábiyatımda óz izin qaldırıp ketti. Usı nárselerdiń maǵan qanshelli payda yaki zıyan bergenligin bile almasam kerek.

Awıldıń egetuǵın daqılları – zaǵara ushın boy júweri hám tawıqtıń dáni ushın jasımıq júweri egiledi. Jaz-gúz jew ushın qawın-ǵarbız hám qıs azıǵı asqabaq-palawqabaq egiledi. Tarı az egedi – onı sók hám taqan qılıwdıń mashaqatı kóp. Geshir, piyaz, qıyar hám pomidor egiler edi. Biraq qıyar menen pomidordı qısqa duzlap saqlap bilmes edik. Jer soǵa edi, kartoshka bolmaytuǵın edi. Kapusta, túrpi, láblebi degen daqıllar egilmeytuǵın edi. Baǵlarda júzim, erik, shabdal, alma, almurt, qáreli, shiye boldı.

Alpısınshı-jetpisinshi jıllardaǵı awıl otırıqshıları-

nıń ortasha xojalıǵı – bul eki-úsh bas qaramal, on-jigirma qoy hám eshkiler, jigirma-otız shaytantawıq hám túyetawıqlar boldı.

Haqıyqatında bul joqtıń kúninen shamalı táwir halat edi

– hár xojalıqta segiz-on jan bar, bulardıń barlıǵı tamaq jewi kerek, kiyim kiyiwi kerek.

Miyneti awır traktorshılardıń aylıǵınıń ózi júz somnıń átirapında boldı. Sovxozdıń basqa jumısshılarınıń da aylıǵı máwsimlik jumıslardıń waqıtında kóbirek, qıstıń kúnleri joq esabı. Awıl adamları tiykarınan móldek eginleri hám malhalınıń esabınan jasadı.

Barlıq xojalıqlarda da izli-izinen dúnyaǵa kelip atırǵan balalar – hár shańaraqta segiz-on bala bar – usı jetpesinlikte, ústimizdegi bir kiyim hám jarma-jawǵan menen óstik. Góshti ayına eki-úsh márte jegen shıǵarmız.

Jetpesinlik adamlarda negativ qásiyetlerdi tárbiyalaytuǵının men terim arqalı sezip óstim. Meniń tábiyatımdaǵı kóp ǵana unamsız qásiyetler sol jarlı hám huqıqsız ortalıǵımnıń nátiyjesi edi.

Jetpesinlik adamdı ya hiylekerlikke hám sırǵıyalıqqa, yaki tómenshiklikke hám jasıqlıqqa úyretedi. Usı eki modelden basqa jol joq. Jetpesinlikte ósken balada erkinlik, omırawlılıq, keńpeyillik bolmaydı.

131

Adamnıń qádir-qımbatın xorlaytuǵın turmıs onıń tábiyatın buzadı – bul adam oysızlıq penen óziniń ómirin de ayaq astına taslaydı, jawızlıq penen basqalardı da jipá-jiksiz qurbanlıqqa shalıp jiberedi.

Jámiyettiń basım kópshiligi mádeniy tásirlerden heshteńe qabıllamaydı, tek artında jazalawshı kúsh turǵan qáde-qaǵıyda- lar hám tártiplerge moyınsınıp jasaydı. Demek, olarǵa mádeniy baylıqlardıń tásiri joqtıń qasında. Bunday ortalıqtan táre-

zini bárqulla durıs qoyıp jasaytuǵın adamlardıń shıǵıwı ekitalay.

Álbette, sol kúnlerdegi aldaǵı ómirim tuwralı oylarım – gúmiljilik hám qáweterler shımıldıǵı astında buwlıǵıp atırǵan

bir alaqarańǵı dúnya edi, men uyada shúykildep atırǵan qustıń palapanı ya ayaqlarında qaltıraqlap turıp atırǵan qozı edim.

