Ibrayim Yusupov - Garri tuttagi guz

31

Bir neshe jigit atlarǵa sekirip minip, Kegeyli boyına qarap shaba jóneldi.

—Jigitler, meniń gewishlerimdi-de ákeliwdi umıtpań!—dep baqırdı, Seydan. Basılǵan kúlki tolqınday gúwlep jáne kóterildi.

—Tutıńlar jigitler, tutıp keliń awantırıs iytti!—dep Paqırbay quwǵınshılardıń izinen baqırdı. Ol Seydandı qushaqlap, tap ashıǵın qushqan jas jigittey ǵarrınıń júnles betinen shorpıldatıp súyip atır.

—Rahmet, Seydan aǵa, rahmet! Sen óziń naǵız qızıl gúres adamısań! Naǵız boewoysań. Men, axırı seni «jábdiles» dep naprasno úgitlep júrgenim joq ǵoy.

Molodes! Saǵan prámi Keńes húkimetiniń atınan alǵıs aytaman!—dedi ol murtın shıyırıp kúlip.

Al, Ivan Vasilevich Murtaza palwannıń qulaǵına bir nárse sıbırlap edi, TOZ predsedateli onı maqullap, skladshısı ekewi ishke juwırıp ketti.

—Saǵan jábdilesken xojalıq atınan rahmet, Seydan aǵa,—dedi Murtaza palwan, kúshli qolları menen ǵarrınıń jabaday tarbıq qolların qattı qısıp—erlik

islediń!

TOZ predsedateli shılt jańa bir jup aziatskiy galoshtı ǵarrıǵa usına berdi.

—Bul saǵan biziń sıylıǵımız,—dedi Paqırbay Seydannıń arqasınan qaǵıp.

Seydan ǵarrınıń qolında onıń ómirinshe árman etken zatı jep-jeńil, biyik ernekli, úlken galosh quyash

32

menen quwanıp kúlgenin tek sol saparı ǵana kórdik» deydi.

Men buǵan gúmanlanbayman. Múmkin, ómirinshe turmıs házligin kórmegen, jurt kewil bólmegen ǵarrı diyxannń bul ózin birinshi ret shın baxıtlı adam dep sezgeni bolar!

1956-jıl, noyabr. Nókis.

ESTEN SHÍQPAS EKI TÚN

(Bir kolxoz predsedateliniń ómirinen) (Gurriń)

1

Annabay aǵa bunnan yarım ásirdey burın «Qara kóldiń» kún shıǵar betindegi házirgi ózi baslıq bolıp isleytuǵın «Paxta nur» kolxozında dúnyaǵa keldi.

Annabaydıń kózin ashıp tuńǵısh turmısınan tap jigit bolǵansha kórgeni baqıt ornına azap, ádillik ornına dóhmet, shadlıq ornına uwayım, qayǵı, haqıyqatlıq ornına jalǵanshılıq boldı. Jaman etikti qonıshınan basıp qunjıyıp, ıssılarda qos aydap júrgen atasın kórdi: jaqsı kiyimler kiyip, ga jorǵajúrmeilerdi súrip, ga salqın sayalarda jelpinip otırǵan Tolıbay taqıldaqlardı da kórdi. «Nege meniń atam da taqıldaqlarday janınıń házin bilmeydi?» — dep oylaytuǵın edi, ol jas gezinde.

Annabay kem-kem ósip, shawqımlı oyınlarǵa aralasa basladı. Biraz balalar júyrik atların shapqılap jayaw juwırıp júrgen Ainabaydı qaqtırıp jıǵatuǵın boldı.

Al, Annabay bolsa, dóp-dóńgelek qara kózlerine jas alıp,

33

tulımshaǵı jelbirep, tayınshaqlı balalarǵa telmirip qarap turar edi.

