Ibrayim Yusupov - Garri tuttagi guz

51

sonshelli erteden belgili hám onıń tariyxıy abırayı da úlken.

Xalıq awızındaǵı «kóshpeli tariyxta» Qońırat Ámudáryanıń boyındaǵı atı -hawazası álemdi tutqan belgili «bes qalanıń» biri sıpatında suwretlenedi.

Erte waqları «Góne Urgenich qanday áhmiyetke iye bolsa, Aral walayatınıń orayı Qońırat qalası da bul dógerektegi el ushın sonday áhmiyetke iye bola basladı, dep jazadı, qaraqalpaqtı kóp izertlewshi belgili rus ilimpazı T. A. Jdanko. Úlken jollardıń dárbentinde tuwılǵan bul qalanıń ústinen shıǵıs penen batıstıń qatar-qatar sawda kárwanları ertede Ámudáryaday aǵıp ótip turǵan. Biraq, óz zamanınıń bay-dáwletli qalasınıń esapsız ash-áptada adamları da boldı hám qalanıń «qul bazarında» olar maldan az satılmaǵan. Qońırat —sol ash -áptada xalıqtıń baxıtı ushın batırlarsha gúresken erjúrekli babamız Ernazar alakózdiń Uatanı; Qońırat elimiz tariyxında tuńǵısh sapar Rossiyanıń azat etiwshi kúsh-qúdiretin erte uǵına bilgen el. Járdem kútip qol jayǵan xalqımızǵa Rossiyanıń analıq miyrimi túsip, olarǵa jibergen qutqarıw kemesi birinshi ret usı aydın jaǵısqa kelip kóshki tasladı. Sonda aqıllı hám erjúrekli rus jigiti

A. Butakov Qanjaptıń kópirinde turıp yamasa usı qalanıń qıysıq, tar kóshelerinde júrip japakesh hám qattı ezilgen, talanǵan qaraqalpaq xalqınıń azatlıǵın árman etti.

Eski qorǵanda erteden qalǵan ertek kitabı sıyaqlı boladı ǵoy. Ol óziniń únsiz tili menen óz dáwiri jóninde sóylep beredi, yadıńa kóp nárselerdi túsiredi.

Altın kóldiń jaǵasındaǵı kesegi kúnge kúygen Tóre biydiń qorǵanında turıp men usılar jóninde oylaǵan edim.

52

Aqterekler aspandı gózler…

Burın bul jerge tabanı tiymegen tosın jolawshıǵa, ásirese ol qıstıń yamasa erte báhárdiń lámgershilik mezgillerinde kelse, Qońırat kewilsizlew kórinedi. Múmkin, bul ádette qalanıń eski qurılıs belgileriniń kóbirek kózge taslanatuǵınlıǵınan shıǵar. Oylıbálentli qıysıq kósheleriniń boyında gúńgiralı eski shópker jaylardıń kóbirek kózge túsetuǵınınıń sebebi, hárkimniń ata mákan—oshaǵı bolǵan jerindegi jay qulasa, kesegin ornına jayıp jiberip biyikletip, ústine tazadan sala bergen. Bunday eski qonıstıń kartasın jańalaw qıyın boladı. Óytkeni jańa hám dúziw, planlı kósheler tartılǵanda da eski kósheniń kórinisi bilinip jańa menen eski qabatlasa kórinip turadı.

Biraq, Qızıl kópirden ótip qalanıń ortasına kirgennen keyin, Lenin japtı jaǵalap, onıń eki boyına kóz jiberip biraz júrgennen keyin, eski qalanıń jańarǵan kórinisi, onıń tábiyatınıń sulıwlıǵı basım ekenligin dárhal seziwge boladı.

Kanaldıń jaǵasına onsha qashıq emes jerde qalıń terekler arasında paxta tazalaw hám may zavodlarınıń jayları tur. Paxta tazalaw zavodı qaladaǵı eń úlken degen óndiris orını. Al—qalanıń orta jerinde mádeniyat úyi, keselxana, univermag Ordjonikidze atındaǵı orta mekteptiń jayı, qalalıq dem alıw baǵı, miymanxana hám usılar sıyaqlı basqa da mákemelerdiń jayları eski Qońırattı ısırıp shıǵarıp, qalanı

jańartıp tur.