Dúnya meniń menen baslanıp turǵan joq hám meniń menen tamam bolmaydı. Men búgingi jeńisime masayramay hám asqınlamay, erteń utılsam hám jeńilsem tawım shaǵılmay hám jigerim qum bolmay jasawdı úyreniwim kerek. Usı dúnyadaǵı óz ornın biletuǵın adamnıń halatı boladı. Usı halat adamǵa qádir-qım- batın joytpay jasawǵa tiykar boladı. Usınday adamlar óz baxtın basqalardıń baxıtsızlıǵına qurmaydı. Durıs niyet etip, durıs

sóylep, durıs júrip-tursań, kisige jamanlıq etpeseń – bunnan basqa bul ómirde insannan ne talap etiledi? Biraq usı azǵantay nárse átirapıńdaǵı kóp adamlardıń qolınan kelmesin kórip er jettim.

Men bul oylardı 1972-jılı noyabrdiń ayaǵında, gúzdiń qara suwıǵında, paxta terip júrip oylaǵanman.

Kóz aldımda – jaǵaǵa urıp atırǵan tolqınlar, qaytqan tolqın endi qaytıp bul jaǵaǵa urmaydı. Biraq sol tolqındı kótergen teńiz óz shegarasında qala beredi. Keshegi sezimlerim menen pikirlerim búgingi meniń aqıl-oyımnıń tábiyatın belgilep ketti.

Oylarıńdı ayqınlasqansha hám juwmaqlanǵansha oylay alıw da bir ádet sıpatındaǵı nárse eken – buǵan umtılıw kerek, onı qáliplestirip alıw kerek.

132

Shala oylaytuǵın dáreje menen ayqın aqıl dárejesiniń parqın ayırıw ushın mınaday mısaldı oyladım – otlı shalanı samalǵa alıp shıqsań, onnan ushqınlar shashırap, birazdan soń shala sónedi, eger onı qaytadan otqa taslasań – jáne lawlap janıp ketedi.

Adamnıń normal pikirlewi ushın onıń leksikasında sol pikirdi beretuǵın sózler bolmasa – men bul adamǵa isene almayman.

Biraq hárbir áwladtıń ishinde óz qádir-qımbatın sezinip jasaytuǵın adamlar tuwıla beredi eken. Bulardı men qarapuqara xalqtıń arasında ushırattım – olar hadal miyneti menen jasap atırǵan muǵallimler, vrachlar, agronomlar, zootexnikler, ustalar, jumısshılar edi. Usı adamlardıń úlgisinde men bul xalqtıń morallıq kelbetin keshe ashkózlik penen kisi haqın jep, onısın búgin qusıp atırǵan baybátsheler emes, usı ápiwayı miynet adamları belgileytuǵınlıǵın túsindim hám, bul jámiyetke bar-

lıq ǵázep-qáhárimdi shashqan waqıtlarımda da, olardı yadımda tutar edim. Olar bar edi hám olardıń oshaq basında tárbiyalanıp atırǵan ul-qızları bar edi.

Kórkem dóretiwshilik qábileti insan tábiyatında belgili bir ózinsheliklerdi talap etedi. Bul ózi túsiniwge hám súwretlewge talaplanıp atırǵan noqatqa dıqqatın jámlep-shegelep biliw, óz oyların oylaw ushın átirapındaǵı turmıstan (=informaciyalıq shawqımnan) bólekleniw zárúrligi… Yaǵnıy balalıǵında tuyıq hám taǵı bolǵan balalardan ǵana jazıwshılar, súwretshiler, alımlar shıǵadı. Bul sociallıq kózqarastan negativ qásiyetler olarda dúnyanı óz betinshe hám tereń qabıllaw imkaniyatın beredi.

Men basqalardı xorlap jasaytuǵın adamlardıń óz qádir-qım- batı tuwralı túsinikke iye emes adamlar ekenligin kóp kórdim.

Adamgershilikten jurday nusqalar ǵana basqalardı xorlay aladı.

Meniń qanımda átirapımdaǵı adamlar menen konsensusta – múriwbette, sıylasıqta, men heshkimge dawısımdı kótermey, heshkim meniń zeynime tiymey jasaw modeli boldı. Ózińe ne nárseni ráwa kórmeseń, basqaǵa da sonı ráwa kórmew. Biraq men jasap atır-

133

ǵan ortalıq bul modeldi qabıllamaytuǵın edi. Bul adamlar bulay oylamaytuǵın edi. Olar qısqa kórinisler menen oylar edi – házir uttım, julıp aldım, urladım, iyeledim...

