Sagınbay Ibragimov - Sentyabrdin songı kunleri

bilim iyelew ushın umtılıwǵa jetetuǵın aqıl-huwshım hám intajigerim bolmadı.

Onıń ústine ózimniń psixikalıq nuqsanlarım bar edi – aqkózligim, shápeniyligim, gúrtminezligim, kórmedikligim...

Búgin yadıma tússe, júregimdi pıshaq bolıp qıyqalap ketetuǵın nadurıs háreketlerimdi usı tiykarda aqlayjaqpan ba?

Meniń túsinik dúnyamda insan nege umtılıwı kerek, qalay ózin basqarıwı kerek degen baǵdarlar joq edi. Kúnkóristiń talapları ezip taslaǵan ata-anam da, muǵallimlerim de, awıllaslarım da maǵan bul joqarı úlgilerdi bere almadı. Men bul úlgilerdi ózim tabıwım hám basshılıqqa alıwım kerek boldı. Álbette, meniń dáwirimde hám jaǵdayımda bul úlgiler dáregi kórkem ádebiyat edi. Sońınan ómirge aralasıp atırǵan jas óspirimniń túsiniklerin hám múnásibetlerin tárbiyalaytuǵın ilimiy-jay-

darı ádebiyat tarawı bar ekenligin bildim. Biraq bul tariyqadaǵı kitaplar qaraqalpaq tilinde meniń jasóspirimlik dáwirimde de bolmadı (házir de joq). Usılayınsha, meniń ruwhıy suwsınlanatuǵın bulaqlarım bolmaǵanlıǵı sebepli, aqıl-oyım- nıń kesh jetilgenin kóremen. Meniń ózimdi ózim tárbiyalawdan basqa hesh jolım joq edi. Al, bul jol sonday qısnaqlardan hám dárbentlerden ótti...

Ózimdi durıs tárbiyalap keldim dep ayta almayman. Sebebi men adamlardıń múnásibetleri hám is-háreketlerine itibar bermey, olardan sabaq almay, tek ózimniń sezimlerim hám oylarım menen jasadım. Adamlar menen múnásibetlerimde, ulıwma ózimniń is-háreketlerimde jibergen qátelerimdi waqtında túsine al-

dım hám olardı dúzewge, ekinshi ret ol máselede aqıllıraq bolıwǵa pámim alıstı hám erkim jetip keldi, dep ayta almayman.

Ómirimdegi birinshi hám ekinshi dárejelerdi ayırıp alıw lazımlıǵın men kesh ańladım.

Soǵan deyin meniń ruwhıy dúnyam ushın ekinshi dárejeli, hátteki tikkeley zálel nárselerdiń eziwi astında jasadım.

Búgin kewlime nur bolıp kiretuǵın máwritler menen birge sol biyhuwda is-háreketlerim, biykarǵa jumsaǵan kúshim hám waqtım bir aǵımda qıyalımnan keshedi.

Qıstıń kúnlergi azanǵı dumanlar yadımda. Geyde qıs jıllı ótedi. Úydiń qasındaǵı jıńǵıllardı bulıńǵır duman basıp turadı.

Balalıǵımda unamlı eslewlerden góre qáteliklerim hám ábesliklerimnen ibarat unamsız eslewler kóbirektey... Sol nárselerdi

91

aqılsızlıq penen islegenim ushın ózimdi jek kóretuǵın eleslerim bar. Solar esime tússe, janımdı qıynaydı. Meniń ózligim ushın áhmiyetsiz nárselerdiń sondaylıǵın seziniwge meniń kókiregimde ele soǵan ılayıq keńlik joq edi. Sol keńlikke qurılǵan tárezi joq edi. Bul tárezi kóp márte keshegi jónsiz isháreketińe sońınan barmaq tislewlerden keyin dúzeledi eken. Bir waqıtları ózime durıs kóringen is-háreketlerimniń basqalarǵa múnásibette ádilsizlik bolǵanlıǵın túsinemen. Búgin qalay hám qanday sebepler menen ózimdi sol aqmaqshılılıqlardan tıya almaǵanımdı túsingim keledi. Jáne tábiyatım máselesi – impulsiv, spontanlıq háreketlerge hám sheshimlerge beyimligim bar edi.

Adam ózin páske taslamawı ushın onıń kókireginde óziniń qádir-qımbatı tuwralı túsinik bolıwı kerek eken.