Al, Lenin jap kanalın órlegen sayın hawa ayrıqsha tazarıp, ushı qıyırı joq qamıs sharbaqlar artında,

kóbisi shomnan yamasa shópkerden pákizelep salınǵan, gerbish karnizli bolmasa shifr menen bastırılǵan jaylar qalıń aq terekler arasınan sıǵalaydı.

53

Qanaldıń eki boyındaǵı qayırlarǵa salınǵan tandırlarda jabılıp atırǵan buwday shóreklerdiń mazalı iyisi de, uy sharbaqlarında samal qaqtırıwǵa shıǵarılǵan ǵayırı naǵıs palaslar menen tekiymentler

biri: ol pútkilley derlik aq terek egedi. Kanaldıń eki boyındaǵı xojalıqlardıń barlıǵınıń jayları da aq terek arasında. Jáne de olar terekti úy qaptalı

uchastkalarınıń qır dógerek shetine kógertedi, al, uchastkalarınıń ishine alma, erik, shabdal aǵashların otırǵızadı. Bunıń birinshiden. jerdegi miywa aǵashlarına hám eginge túsetuǵın sayası shamalı hazarsız aǵash. Ekinshiden, olar tez ósedi hám jiyilew egip, er jetkennen keyin arasınan alıp paydalanıwǵa qolaylı, mıqlı jáne kútá zárúrli qurılıs materialı. Biraq, tap

bul jerge xojalıqlar jaqında kóship kelgendey aq tereklerdiń, baǵlardıń kóbisi ele jas Qońırat, óytkeni, sońǵı jılları Ámudáryanıń «jónspz oyınınan» azlap jábir de kórip aldı.

Bul jerde «suw» degende eń aldı menen Altın kól esine túsedi. Qala janındaǵı kotlovan dáryanıń talay tasıwınan tolıp qalıp, erteden berli-aq kólatlıqqa aylanǵan. Bul kólshik kepten berli qońıratlılardıń ádewir hájetine asıp kiyatır. Ertede xalıq bul kólshiliktiń basıwına buwday ırǵaltıp ekken. Onıń balıǵı baqasınan kóp bolǵan. Qamısı menen jekenin paydalanǵan, qus atqan. Sóytip, dáryanıń tasıwınan ertede xalıq bir jaǵınan jábirlenip otırsa, ekinshi jaǵınan tasıwdan túsken bul suwdan usılaysha azlap máplenip te keldi. Al, sovetlik texnikanıń járdemi kelip, xalıq dáryanıń jónsiz tasıwın júwenlegennen

54

keiin bul kóldiń xızmetin de jańarttı: sovxoz hám qala jerlerin suw menen támiyin etiw ushın onı suwsaqlaǵıshqa aynaldırǵan. Qısta suw kereksiz waqta, Lenin japtıń suwı kólge aǵıp úyile beredi. Erte báhárde onıń jaǵasında kúshli nasoslar iske kirisip, dógerektegi kóp awıllardıń egis jerlerin suw menen támiyin etedi. Al, báhárde kanal onıń mol suwın alıs jerlerge alıp ketedi.

Mine siz biyik qashınıń ústinde tursız. Aldıńızda aydın-shalqar kól erte báhárdiń salqın samalı menen tolqınsaqlanıp úlken aynaday jarqırap atır. Jazdıń

ıssı kúnlerinde bul kól óziniń rahat baǵıshlawshı qońır salqın lebi menen qalanı jelpip jatadı. Suwı bulaq suwınday móldir taza. Onıń boyına ıssılaǵan xalıq miynet kúninen keyin kelip dem aladı, shomıladı. Aytıńshı, endi, usınnan keyin xalıq «Altın kól» dep biykarǵa ataǵan ba eken?

—Men kóp úlken qalalardıń qasında komsomol jaslardıń jasalma kól qazıp atırǵanların kórdimdeydi, Ordjonikidze atındaǵı mekteptiń muǵallimi Matmuratov degen jigit,—al biz usınday kólimiz turıp,

onı shın mánisindegi mádeniy dem alıs ornına aylandırmay kiyatırmız.