Biraq, qansha telmirip qaraǵan menen «kóziń dópdóńgelek, sup-sulıw eken»—dep, oǵan tayın bergen adam joq, «bay» hám «jarlı» degen sózlerdiń mánisine jas Annabay endi túsine basladı. Mine onıń jaslıq dáwiri usılay baslandı.

Qunnazar aǵa shım-shırqaday bala-shaǵasın baǵa almay albırap qaldı da, bir qısta eń úlken balası 12 jasar Annabaydı ilájsızdan mal baǵıwǵa májbúrledi. Saratannıń ıssı kúnlerinde erni gezerip, ayaqların «qara kóldiń» shógirleri jaralap, qaqaman suwıqlarǵa tońıp 7 jıl awıldıń malın baqtı. Hár kimnin tayaǵın

jep, sógisin esitip kórmegen xorlıqların kórdi. Onıń menen ákesi Qunnazardıń biri eki bolmadı da, Tolıbay taqıldaq sıyaqlılar salqın sayalarda maqlayına kún tiygizbey otırıp-aq, bayıǵan ústine bayıy berdi.

—Aǵa—dedi bir kúni Annabay, ayaǵınıń jarıǵına may jaǵıp otırıp,—endi men mal baqpayman, erteń awıl jası úlkenlerine óziń barıp ayt. Men bul talaptı qoyayın, «Ash bolsańda atańnıń kásibin qıl» degen, endi atız jumısına jaraytuǵın boldım...

Usı sóz aytılǵannan bes kún soń Annabay Tolıbay taqıldaqtıń jońıshkalıǵında kórindi.

—Annabay balam. Quda qálese ózim seni qatarǵa qosıp jiberemen. Biziń úyde júre ber, tamaǵıń toq, kiyimiń pútin boladı. Biraq, ákeńe usap ǵırs, ójet bolma, alipayım bol, «Óziń jatıq bolsań, ishkeniń qatıq boladı»—dep, barǵan kúni taqıldaq oǵan aqılın aytıp qoydı. Aq kókirek bala taqıldaqtıń búl «miyribanshılıǵına» kútá quwandı. «Durıs sóz, aqılsız

adam usınday baylıqqa iye bolama, al, meniń ákem bolsa, óziniń iske uqıpsızlıǵınan bayımay júr. Bular sayasın salsa, mendey bir jigittiń qatarǵa qosılıwı qıyın emes

ǵoy». -...Quwana-quwana ǵayratlanıp gúrpildegen gúlte jońıshqanı dizden shıqqa bılǵanıp ora basladı.

34

Sáske waqıt shamalasqanda ol basın kóterip artına qaradı. Bul waqıtta onıń qasına bir qolında júweni, bir qolında qamshısı, qabaǵı jabılǵan taqıldaqtın ortanshı balası Xojban kelip turǵan edi. Ol berilgen sálemdi de almastan, Annabaydı sheshiniwge buyırdı. Ań-tań bolǵan Annabay bir qızarıp, bir bozarıp, jırtıq kóylegin sheshe basladı.

—Qáne awnap kór mına orǵan jerińe!

—Men ne ayıp isledim, otaǵası?

— Ne islegenińdi ne qılasań, nálet bolǵır seniń, awna degen soń awna deymen!...—dep baqırdı qamshısın kótergen Xojban. Annabay jerge jıǵıldı.

Qáne, jońıshqa túbirler arqańa bata ma?

—Kórip tursız ǵoy, aǵa tap etime ótip baratır.