Sonday máwritler boladı, ózińniń usı kúnge deyingi ómirińnen túńileseń, yadıńa túskende júzińdi tómen qaratatuǵın isháreketleriń ushın ózińdi jek kóreseń. Búginge deyin ózińe mártebe kórip kelgen nárseleriń kózińe kórinbey qaladı. Jandúnyańdı bir ashshı sezim jaylap ketedi. Bul azaplı halattan dıqqatıńdı basqa nársege awdarıp qutıla almaysań. Bunday máwritlerde sen ózińdi óziń alday almaysań. Usı máwritlerde barlıq tán alǵıń kelmey kelgen nárseleriń kóz aldıńda keselep turadı.

Men bunday jaǵdayǵa kóp tústim. Bul payttıń qalay hám qanday jaǵdaylarda keletuǵının men ele ańlay almadım. Biraq usı demler ómirimde kóp márte qaytalandı. Men jek kóretuǵın, biraq hesh ilaj ete almaytuǵın máwritler – men bul topan suwınıń betin qaytara almayman, aqırı, ómirimde usınday qáteliklerge jol qoyǵanımdı biykarlay almayman.

Bul meniń ájizlik halatlarım. Men ózime ózim jasawıl demler.

Usılay jasap kiyatırman – kóp nárselerdi umıta almayman. Umıtqım keletuǵın nárselerdi de umıta almayman. Adamnıń yadı usılay dúzilgen. Buǵan meniń qoldan keler háylem joq.

Hár kúnimde pútkil ómirim bar – jasaǵan hám endi jasaytuǵın ómirim.

Men endigi jaǵında ómirimdi barlıq jaǵınan ádil jasap ótiwim múmkin. Biraq, átirapımda naádil adamlar boladı. Dus kelgen putaqqa ildirip ketkiń kelip turatuǵın dárejede pás adamlar saǵan ushırasadı. Biraq men olar ushın jasamayman.

92

Olardıń arasında jasap atırǵanım, olardıń jer basıp júrgeni maǵan awır, biraq nege nákáslerdi jarattıń, dep tábiyattı gúnalay almayman.

Men heshwaqıtta ózimniń aldıma hámme menen jaqsı bolıp jasaw maqsetin qoymadım. Shóplerdiń arasında da biriniń qasında biri óse almaytuǵınları bar. Eshek arqanlaǵan jerden sıyır shóp jemeydi. Men búgingi kúnimde de biraz nárselerdi ózimnen talap ete almayman. Bálkim, kim biledi, bir waqıtları búgingi kúnim de názerimde qorenish kóriner…

Búgingi kúnimde de biraz jaǵdaylarda maǵan tózim-taqat, shıdamlılıq, keńpeyillik jetispeydi. Sabırlılıq jetispeydi.

Ómirdi aqıl-idrek hám irada menen qabıllay almay qalaman… Eger men átirapımdaǵı adamlar aldanǵan mápler hám maqsetler

menen jasay alǵanımda, (men olardıń dárejesin primitiv, dep ózime túsindirip qoyıppan), meni bunday jaǵımsız hám awır oylar qıynamas edi. Al men bárqulla ózimdi elekten etkerip, topır pıshaq penen qıyqalap, iskenjeden alıp, iskenjege salıp kiyatırman. Psixikam usı ómir tárizine qurılǵan. Basqasha jasay almayman. Sanamdaǵı aǵımlardı hám iyrimlerdi ózime ózim túsindire almayman. Bul qanday da bir ele súlderi anıqlanbaǵan qozǵalıslardı sóz benen bayanlap beriwim kerek. Ózińniń oylarıń

– oyıńnan keship atırǵan nárselerdiń mazmunı ózińe jumbaq bir halat. Ózińniń oylarıń ózińe jumbaq. Ózińniń oylarıń… Sen ózińniń sezim-pikirlerińe jaqtı túsire almay, olardı jaqtıǵa shıǵara almay hálekseń. Óz ómirińdi qalay quralıp kiyatırǵan bolsa, sol halında qabıllap, adamlardıń hárqanday saǵan múnásibetlerin, jaqsılıqları menen jamanlıqların ruwhıńa sińdi-

rip, sol múnásibetler kókiregińde oyatqan sezimler-pikirlerdi bahalap, óziń menen óziń gúresip, arpalısıp, shayqasıp jasaysań, bálkim, seniń adamlarǵa, olardıń ómirine múnásibetiń usı gúreste shıǵar…