Jolbarıstı jolbarıs ornında, qaraqulaqtı qaraqulaq ornında kóriw de áhmiyetli principlerdiń biri.

Adam ómirboyı ózi tuwralı monolog toqıp jasaydı – bul monologta ol húkimdar, ol jeńimpaz, ol aǵla…

Ózimdi basqara biliw, bárha jıynaqlı bolıp jasaw – bul kóp halatlarda qolımnan kele bermedi. Ómirimdegi kóp qátelikler usı jıynaqlılıqtıń qolımnan kelmegenligi sebepli boldı. Ózime kerekli hám kereksiz nárselerdiń, qádir-qımbatıma ılayıq hám ılayıq emes nárselerdiń parqın ayıra almay hám jaǵdayǵa say háreket ete bilmey jasadım. Parasatlılıq hám suwıqqanlılıq – usı maǵan jetispegen qásiyetler boldı. Usı qásiyetler adamǵa durıs tańlaw imkanın beredi.

Bul tájiriybe hám aqıl mende júdá qıyınshılıq penen – hujdan azaplarımnıń esesine – turaqlastı.

Bul jaqtı dúnyada kózińdi nur alıp ketiwinen saqlaytuǵın bir qarańǵı noqat bolıwı kerek – adamlar usı noqattı izleydi, tabalmasa – ózleri dúzetip aladı hám ushı-qıyırı joq jaqtılıqtıń sol noqat qoyılǵan bólegine deyingi aralıǵın ruwhına jaylastırıp jasaydı. Biraq hár kimniń názeri aldına qoyǵan noqatına deyingi aralıq basqalardıkinen alıs ya jaqın boladı.

(Bul pikir mende Dostoevskiydiń adamnıń ózi menen ózi qalatuǵın awlaq jeri bolıwı kerek, degen pikirin oqıǵannan soń tuwılsa itimal).

Men erteńgi kúnimdi qanday halatta kóz aldıma keltirgen halda on jeti jasımda mektepti tamamladım? Qanday joybar sızılǵan edi sanamda?

On jeti jasıma shekem awıldan uzap shıqqanman, dep aytıwım qıyın – kórgenlerim tuwılǵan awılıma jaqın jerdegi Qońırat, Xojeli, Moynaq sıyaqlı kishigirim qalalar. Moskva, Tashkent degen sháhárlerdiń tek atın esitkenim bolmasa, onda oqıw hám jasaw imkaniyatları tuwralı heshnárse bilmeymen. Ol qalaǵa deyin samolet yaki poezd arqalı barılatuǵının ǵana bilemen, biraq onda barǵannan keyin qaysı jerinen qay jerine qalay barıladı, qay jerde jasaysań, miymanxanalarda orın bolmaydı, deydi, orın

134

alıw ushın para beriw kerek, deydi. Biytanıs jerde jalǵız qalıp ketiwdiń qorqınıshı meni biylep alatuǵın edi. Úlken biytanıs qala hám sen. Baratuǵın jerińde basıńa biysharalıq túsetuǵını qorqıtadı.

Biraq sol ullı sháhárlerge barıp oqıǵım keledi. Biraq maǵan durıs aqıl beretuǵın, jol kórsetetuǵın adam joq edi átirapımda.

Átirapımdaǵılar hárkim óz ǵalmaǵalı menen bánt adamlar edi. Hátte sol qalalarda oqıp kelgen adamlarda da awıldıń sawatlı balalarınıń sol jaqqa barıp oqıwına járdemleseyin, degen oy bolmadı. Bul sonday bir shiginniń qamırınday ıdırap turǵan, hárkim óz gúmirashılıǵı menen áwere, bir-birine itibarsız, biypárwa ortalıq boldı.