Bunı rayonlıq komsomol komitetiniń basshıları da moyınlar edi-aq. Bul kemshilikti poselkalıq kommunal xojalıǵınıń basshısı joldas Qosekeev te moyınladı.

Ósip-órlep baratırǵan turmıstıń da ózine sáykes talap hám tilegi kúshli boladı ǵoy. Nawqaraǵay nar qamıstay ırǵalısqan Qońırattıń ushı-qıyırsız aq terekleri aspandı názerleydi. Olar tek ósip órlewdi, bekkemleniwdi ǵana biledi. Olar kóp uzamay iyin tiresken sawlatlı arǵıtlarǵa aylanıp, teńiz hám sheksiz Ústirt jolındaǵı eski tariyxlı qalanıń pátli óndiris qushaǵında qaynaytuǵın erteńgi ómirin jelpip, oǵan sánsaltanat berip turmaqshı.

55

JOL

Shınında da, Qońırattıń jolları, meyli qaysı awılına qaray ketpe, onsha kewilli emes dewge boladı. Stanciyaǵa baratuǵın joldıń da qazǵanaǵı az emes. Biraq men bul jerde basqa jol, abadanlıq hám mádeniyat jolı haqqında aytpaqshıman...

Stanciyanıń aldındaǵı temir jol qayshısına kóteriliwden bálki bir bálent shıńǵa kóterilgen sıyaqlı kewilleneseń. Sen, máselen, gires-gires sostavlardı gá qabıllap, gá jiberip atırǵan, qumırısqanıń inlewindey qaynaǵan talay shawqım-súrenli stanciyalar menen vokzallardı kórgenseń. Al, Qońırat stanciyası ele tım-tırıs derlik. Tek anda-sanda ǵana onnan quwanıshlı gudok sestin esiteseń. Stanciyadan seniń tanawıńa ele neft hám kómir iyisi urmaydı, onda «kisnesip» júrgen parovoz—«ayǵırlar» da joq. Biraq, tuwǵan jerińe temir joldın kelgenin kórip, sol aydın joldıń kenarında turǵanıńda kókiregińdi kernegen quwanıshtan jaqsı ne bar! Quwanıshlı jas qaraqalpaq, ústirten esken epkinli samal qara shashın jelbiretip, usı joldıń ústinde mańlayın báhár quyashına súydirip turıp qosıq aytadı:

Jollar uzaq edi, jollar edi shól,

Sarı uwayımlı edi sahralar.

Bul meńrew maydandı qullarday gezip,

Babalarım dártke bolǵan sazıwar...

Oǵan tańlanǵan stanciya gúzetshisi, temirjolshı formasındaǵı jas jigit, budkasınan basın shıǵarıp, biraz tańırqap turadı da, izinen kúledi. Múmkin ol, mınaw qurı samalǵa qosıq oqıp turǵan qaraqalpaq jigitiniń kókiregin kernep turǵan kúshli sezimniń tórkinin ańlap turǵan shıǵar... Kunge shaǵılısqan polat

56

jol, tap-tuynaqtay jıynaqlı etip salınǵan tipovoy jaylar Ústúrt etegindegi bul meńirew dalanıń sıqılsız kórinisin bir túrli lázzetli sulıwlıqqa bólep kórkeytip tur.

Bul jol kúni erteń paydalanıwǵa beriledi. Kúni erteń bul joldan socialistlik Qaraqalpaqstannıń baxıt jolınan, tek materiallıq abadanlıq ǵana emes, al, joqarı sımbatlı mádeniyat, bálent sana-sezim hám kommunizmniń ullı ideyalarınıń bulaǵı jáne de pátli ılǵal menen burqıp aǵadı.

ERTEŃGI KÚN...