Meniń ómirimde jibergen úlken qátelerim ómir jolımdı jeńislerge qurmaqshı bolǵanlıǵımnan tuwıldı. Men ózimdi adamlardan ayrıqsha, joqarı maqsettegi adam sıpatında kórip jasadım. Sonıń ushın da heshbir máselede hám heshqanday jeńilisti men qabıllay almas edim. Demek… men jeńiliwden qorqıp jasaǵanman. Jeńiletuǵın qáwip bar is-háreketlerge barmaǵanman, jeńiliwim kózge kórinip turǵan jerlerde taysalıp ketkenmen. Meniń jeńilisim tek imkaniyat halında qalsa máyli, tek ol

93

meniń ómirime kirmese boldı – esap. Demek, men bárqulla jeńip kiyatırman, meniń jeńiliwim múmkin emes, degen túsinikte ózimdi tárbiyalaǵanman. Sebebi… men hár qanday jeńilisten soń keshegi ózim bolmaytuǵınımdı intuiciyalıq halda sezgenmen.

Kewlimdegi ayalap kiyatırǵan nárselerimdi usı jeńilis sebepli joytıp alıwdan qorqqanman. Bul dóretiwshilik adamınıń jolı. Basqasha bolıwı múmkin emes. Sebebi ayaqtıń astında jatıp ullı hikmetlerdi ayta almaysań.

Meniń átirapımdaǵı adamlarǵa ersi hám jat kóringen barlıq qásiyetlerim hám táreplerim – bul dóretiwshilik adamınıń alamannıń ortasındaǵı jalǵızlıǵı edi.

Durıs, men ózim jeńiliske ushıraǵan waqıtta, keshegi ózimniń jeńgen adamıma qanday bolǵanın túsindim. Ómirińdi tek jeńislerge qurıwǵa umtılıw – bul ózińniń ómirińdi izi-ayaǵı joq, tawsılmaytuǵın azaplar shınjırına aynaldırıwǵa umtılıw ekenligin túsindim. Bir ómir boyı jeńiliwden qorqıp jasaw – bul azaplı ómir.

Búgin balalıǵıńdaǵı pikirlerińdi hám sezimlerińdi, qorqınıshlarıńdı ham úmitlerińdi sol waqıttaǵı halında yadıńa túsire almaysań. Bul múmkin emes. Durıs, sende ózińniń ómirińe, átirapıńdaǵı dúnyaǵa (shańǵıtlı jollar, júweri atızlar, jigil-

dik penen torańǵıl aralasıp ósken toǵaylar) qanday da bir sezimler, túsinikler bar edi. Sanańda dúnyanıń belgili bir modeli bar edi. Ózińe hám basqalarǵa múnásibetleriń bar edi. Biraq olardı sol bayaǵı sezip-tuyınǵan halıńda sanańda janlandıra almaysań. Tek sol kúnlerdiń alıstan kelip jetken nazbaygúldiń iyisindey nápesi tábiyatıńda jasaydı.

Demek, sen sol waqıttaǵı ózińdi búgingi túsinikleriń menen esleyseń hám búgingi sózleriń menen bayanlaysań.

Men dúnyanı alaqanımda kóriwdi qáleytuǵın edim – barlıq nárse tuwralı bilsem. Men bilmeytuǵın bul dúnyanıń hesh bir sırı, buyıntıǵı, búkpeyi bolmasa. Bul barlıq men sıyaqlı maksimalistlerdiń tábiyatı bolsa kerek.

Sonıń menen ólimnen qattı qorqatuǵın edim: Qálligúldiń kúyip ólgeni – biymezgil ólim edi, Quleke ǵarrınıń ólimi

– mezgili menen edi… Usı qorqınıshımdı sóz benen jetkere almayman.

Biymezgil ólim tuwralı oylamas edim. Waqtı kelip meniń de óletuǵınımdı, topıraqqa aralasatuǵınımdı, mennen qalıp

94

izdegilerdiń men kóre almaytuǵın nárselerdi kóretuǵınlıǵın, meniń ol nárselerdi kóre almaytuǵınımdı, qaytıp hesh nárseni sezine almaytuǵınımdı oylaǵan waqtımda (usı nárselerdiń barlıǵı kóz aldımnan súwret bolıp eleslep birim-birim ótip turatuǵın edi) tula boyım juwlap keter edi.