—Túrgel onda! Aqmaq iyttiń balası, sen usaǵan juwındıxorlar usınday jarım belden orıp jeti atız jońıshqanı qatardan shıǵardı. Aqırı, adam balasısań,

is degendi túsinip islew kerek. Tap mına shashıńdı páki qalay sıyırsa, sonday tıqırlap or. Bolmasa tuxımnıń zúrááti bolmaydı, túsindiń be, miylan? ... dep qamshınıń sabı menen túrtip qoydı hám qálbirden ótpeytuǵın jabayı sógislerdiń birazın jawdırıp ketip qaldı. «Qurıǵan jarlılıq-ay. Ózimnen jaman adamǵa bunsha xorlattıń-aw! Eger usınnan qamshını qolınan julıp alıp turıp, kókada qoyday qılıp sabasam, bunıń axıbeti ne bolar eken?... Joq, shıdaw kerek.. »

Tırnaday dizilip kún artınan kún, ay artınan aylar óte berdi. Erteńgi kúnniń miyneti búgingiden awırlasıp, kelesi aydıń azabı, ótken aydıń xorlıǵınan asıp tústi. Qunnazar aǵanıń xojalıq turmısı qıyınlasa berdi. Bir jarım tanap jerdiń egisi ótse suwǵarıwı, bul ótse jıynawı uwayım boldı. Ol da azday qazıw deydi, jıqqın deydi, kómek deydi—báháriw—jaz úyinde qoymaydı. Taqıldaq bolsa, «Annabay jannıń» bir jılǵı xızmet haqısı dep bir eshki 7 pud dán berdi, bolǵanı.

35

Awır turmıstıń azabına taplanǵan Annabay óziniń jaslıq jıllarınıń qalay ótip atırǵanı menen sanasıwǵa qolı tiymedi. Qápelimde bir kúnleri onıń kókiregindegi jigitlik háwesi oyana basladı. Bul háwestiń, oyanıwına taqıldaqtıń qızı Arıwxan sebepshi bolıp, ol bılay bolǵan edi.

Arıwxan sárwi boylı, kerbaz deneli, oynaqshıǵan qara kózlerinde aqıl hám xosh kewilliliktiń belgisi kórinip tursa da, oyshań, júretuǵın, eki betiniń almalarında mıyıǵın tartıwdan azıraq, oyılatuǵın kúldirgishleri bar, uwıljıǵan miywaday 18 jasar qız edi. Bir kúni ol Annabaydıń izinen túski awqatın alıp kelgende qıysının tawıp: «Annabay aw, sen qashan jigit bolıp, qızlar menen oynaysan?» dep kúldi hám eki kózin birdey oynaqshgıtıp turıp, birden jumdı.

Qız usı kúnleri sulıw sımbatlı, sulıńǵırlaw kelgen, qara kózleri kasaday tóńkerilgen keń jawırınlı 20 jasar jigit Annabaydı sırtınan jaqsı kórip júrgen edi. Qızdıń jańaǵı sózi onıń birese etin juwıldatıp, dińkesin qurtıp, birese kewlin sergitip, denesin

qızdırdı. Oymaqtay awızdan shıqqan qaymaqtay mazalı sóz jigit júregine birden tásir etti. Baxıtqa ma, baqıtsızlıqqa ma qarsı aytılǵan usı bir awız sózdiń tásiri menen onıń qustay talpınǵan júreginde bir túrli ayanısh pa, álle birewge arnalǵan jabırqańqı saǵınısh pa, bir nárseler qozǵalań taptı.

Ne islew kerek? Betine tigilip turıp, qısınbastan: usı sózdi maǵan hesh kim aytpay júr edi, seni burınnanaq súyip júrdim, aytıwǵa bata almadım, kel endi uyalshaqlıqtı qoyayıq» dep turıp, jańaǵı sózdi aytqan

awzıńnan bara súysem be eken… joq izi shataq bolar, kórgensizlik bolar… Olay bolmaǵanda da júregim dawamaydı... «Jaman nárse, amanbısań aytsań, asıla ketedi-aw» dep júrer. Endi ne dew kerek? Til arqalı sırtqa shıǵıwǵa urınǵan bir awız sóz benen uyalshaqlıq

36

ortasındaǵı gúres eki minuttay dawam etti de, ishki qısınıspasın sırtqa shıǵarmastan jigit basın kóterdi.

—Arıwxan,—dedi ol kúlimsirep,—meniń jigit bolıp, qızlar menen oynap-kúliwime hesh kim qızıqqan joq edi, sonıń ushın sen de qızıqpay-aq qoy.