Jetijıllıq hám onı múddetinen ilgeri iske asırıw, bul házirgi waqta hárbir sovet adamınıń júrek hám miyinde bekkem ornalasqan ústem—oy sezim bolıp atır. Hár birimiz bul ullı atlanısta óz ornımızdı belgilewge tırısamız. Hár birimiz jetijıllıqta biziń

sheksiz keńliktegi paytaq Uatanımızdıń kelbeti, tuwǵai

keltiriwge tırısamız Bul kenewsiz qıyal emes erteńgimiz kámil. Óytkeni, partiya aytsa, bul sózsiz iske asadı! Jetijıllıqtıń múddetinen burın orınlanatuǵınına xalqımız bekkem isenim menen qarap, jeń sıbanıp qaharmanlarsha miynet etpekte...

Jasıl baǵ-baqshaǵa bólengen jańa bir etegi eski sháhár menen, ekinshi ernegi temir jol stanciyası menen

keleshegin belgileytuǵın negizgi belgiler nede? Bul belgiler onıń óndirisli ósiwinde bolıwǵa tiyisli.

57

Jeti jıllıqta iske túsiriletuǵın óndiris qurılısları Qaraqalpaqstannıń qaysı jerinde kóp ornalasatuǵın bolsa, ol Qońırat dewge bolar edi. Biz erteńgi kúshi respublikamızdı bahalı qurılıs materialı menen támiyin etetuǵın bul jerdegi qamıstan plita islewshi zavodtıń qurılısın barıp kórdik. Zavod

mıń kvadrat metr plita isleytuǵın boladı. Stanciyaǵa jaqın jerde gerbish zavodınıń qurılısı pitkeriliw

waqıt ishinde tabıslı túrde sheshiw isine ayrıqsha kewil bólinedi...

...Poezd jaqınlaǵan sayın stanciyada turmıs shapshań tús alıp, adamlar hám mashinalar qaynap ketti. Alıs joldıń tanabın eńserip kiyatırǵan poezd qıshqırıǵı, mine, qulaq jararlıq ses shıǵarıp, degershiklerdiń ushqınlı qattı taqıldısı kem-kemnen siyreklep hám

páseye basladı. Poezd sharshaǵan shabandoz atına usap qattı alqınıp barıp toqtadı. Passajir vagonlarınıń jolawshılar aǵılıp túsip atırǵan tamburlarınıń

birinen eki qolında bir qızǵısh hám bir qara chemodanı bar, kók kóyleginiń jaǵası ashıq, seldir qara shashınıń aldı kózine túsip jelbiregen, adıraq kózli qara jigit tústi. Ol óziniń izinshe túsken hawayı birtartarın moynına taslaǵan, bir qoltıǵına kitap qısıp, ekinshi qolına tor uslaǵan, támpish murınlı, bet almaları aziya jolınıń ıssı áptabına kúyip qızarǵan qız benen qatarlasıp qaynaǵan adamlar arasınan qaǵısa-qaǵısa perronnan sırtqa shıqtı.

58

—Sóytip, mine biz Qońırattamız, — dep mánili hám kewilli nazer menen jigit qasındaǵı qızǵa qaradı da, minip baratırǵan jeńil taksidiń qapısındaǵı aynanı túsirip jiberip ashtı.

Kún ıssı edi. Biraq aynalarına salqın samal shaqırıp, asfalt jol ústinde zuwlaǵan jeńil mashina qalıń terekler arasına súńgip ketti. Bálent trubalarınan qoyıw tútin burqıraǵan, appaq shaǵaladay shifrli jaylar, baq hám sayalı aǵashlar arasında jarqıraǵan, sımday dúp-dúziw kóshe boylarında salmalardaǵı zawıqlı ılay suwlar sıldırap aqqan, taptaza jańa qalalıq mashinanıń eki qaptalında zuwlap qalıp atır.

—Áne, anaw siziń isleytuǵın qaǵaz kombinatıńız bolıwı tiyis,—dedi jigit qızǵa qaydaǵı bir burqıraǵan biyik trubanı siltep kórsetip. Chimbayda tuwılıp óssem de, Qońıratqa menińde sen sıyaqlı bul birinshi keliwim. Bayaǵıdan berli men saǵan Qońırattı kórmey-aq maqtap jur edim, rasında da jaman qala kórinbeydi. Solay emes pe?