Bul ateistlik sananıń halatı edi. Usı ólim qáwpin ol dúnyaǵa isenim arqalı alaslaǵan babalarımnıń danalıǵı mende joq edi.

On eki jasımdaǵı oylarım hám halatım bul.

Jerdiń júzinde úlken hám sulıw sháhárlerdiń bar ekenligin bilemen, oqıǵan awdarma kitaplarımda bul sháhárler tuwralı sóz boladı, nege solardıń birinde tuwılmadım, dep árman etetuǵın edim. Nege jáne bir mıń jıldan soń tuwılmadım, dep bul ómirimnen túńilemen. Sebebi bunnan mıń jıl burınǵı adamlardıń tirishiligi menen meniń ómirimdi salıstırıp bolmaytuǵınınday (olardıń oqıytuǵın kitapları joq edi), jáne bir mıń jıldan soń ertektegidey zaman boların boljay alatuǵın edim.

Kempir-ǵarrınıń áńgimelerin tıńlayman. Olar biletuǵın aralıqta tuqımımızda danıshpanlar da, aqılı zayıllar da, batırlar da, satqınlar da, qanxorlar da, kisiniń qolınan ólgenler de… bolmaǵan. Xalqtıń biri bolıp jasaǵan adamlar – mal baqqan, diyqanshılıq etken, balıq awlaǵan, medreselerde oqıǵan.

Qay waqıtta men aq-qaranı ayırıp basladım, yaǵnıy qaysı isim basqalarǵa zıyansız, al qaysı isim zıyanlı ekenligin túsinip basladım – bunı anıq ayta almayman. Bul jawın suwınıń qumǵa shım-shımlap sińip atırǵanınday process bolsa kerek.

Qay waqıtta átirapımdaǵı meniń kózqarasımnan nadurıs tártiplerdi aqılǵa muwapıq etip durıslaw zárúrligi turalı oylana basladım? «Zaman bir tegis bolaman degenshe, jigitke bir is boladı» degen bir naqıl bar. Bir kózqarastan – bul ruwhı ázzi adamlardıń ózleriniń nárenjanlıǵın (mártlikti talap etetuǵın islerge júregi dawamaytuǵınlıǵın) aqlaw ushın oylap tapqan gápi, dewge bolar edi. Biraq, sonıń menen birge, bunı zamandı

dúzetemiz dep maydanǵa shıqqan azamatlardıń námártlerdiń arqadan atqan oǵınan ármanda kete bergeninen soń kúyik penen aytılǵan gáp sıpatında da túsiniwge boladı.

Haqıyqatlıqtıń hám ádilliktiń, ulıwma jaqsı qásiyetlerdiń adamlardıń kókireginde jasawı ushın jamanlıq shıǵatuǵın adamlardı jılawlap qoyıw kerek boladı. Adamlardıń boyında

95

jaman hám jaqsı qásiyetler bárqulla bola beredi, demek jámiyet óz aǵzalarınıń is-háreketlerin morallıq qaǵıydalarǵa boysındırıp, júwenlep qoyıwshı mexanizmge iye bolıwı kerek. Biraq tariyxta sonday máwritler boladı, siyasiy-ekonomikalıq daǵdarısqa ushıraǵan jámiyet morallıq qadaǵalaw mexanizmin joytıp qoyadı – men stalinlik repressiyalar dáwirin usılay túsindim. Buzıqlar joqarıǵa shıǵıp ketip, jámiyettiń táǵdirin sheshti – kóp hasıl adamlar olardıń qollarınan qurban boldı. Durıs, buzıqlar da óz dárejesin saqlap qalıw ushın biribiriniń kózin joyıp bardı. Biraq bunıń menen olardıń kúshi qaytpadı – qayta háwij ala berdi. Bunnan ańlasılatuǵın haqıyqatlıq: joqarıǵa shıqqan jamanlıqtı tómendegi jaqsılıq jeńe almaydı eken.