Sońınan men Evropa hám Amerika jazıwshılarınıń usı temadaǵı shıǵarmaların oqıǵanımda, olarda bunday qorqınısh bolmaǵanlıǵın kórdim. Qálegen sháhárdiń miymanxanasına baradı

– orın tayar. Kafege baradı – qaltasında pulı bar. Al bizler sovet turmısınıń jetpesinlikleri ezip qoyǵan ayaq astındaǵı japıraqlar edik.

Bul meniń ósken ortalıǵım ózime isenimdi tárbiyalay almas edi. Bul jámiyette tek úlken jerdegi aǵayinlerine hám pulına isener edi. Mende onday aǵayinler hám pul joq edi. Men tuwısımnan uyań hám jasıq edim, tirishelik hám shaqqanlıq mende bolmadı. Men tuwılǵan jámiyetimniń basqarıw sisteması hám ol tárbiyalaǵan adamlardıń nuqsanları aldında qorǵanıshsız edim.

Turmıs áste-áste erkimdi shınıqtıra kele, kóp nárselerge túsiniklerimdi ózgertti, tábiyatımda joq qásiyetlerdi qanıma sińdirdi, real turmıstıń aldında ózin aqlamaytuǵın kóp ǵana qásiyetlerimdi boyımnan alasladı.

Adam sanasındaǵı ótmishtiń elesleri, keleshektiń arzıwları hám búgingi kúniniń imkaniyatları sıyaqlı qabatlasıp-aralasıp atırǵan tolqınlardıń aǵımında jasaydı – olardıń kúnnen-kúnge órisi tarılıp hám qádiri artıp baratırǵanın janı-táni menen sezip jasaydı.

Usı arpalısta jeńislerge erisip barıwıń ushın tábiyatıń erkin bolıwı kerek – ne nárseniń tutqınında bolsań da erksizseń. Qudaydıń tutqınlıǵı basqa tutqınlıqlardan jeńil emes.

135

Evraziya dala belbewinde kóship-qonıp júrgen babalarımız tábiyat kúshlerine sıyınıp jasaǵan – olardıń márhamatın izlegen, ǵázebinen qorqqan. Otqa maldıń tezegin jaǵıwǵa boladı, biraq túpiriwge bolmaydı. Joldıń ústinde hám suwǵa dáret sındırıwǵa bolmaydı… Jerdiń, suwdıń iyeleri bar, olardı bassınıp, asqınlasań – jerdiń júzinde, aspannıń astında jazańdı alasań…

Panteistlik dala dúnyatanımı sheńberinde insanǵa qoyılǵan shegaralar túsinikli.

Usı sheńberde qáliplesken dala mentaliteti adamnıń ózin-ózi

aqılı menen pámley almaytuǵın ǵayrıtábiyiy kúshke isenim ideyasın alıp keldi.

Dúnyanıń jaratıwshısı seniń ómirińniń iyesi, ol jerge, jaratqan bendeleri arasına, jollaǵan xabarshısına jibergen kitabındaǵı kórsetpeler arqalı saǵan tuwrı jol silteydi, jaqsı islerińe rawaj beredi, jaman isleriń ushın jaza beredi.

Biraq bul pikir dúnyasında insanǵa qoyılǵan shegaralar túsinikli emes – ómirde jaqsı adamlar azar shegip atadı, olar jerdiń betindegi ómirinde ózine azar bergen adamlardıń jazalanǵanın kórmey ótip ketedi.

Bunı aqlaw ushın islam dini ol dúnyada barlıǵı óz ornına túsedi, barlıq jaman hám jaqsı nárseler Allanıń aldında óz bahasın aladı, dep jubatadı.

Soveti húkimeti bul túsiniklerdi teńdey, biriniń birine qayshı ekenligine qaramay, biziń sanamızdan sıyırıp tasladı.

Kóshpeliler arasında panteistlik kózqaraslar menen suwǵarılǵan islam dini dástúriy jámiyette kózin ashqan adamlardıń jekke isi bolıp qaldı, al jańa áwladlar ateizm hám racionallıq dúnyaqaras ruwhında tárbiyalana basladı.