—Basqalar qızıqpasa, máyli, meniń sol nársenı bilgim kelip júr..

—Ermek qılıwǵa basqa nárse tabılmaǵan qusaydı, qaraǵım. Qansha ermekleseńiz de kóterer edim dá, biraq, birew kórip qoysa gáp, sóz bolıp júrer. Bul jerden tez jónelgeniń maqul Arıwxan.

—Basqa ermeklerdiń bárin jıyıstırıp qoydım, endi tek seni ermeklegim keledi de turadı, túsindiń be, Annabay?—dedi qız hám chaynikti dásturxannıń ishine salıp túyip atırıp mánili kúlimsirewi menen jigitke qarap qoydı.

—Saǵan ermek bolıp júrsem de qayıl bolar edim. Biraq, sen búgin ermeklep, erteńge jaman úyrentip keterseń. Sonıń ushın kóp sózdi qoy endi, túrgel! Ana birew ótip baratır...

Qız, jalt qaradı da, Annabaydıń aldaǵanına kúldi

hám sózdiń ayaǵın úzip ketiwge kózi qıymay, «Men birewdi ermeklesem, izinen qalmaytuǵın ádetim bar: al, sen de onsha jasqanshaq bola berme, jasqanshaqlıq jaqsı emes, Annabay, bunı yadıńa aldı menen men salıp qoyayın—dep onıń iyininen turtip qoyıp, ornınan turdı. Bul turtki asaw attıń shoqlıǵınan ustaǵannan bir

de kem bolǵan joq. Annabaydıń júregi tordan shıǵıwǵa urınǵan shımshıqtay tıpırshıladı.

—Solayma?

—Awa, solay, yadıńa salıp qoyǵanım..-

—Raxmet qarındasım...

Bul degishpeniń keyni shınǵa aynaldı. Kóp uzamay-aq eki kewil tabısa basladı. Eki jas hárdayım tún kushaǵında urlanıp jaslıq mawqın basatuǵın boldı. Annabay qızdıń atasına, aǵalarına sezilip qalar dep

37

qansha tartınǵan menen de waqıt ótken edi. Sebebi, onıń kewliniń dizginin álle qashan qız óz qolına alǵan edi.

* * *

Jigit kewlindegi muhabbat dáryasına taslanǵan bul kishkene kesek tınısh ǵana aǵıp turǵan dáryanıń tek bir minutlıq tınıshlıǵın buzıp qoymadı. Bul shaypalıw aydınlasıp barıp, kúshli tolqınǵa aynaldı. Tosattan bolǵan tolqın dáryada neshe jıllardan beri qáwipsiz, erkin júzip júrgen jasqanshaqlıq, uyalshaqlıq kemelerin awdarıp, batırıp jiberdi. Annabay endi kimniń aldında bolsa da ózin erkin tutatuǵın, kewlindegini tartınbastan ayta alatuǵın, ashıq minezli jigitke aynalǵan edi. Ol óziniń 20 jıllıq ómiriniń ishinde bir adamdı, —Arıwxandı súyedi. Onıń tapqan baqıtı

da, quwanıshı da, aytatuǵın qosıǵı da sol Arıwxan menen bir ómirge ayırılmastay tiregi bar ma? Onıń Taqıldaqqa beretuǵın malıda joq, ol jarlı degen menen,

elesleydi. Eriksiz jaqqa uzatılıp, «Annabay xosh!»dep jılap baratırǵan biyshara qız elesleydi...

Bir kúni aqsham awıldıń ortasınan ótetuǵın kishkene japtıń suw gezegi Annabay hám onıń qońsıları Embergen, Abdikerim, Seytim, Nurashlarǵa jetisti, japtıń saǵasın Qúdiyar baydıń adamları baylay bergenlikten eki adam saǵada turıwǵa tuwra keldi de, basqaları «qulaqshı» bolıp, japtı ıqlap jaǵalap ketti. Saǵada Embergen menen Annabay qaldı Tap usı búgin tún jarpı awa qız benen ushırasıwǵa wádelesip qoyılǵan edi.