ADAMNÍŃ SANASÍ TÚNDE TÍNÍQLASADÍ

Báhárdiń nóser jawınlarında jaydıń tóbesindegi sıbawlar jalpıldap túsip qaladı, barlıq kórpe-tósekti bir mushqa úyip, jawın qalay bolsa solay tamshılap turǵan jerlerge lágen-tabaq qoyamız, bunday nóser jawınlar kóbinese túnde jawadı. Jawın tamshılamay turǵan bir mushqa tıǵılıp, eplep tańdı atqaramız. Keyninen, bul jaydı buzǵan waqıtta qarasam, jaydıń tóbesine qamıs mata taslanıp, onıń ústine shańǵalaq hám salı saban jayılıp topanlı sıbaw menen sıbalǵan eken. Bul nárseler saatlap quyatuǵın nóser jawınlardı irke almas edi. Álbette, atababa qara úylerde jasaǵan, onıń kiyiz jabıwınan jawın ótpeydi. Xorezmge kelip jergilikli xalqtan paqsa jay salıwdı úyrengen qaraqalpaqlar, xorezmlilerdiń bunıń tóbesin jawınnan qorǵaw ushın qısta shińgirik jıynap qoyatuǵın ádisin almaǵan. Ural kazakları kóship kelgende iytarqa jaylardı alıp keldi – onıń tóbesinen hól tambaydı.

Qaraqalpaqlardıń turmısınıń kóp ǵana tárepleri usınday biysharalıqtan ibarat edi.

Men usı ábiger hám ǵáriphal jaǵdayǵa túsip qalǵan xalqtıń perzenti edim.

Sovet hákimiyatı puqaranıń óz turmısın aqılǵa muwapıq shólkemlestiriwine júdá itibarsız boldı – xalqqa qurılıs materialların satıw derlik bolmadı. Qalalardaǵı menshik jaylardıń qurılıs materialları mámleketlik qurılıslardan urlan-

96

Usılay oylap otırıp, ózimniń erteńgi kúnin oylay alatuǵın aqıllı hám erki kúshli adamlardan emesligimdi túsindim. Qansha ózimdi joqarı bahalaǵım kelgeni menen, bul haqıyqatlıqtı tán alıwǵa májbúrmen. Ómirime azǵantay da bolsa da joqarı baha qoyıwǵa imkaniyat beretuǵın bir ǵana nárse – usı jasıma deyin ózimdi aldap jasawǵa úyrene almaǵanlıǵım.

Men bul jer betindegi bir demlik ómirimniń Táńir ushın áhmiyetli ekenligine isenip qalǵan bendemen. Bul Qúdiret meniń imkaniyatlarımdı júzege shıǵarıw ushın meni jańılıs qádemlerden hám tosın apatlardan saqlarına isenemen. Sonlıqtan bárqulla joqarıdan maǵan ana yaki mına nárseni durıs islew boyınsha ıǵlam berilerine gúmanım joq edi – tek sol ıǵlamdı nadurıs túsinip qalıwdan qorqar edim. Bálkim, mendegi spontanlıq háreketler hám sheshimler qábileti (meniń psixikam usı vulkanlardı beredi) bul mendegi joybarlap-jobalastırıw qábile-

tin óltirip ornalasqan shıǵar.

Men dúnyanı tek ózim bolıp qabıllayman hám túsinemen. Demek jerdiń betindegi hárbir adamnıń tábiyatı solay.

Men átirapımda júzegóylikti hám ádilsizlikti kóp kórdim – aqıl-resetli adamlar aqmaqshılıq tártiplerdiń astında jasawǵa májbúr edi.

Yaǵnıy biziń turmısımız nadurıs pikirli adamlardıń tábiyatına muwapıq qurılǵan edi. Ápiwayı túrde (tikkeley, ózbasımshılıq penen) bul jámiyette meniń de pikirim bar, dep bul tártipler sistemasın ózgertip bolmas edi.

Bul alańda saǵan masqarapazlar tamasha kórsetedi, bul tamasha saǵan unamaǵanı menen onı kóriwge hám qol shappatlawǵa májbúrseń – sen qol shappatlamaǵanıń menen bul repertuar ózgermeydi. Shekspirdiń ómir – bul teatr, bizler bárimiz saxnadaǵı oyınshılarmız, degen mánidegi gápi bar.

Ruwhı órtenip turǵan adamlar tamashagóy bola almaydı. Túsiniklerdiń, sezimlerdiń joqarılıǵın joytpawı ushın olarǵa pú-

tin juldızlı aspan kerek.

Oktyabrdiń shırshaday tınıq kúni. Xanjaptıń bir oylaw jerindegi shuqırındaǵı kesilip qalǵan suwǵa áste túsemen: suw suwıq, aspan kók-kóńbek, qamıslardıń japıraǵı sarǵayıp qalǵan, sáskeniń qoyıw hawası.