Dala hám islam sociallıq-mádeniy koordinatlarınıń kesispesinde qáliplesken dástúriy mádeniyat sovet dáwirinde bul mádeniyattıń jaratıwshıların saplastırıw hám dástúriy ámeliyatlar-

dı qadaǵan etiw jolı menen júdá jarlılandırıp taslanǵan edi.

136

Biraq bir tosın hádiyse júz berdi – awızeki ádebiyat úlgileri jazıp alındı. Bul bir adamnıń – sovet húkimeti bul dáwirde sanasıwǵa májbúr bolǵan, proletar ádebiyatınıń bayraǵı etip kóterilgen jazıwshı Maksim Gorkiydiń baslaması edi. Eger sol dáwirde vulgar-sociologiyalıq kózqaraslar jeńgeninde, ótmishtiń awızeki ádebiyatı qadaǵan etilip, dástúrdiń kesiliwi menen awızsha ómir súrip kelgen tekstler joǵalıp ketiwi itimaldan jıraq emes edi.

Biraq bul jaqsı baslamada da klasslıq kózqaras húkim súrdi

– demokratiyalıq mádeniyattıń wákilleriniń shıǵarmaları járiyalanıp barıldı, al feodallıq-mistikalıq ádebiyattıń wákilleri ádebiy kartinadan shıǵarıp taslandı.

Informaciyalıq izolyaciya jaǵdayında jámiyetke tańılǵan materialistlik dúnyaqaras sovet modernizaciyasınıń tuwma nuqsanların payda etti. Dástúriy mádeniyatı qıyratılǵan ortaaziyalıqlarǵa usınılǵan sovet úlgisindegi rus-evropa mádeniyatı modeli ele tamamlanbaǵan kartina edi.

Meni usı dúnyatanımlıq hám estetikalıq kózqarasları bılǵasıqlı haldaǵı jámiyettiń wákili edim.

Totalitarlıq dúzim adamdı ózi ushın qolaylı tetikke aynaldırıwdı qáleydi – bunıń ushın ol adam sanasın basqarıwdıń barlıq ámellerin qollanıp, meniń óz betimshe pikirlew qábiletimdi óltiriwge umtıladı. Húkimet meni kóz aldımdaǵı ózi jaratqan súwretke tabındırıp qoyıwǵa umtıladı – bunıń ushın dúnya tariyxı da, meniń jámiyettegi óz ornıma kózqarasım da burmalanadı. Biraq hárbir áwladta heshqanday músinge tabına almaytuǵın, pikirlew qábiletin heshqanday cenzura hám informaciyalıq izolyaciya óltire almaytuǵın adamlar tuwıladı.

Olar hawa jetpeytuǵın zindanǵa taslanǵanında, kókiregin sótip, kóbirek hawa jutıwǵa umtılatuǵın adamlar. Bular instinktiv halatta sırtqı dúnyanı óziniń bes sezimi hám aqıl-huwshı menen tanıwǵa umtıladı, sebebi sol sırtqı dúnyadan alǵan impulslarsız onıń ishki dúnyası tunshıǵıp qaladı – tek usı sırtqı dúnya menen erkin qatnası insandı aqıl biyiginde saqlap qaladı.

Men on tórt jasımdaman, azanda saat jetide úyden shıǵıp ketkenimnen, túste atızdıń basında titannan shay iship, alıp

137

barǵan bir shóregimdi hám bir qısım por kámpitimdi jep, mine, keshki saat toǵızda, kún batıp qas qarayǵanda, paxta otaqtan úyge qaytıp kiyatırman.

Kún boyı men atızda eki búgilip ǵawasha otadım – kózime shań aralasqan ashshı ter quyıladı, ter arqamdı ashıtadı, kúni boyı

ne nárseler oyımnan ótti – sonda men nege búytip júrgenimdi oyladım ba eken… Biraq jaqsı súwretlerden ibarat qosıqlar toqır edim.

Sol on tórt jaslarımnan baslap eki tıyınlıq dápterdi eki búklep qaltama salıp júretuǵın ádet shıǵardım – sanamda jılt etken qatarlardı otıra salıp, qaǵazǵa túsirip alaman da, jáne keshkirtimdi iske salaman.