Tawıqlardıń ekinshi shaqırımınıń ótkenine állen waqlar boldı. Annabay, Embergendi saǵaǵa jalǵız qaldırdı da, japtı ádewir jerge shekem jaǵalap kelip «wádeli» jerge qaray bet aldı.

38

Jazǵı tún. Onsha qattı samal bolmasa da, ósimlikler bir-birine áste qaqlıǵısıp terbeledi. Mayda kók shópler japıraqlarına qonǵan shıq tamshıların awırlap, basların iyip mawjıramaqta. Jańa ǵana ashıq aspanda, qápelimde, bult padaları kórine basladı hám shıqlı hawa ızǵarlanıp, aysız tún kem-kem qarańǵılasa berdi.

Annabay baǵanaǵı júristen Jarmıs japtıń shep jaq etegindegi taqıldaqlarǵa jaqınıraq pishenlikke kelip jetti. Belin jaǵaǵa shanıshtı da, awıl betke qaradı. Eki jaǵın mayda qamıs qaplaǵan japtaǵı suwdıń beti tegis ǵana jayılıp aǵadı. Óz «baxtıńa» ushırasıw máwritleri!! saǵınǵan jigit suwǵa qarap, álle nelerdi oylaǵısı, máńgilikke baqıtlı bolǵısı hám oǵan qarap jumsaq jáne jaǵımlı sózler aytqısı keledi. Durısın aytqanda; suwdıń beti de sol jaǵımlı sózlerdiń aytılıwın kútken sekilli bolıp sıyqırlanıp jaltırap

turdı. Liykin, ol artına qaraǵanda Arıwxan oǵan on bes adımday jaqın kelip qalǵan edi. Qanday quwanısh! Joq, bul quwanısh penen ushırasıwǵa da waqıt qalmadı. Qızdıń kelgen tárepinen bir adam kólenkedey eleslep kele berdi. Annabayǵa tıǵılǵan halda burılıp qaraǵan qız, shorshıp ketti de, birden juwırıp pishenlikke sińip ketti. Belin iynine salǵan Annabay jap jaǵalaǵan bolıp, japtı órley júrdi. Usı waqta saǵa bette shawqım kúsheyip, turpayı sógisken dawıslardıń ishinen «Way óldim...! Annabay! degen Embergenniń ashshı dawısı esitildi. Qarańlaǵan adam qızǵa burılmadı da, duwrı Annabaydıń aldın kesti, qashqan menen paydasız, Xojban bunı, Annabay onı tanıp qoydı.

—Toqta bala!

Annabay únsiz toqtap qaldı. «Ha, atańnıń...» degen takabir jańıraǵan dawıstıń keyninen shırp etken ses shıqtı hám bul ses qayta-qayta shırpıldap takrarlana berdi.

39

Bet aldınan shırp etken sońǵı qamshıǵa Annabay tózip tura almadı. Qúshli bir tarpıw menen semiz deneli Xojbandı jerge jıqtı, qamshını julıp aldı. Endi

onıń denesin tek kúshli qızıw, ıza hám namıs biylegen edi. Bul qarsılasıwdıń aqıbetiniń ne menen pitetuǵının boljap turıwǵa da onıń waqıtı joq sıyaqlandı. Turgele berip semiz qarınǵa bir tepti de, bet aldına bir qamshı tarttı. «Way» degen juwan, barıldaǵan dawıs qara túnniń júregin suwıldatıp barıp saǵadaǵı shawqımǵa qosıldı...