Jáne Xanjaptıń boyı. Eki jaǵada ósken boyanlardan boyım kórinbeydi. Perigúldiń usı jerden ótip, arı jılǵaǵa qaray ketkenin kórdim, men de onıń izin alıp kele berdim, ol usı káradan qaytıp ótiwi kerek.

Ol ap-ańsat qushaǵımnan jırılıp shıǵıp ketti, nıshlı mámmeleri kókiregime bir basılıp-jazdırıldı.

«Dámikkennen qunıqqan jaman», degen-á, – dedi ol anaday jerde kúlip turıp. Men de kúliwge májbúr edim.

Bul qatarlardı tún jamılıp jazıp otırman. Bálkim, adamnıń ruwhında bir sańlaq ashılıwı ushın denesi qarańǵılıqtı sezinip turıwı kerek shıǵar. Tún qarańǵılıǵı kúndizgi táshwishlerdiń aǵımında silkpesi shıqqan sanańdı tınıq nur menen juwıp ótedi. Qarańǵılıq sanańdı jaqtırtadı.

Búgingi túnlerimde Xanjaptıń boyında ótken kúnlerimdi yadıma alaman.

QUDIYAR-AǴANÍŃ SHAŃARAǴÍ

Men bul shańaraqtıń tragediyasın túsindirip bere almayman. Bul jerde aspandaǵı qúdirettiń roli joq, dep ayta almayman.

Bir waqıya kóz aldımda tur. Jumabek ekewimiz onıń ákesi Genjebek-ustanıń ustaxanasınıń aldında oynap júr edik. Toǵız,

on jaslar shamasında bolsaq kerek. Bir qızıl-gúreń at mingen orta jaslardaǵı qapa saqallı adam kelip, ustadan tayın bolǵan eki beldi aldı. Genjebek, dedi ol, qayır etseń, pútin et, sen bulardı saplap ta ber, dedi. Usta ustaxananıń qasında tayarlap qoyǵan belsaplarınan ekewin alıp, bir ushın balta menen jonıp atırǵanda, Ońǵarbay kelip qaldı. Ustanıń jıldam háreketlerine qarap turǵan biytanıs adam birden Ońǵarbayǵa kózi túsip, kimniń balasısań, dep soradı. Ol Qudiyardıń balasıman, dep juwap berdi. Biytanıs adam Ońǵarbayǵa birden túsi ózgerip, surlanıp, tesilip qaradı. Bul adam jáne ne soraydı, dep oǵan qarap turǵan Ońǵarbay, birden abınıp ketip, qulawǵa sál qaldı hám qáweterlenip oǵan tigilgen men onıń murnınan zirek-zirek qan

98

atılǵanın kórip qaldım. Bul waqıtta usta bellerdi saplap bolıp edi, olardı biytanıs adamnıń qolına uslatıp, bizlerge dıqqat awdarmay, ustaxanasına kirip ketti. Jańaǵı adam da Ońǵarbaydıń murnınan qan aǵıp atırǵanın kórmegendey bolıp, bellerin alıp, bılayıraqta qazıqta baylawlı turǵan atına minip, jónep ketti.

Ońǵarbay da murnın qısıp uslawı menen úyine ketti. Ol bizlerden tórt jas úlken edi. Ekewimiz qalǵannan soń Jumabek maǵan, sen jańaǵı adamnıń Ońǵarbayǵa qaraǵanın kórdiń be, dep soradı. Kórdim, dep juwap berdim. Kózi júdá qorqınıshlı bolıp ketti, dedi Jumabek. Sonnan qorqıp Ońǵarbaydıń murnınan qan atılıp ketti.

Qudiyar-aǵanıń ómir tariyxı óz aldına edi. Biziń awıllar Tallıqtıń boyında jasap atırǵanda (1920-jılları) sol jer-

túrinde sóyleytuǵın bul bala urıwım tazaqońırat dep aytadı. Sonıń ushın Qudiyar-aǵanıń awılda túrkmen, tazaqońırat degen laqapları bar edi. Sońınan izertlep qarasam, Xiywa xanlarınıń biri Irannan bir awıldı kóshirip ákelip, Xojeliniń arja-

ǵında Qarayılǵın (Qarajıńǵıl) degen jerge ornalastırıp, olarǵa tázeǵońırat dep at bergen eken. Xiywa láshkeriniń tazaqońıratlardan dúzilgen otryadı eń jawınger hám eń jawız bólimi bolǵan. Tazaqońıratlar sońınan túrkmenlerdiń bir qáwimi bolıp sińisip ketken.