Qız oǵan bir jalt etip qarap kúlimsiredi hám mashina aynasınan mına biytanıs qalanıń kórinnsin kózden ótkize berdi. Múmkin ol, instituttı pitkerip, endi onıń ózinshe ómir súriw jolınıń baslanatuǵın jeri bolǵan bul «jer túpkirindegi» qalanıń sulıw kórinisi alıstan kelgen qızdıń kewilin jubatıp, oyın tolqıtqan shıǵar...

Mine, men stanciyada turıp Qonırattıń erteńgi ómirin usılay kóz aldıma keltirgim keldi.

Qommunizm dúziwdiń ullı planın inabat penen iske asırıw jolındaǵı gúreske qosılǵan, qaharmanlıq miynet etip atırǵan Qońırat miynetkeshleri tuwılǵan qalanıń kelbetin usılay ezgertedi. Ústirt etegindegi paxtaǵa bay jasarǵan jasıl alap, gúrkirep ósken óndirisli qala jónindegi qosıq júyitkigen poezdlar menen birge alıslarǵa taraladı:

59

Márwert suwlı Altın kóldiń hawası, Hárbir dártke dárman eken Qońırat. Ústirttiń etegi, dárya jaǵası, Kórmegenge árman eken Qońırat.

Keledi, keledi, poezd keledi,

Kelgen sayın quwanıshqa bóledi,

Qaytadan jasarıp tuwdıń Qońırat.

Eski tariyx erte tuwǵan el edik.

Teńizden ushqan ǵaz kólińdi jaylar, Ústirt kiyikleri shólińdi jaylar, Qoynıńda óndiris qazanı qaynar, Baxtıń rawaj tawıp barar Qońırat.

Óter, kárwan-kárwan poezdlar óter. Ótken sayın seni gullentip keter. Sen sonda jasarıp bunnan da beter, Baxtıń árwanaday iyer, Qońırat.

1958 j.

XÁTEPTEGI SEGIZ JIGIT

(Jazıwshınıń jol dápterinen)

Siz bul jigitler tuwralı «Jas Leiinshi» gazetasınıń usı bıyılǵı 5-apreldegi sanında «Dala búrkitleri» degen hám 21—apreldegi sanında «Leninshe jasawǵa, oqıwǵa ant etemiz» degen maqalalardı oqıp, olardıń shın kewilden jadırap kúlip turǵan súwretlerin kórgen shıǵarsız. Shınında da «dala burkitleri» emes pe? Qanday sın-sımbatı kelisken jas jigitler!

«búldiriwshilik» jolı menen emes.

Erte zamanlarda paydalanılǵan atız arıqları menen toǵay shegarasında jatırǵan eski ırashlar, oylıq hám dóńlikler qalıń buk, qara tomarǵa aylanıp ketken.

Toǵaylıqqa da, egis jerlerge de payanı bolmay, shın mánisinde bos jatırǵan sol partawdan segiz mexanizator—komsomol jaslar 70 gektar jer ashıp, onı tegislegen, ándamlı qandırıp suwǵarıp, sol jerlerge shigit egipti.

Segiz jastıń isin kórip, ózimdi kópten beri tolǵandırıp júrgen bir ármanım haqqında oyladım: usınday «shın mánisinde bos jatırǵan» jerler respublikamız territoriyasında shınında az ba? Olar kóp. Eger jana dárya massivi sıyaqlı, óz ayasında áyyemgi Xorezm irrigaciyasınıń izlerin saqlap jatırǵan shetshebirsiz hasıl dalalardı aytpaǵannıń ózinde, bunday boslıqlar awıl arasında yamasa awıl shetinde-aq tolıp jatır.

Máselen, ekseń «biriń bes» bolatuǵın paxta jerleriniń arasında-aq qatar-qatar qıysıq góne ırashlar, aqsarlı dalalar, awıl shetinde bos jatırǵan, hátte ayaqtan suw jaraytuǵın bozlıqlar ásirese arqa rayonlardıń qaysı sovxozınan tabılmaydı deysiz?

Eger basqa sovxoz yamasa kolxozlardan da usınday

ózlestirilip, qatarǵa qosılar edi. Bul ushın biziń sovxoz hám kolxozlarımızdıń qolında qúdiretli texnika bar.