Tań attı. Dúnyadaǵı azap-aqıretlerdi kózden ótkereótkere harıǵanday állen waqları aqırın ǵana kún de uyasınan shıqtı. Tap usı waqları Tolıbay taqıldaqtıń esigi aldındaǵı shańlaqta Bóribasar degen kútá qabaǵan iyttiń itayaǵına basın qoyǵan bir adam jansız halda jatır edi. Bul—Annabay. Ol túndegi tóbeleste Xojbannıń oń kózin urıp shıǵardı. Sonnan keyin onı Taqıldaqtıń 4 adamı, olardıń ishinde eki balası da bar,—barıp Annanbaydı tutıp alıp, esten tanǵansha urdı. Keyninen ákelip esik aldına jatqızdı. Jalbarınıp jılaǵan ata-anasına hám arashaǵa túsken adamlardıń táwellesine qaramay, taqıldaqtıń úlken balası Mádireyim dońız Annabaydıń oń bileginiń bulshıq etin pıshaq penen testi. Tesilgen jerden qılshılbırdı ótkerdi de, iyttiń qazıǵına baylap qoydı. Pıshaq ǵarsh etkende bir baqırıp—onnan soń pútkilley talıp qalǵan Annabay, ózin súyrep aparıp baylaǵanın, bilegindegi kesilgen jerden shılbırdıń ótkenin, bir sanınan, bet almasınan «Bóribasardıń» eki ret tislep talaǵanın, jáne de jan aybat penen kelip

asılǵan Qunnazar aǵa menen Biybisara jeńgeydiń de óltire sabalǵanın, qullası, ne hádiyse bolsa, bárin de sezbedi. Bul islerdi kórip jıynalǵan awıl adamlarınıń denesi túrshigip ketti. Jan alıp, jan berisken tóbeles baslanıp, bir yarım saattay dawam etti. Eki tárepten de biraz adamlar jaradar boldı. Tolıbay taqıldaqtıń shep

40

qolınıń úsh barmaǵın bel shawıp ketti, al basqa jegen tayaǵı artıqmash olja.

I I

Moskva... Dańq hám jeńislerdiń, baxıt hám doslıqtıń janajan joldası bolǵan Sovet eliniń júregiseń sen, Moskva.

Erkinliktiń mayagn bolǵan Qremlińe háweslenip hám telmirip qaraǵan, baxıtsızlıq shınjırında bulqınǵan

neshe million insanlardıń úmitiseń hám tiregiseń sen; Moskva!

Seniń qushaǵıńdaǵı Kremliń, ullı Leninniń mavzoleyi, Leninniń obrazı hár bir sovet azamatınıń júreginiń tórinde saqlawlı. Usı baxıtlılar elinde jasawshı hár bir adamnıń júregi Kreml saatı menen birge soǵadı.

Baxıt esiginde terbelip, mehriban ana qushaǵında ingalaǵan hár bir náresteniń tili «Moskva—Lenin» degen sózlerdi aytıw arqalı shıǵadı. Seniń atıńnıń ózi

de tabıs hám jeńis jollarında bizge mádetkar, al, dushpanǵa qorqınısh sebebi, usı tuwısqan hám jeńimpaz xalıqlarǵa, sonıń ishinde maǵan da, Annabay aǵaǵa da— baxıt giltin bergen sen ózińseń, ey qúdiretli hám qaharman qala!...

Jaslıq ómiri azap-aqıretler menen xorlanǵan Annabay bunnan sherek ásirden aslamıraq waqıt ilgeri ómirinde bir ret baxıtqa ushırasaman dep oylap pa edi? Bunday baxıtlı dáwranlar qushaǵında jasaw onıń túsine de kirmegen edi.

Mine, ol búgin baxıt qoynında, Moskva qoynında, Moskva qushaǵında turıp, ózin dúnyadaǵı barlıq adamlardan da baxtiyar dep sezedi hám Moskvanıń aybatlı, mehriban tulǵasına bir saattan beri tigilip

qarap tur. Ol óziniń joǵaltqan baxıtın, Annabay ushın ózin-ózi suwǵa taslap ólgen Arıwxan menen ketken