Bul qosıqlardıń awır turmısıma hám ash-áptadalıǵıma – qullıq ómirime hesh qatnası joq edi. Olar meniń qıyalımda jasaytuǵın ideal dúnyanıń obrazları edi. Men suw boyında shomılıp atırǵan suwperi haqqında jazar edim – ol denesin bir tolıq kóriwdi árman etetuǵın Perigúlim edi. Biraq usı súwretler meniń ómirim maǵan berip atırǵan awır sawallardan tuwılar edi. Insannıń haqıyqıy ómiri sol meniń qıyalımdaǵı dúnyada keshiwi kerek edi.

Sol waqıtları men ómirimdi qanday sawallarǵa juwap izlewge arnawım kerekligin janı-tánim menen sezindim hám usı túsinik meni dóretiwshilik jolına saldı.

Biraq men átirapımdaǵı adamlardıń tayın klisheler, shablonlar hám formulalar tiykarında jasaytuǵınlıǵın ańǵardım, yaǵnıy olar óz ústindegi kúshtiń erkine kónip, ózin basqarıwdı – ıqtıyarın oǵan berip jasaydı. Sol joqarıdaǵı mennen biyǵárez kúsh keshe de – dástúriy jámiyette de bar edi, biraq keshe onıń ádilsizligi ol dúnyadaǵı ádalat penen aqlanar edi. Al búgingi postdástúriy jámiyettegi ruwhıy dúnyası basqa tárepke awdarılǵan, qudaydıń barlıǵına shubhalanıp qalǵan adamlar bul ózleri-

nen biyǵárez kúshke ózine jaqpaǵan yaki ózi ushın áhmiyeti joq adamdı qurbanlıqqa berip, óz ómirinde paydalı nárselerge eri-

sip bolatuǵınlıǵın kórdi.

Keshe, aytayıq, otız jetinshi jıl mısalında, bir hámeldar ózinen dárejesi joqarı hámeldardı sol dúley kúshke jamanatlı etip, ómirine noqat qoydırıp, ózin qáwipsizlendirip aldı,

138

búgin qorǵanıshsız xalqtı mal esabında jumsap, ǵawashanıń otaǵın aldı, mal baqtırdı, pille tayarladı…

Bunday insan huqıqsızlıǵı tártip túsine engen ortalıqta adam óz betinshe oylawǵa hám is islewge qorqatuǵın bolıp qaladı. Adam óz betinshe is etip, onıń ámelge asqanın kórip, kewli tasıp, ózine isenimge erise almaydı eken – adamnıń kókiregindegi umtılıslar sónedi, sol umtılıslardı payda etetuǵın bulshıq

etler óledi, adam óziniń qádir-qımbatın joytıp baslaydı – shaxs azǵınlaydı, ákeleriniń enjarlıǵı menen intasızlıǵı ruwhı astında ósken balaları da sol aǵımǵa túsedi…

Men bul dúzimdi barlıq nuqsanların saplastırıp, hárbir adamnıń – basshınıń da, jumısshınıń da – máplerine juwap beretuǵın etip, jámiyetti qayta qurıw zárúrligin túsiner edim. Biraq gazeta-jurnallardan hám radio-televidenieden, partiya shólkemleriniń qararları menen basshılarınıń bayanatlarınan olardıń bul zárúrlikti kóre alatuǵın hám onıń ústinde bas qatıratuǵın adamlar emesligi anıq edi.

Insannıń fizikalıq kemshilikleri, yaki basına túsken stressler ondaǵı dóretiwshilik energiyanı erkinlikke shıǵarıwǵa tiykar bolatuǵın hádiyseler boladı – yaǵnıy usı olqılıqlar insandı basqa nárseler menen ornın toltırıwǵa májbúrleydi, tınımsız júrislerge alıp shıǵadı, aqıl uǵras kelmes qúdiret hám qajar menen toltırıp, ullı islerge jollaydı.

Tariyxtıń jónelisin ózgertken kóp ǵana tulǵalardıń ómirinde usınday hádiyseler bolǵan…

Men usı nızamlılıq tuwralı oylanar edim.

1985, 2019

139