Ol ashamaylı sawdager, bala qolında erjetkennen soń balǵalınıń bir kózinde gúli bar qızın alıp beredi. Saqlap alǵan ákesi ólgennen soń ol adamnıń óz balaları bunı atası basqa, dep shetlete beredi hám ol balǵalını saǵalaydı. Ulıwma, biziń awıl tiykarınan balǵalı qáwiminiń hárqıylı urıwları bolıp, aralasıp otırǵan qoldawlı, qostamǵalı, ashamaylı, qıyatlardıń barlıǵı ya balǵalınıń jiyenleri ya kúyew balaları edi. Qudiyaraǵanıń ul-qızları qatarlarınıń tóbesinen qarap turatuǵın bolasınlı, ala kózli, úlken murınlı, iranıy táqlette edi.

Bizler oyın balası jılları, Qudiyar-aǵanıń qońsısı jesir kempir Biyjannıń jalǵız ulı Berkinbay bir ózi gerbish quyıp, ózi órip, eki bólme jay tikledi.

Biyjannıń úlken qızı Mayjaptıń arjaǵında turatuǵın Abdulla degen bir jawız adamnıń hayalı edi. Ayına bir-eki márte Abdulla hayalın shıńǵırtıp qoyıp uradı. Hayalı bir ámelin

99

tawıp jırılıp qashsa, kóylegi órim-órim, ústi-bası qan bolıp, anasınıń úyine qashıp keledi.

Ol hayaldıń birinshi erinen ertip kelgen qızı Jıǵagúl kempir apasınıń úyinde jasadı. Jası Ońǵarbay menen qatar edi. Mekteptegi ilajlarda Gúlmurat-shayırdıń «Qayrawda bir ǵaz tur qanatın qaǵıp» degen qosıǵın zarlı dawıs penen aytatuǵın edi. Ózi de qosıq jazatuǵın edi – oları rayonlıq «Jeńis bayraǵı» gazetasında shıǵıp turdı. Óziniń jazatuǵın qosıqları da muńlı edi. Jıǵagúl sońınan mektepti pitkerip Nókiske oqıwǵa ketip, qaytıp bul awılǵa izep baspadı. Nókiste ol qanday oqıw pitkerdi, táǵdiri qalay boldı – hesh xabarım joq.

Usı jay pitken waqıtta, Berkinbaydıń eshegi Qudiyar-aǵanıń júwerisine túsip ketkeni ushın, ol kisi eshekti gújimge baylap qoyıp, soyıl tayaq penen sabap atırǵanda, Berkinbay kelip, «qoy, aǵa, paydalanıp otırǵan eshegim edi, ólip qalmasın», degende, Qudiyar-aǵanıń qolındaǵı tayaǵı Berkinbaydıń basına tiyedi. Bunı men kórmedim, kórgenlerden esittim. Sonnan sulq bolıp qulaǵan Berkinbaydı kempiri Qudiyardıń hayalı ekewi súyep úyine aparıp jatqaradı, bes-altı kúnnen soń Berkinbay aljı-

buljı sóylep shıqtı. Sońınan ol barlıq jumıstı qoyıp, gáde putında ıshtanı menen, gáde jalańput awıldı gezip júretuǵın boldı. Onı emlewxanaǵa aparıp emletiwdi oylaǵan adam bolǵan joq. Kóp uzamay bul otızlardıń shamasındaǵı jigit qaytıs boldı.

Bunnan soń Qudiyar-aǵanıń toǵız jasar qızı úyde bir ózi qalǵanında otqa kúyip óldi. Ol jılları awılda úyler musırman pesh penen jılıtılar edi. Bul peshtiń oshaǵınıń ústi qazan hám quman qoyıwǵa mólsherlengen tesikleri bar shoyın plita edi

ulǵayǵansha bayqamay qalsa kerek, úlkenler kelip janıp atırǵan kóylegin sheship alaman degenshe, denesiniń kóp jeri kúyip qalǵan eken. Onı emlewxanaǵa kiyiz tóselgen arbaǵa salıp áketkenin

100