Ibrayim Yusupov - Garri tuttagi guz

11

bir adım atlaw boladı. Bıltır ǵana emes pe, eki diyxandı kooperativke zorlap kirgiziwge urınǵanıń, ushın raykomda sógis alǵanıń? Al, búgin siyasattan taǵı sheginip otırsań. Tek baqıra bergennen is shıqpaydı...

—Sen, qıza berme Paqırbay aǵa. Joldas Komarov durıs aytıp otır, dep raykom wákilin Gúlxatıysha xoshlay tústi.

—Kakoy saǵan aǵa! Bul jerde «joldas» dep sóylew kerek,— dep, Paqırbay onı jaqtırmay teris qarap mańkiya qaldı. Biraq ol óz qáteligin túsingenlikten juwasıy basladı. «Men shınında da qızbaman. Sońializmdi bir ózim bir kúnde ornatqım keledi. Hámmeni bir kúnde birlesse eken deymen. Bul, shınında, tek jaqsı qıyal ǵoy. Men de kommunistpen-aw, ózimeózimniń kúshim jetpeydi» dep oyladı Paqırbay.

—Sen óziń kommunistseń,— dedi Murtaza palwan, tap onıń oyın bilip turǵanday,— sóyte tura basqalarǵa jaman órnek kórseteseń.

Komarov úzilgen sózin jalǵay tústi:

—Sen qızbalıqtı qoy. Seydan ǵarrınıń gewishi sas arqa bolsa, bizge tap sonday jırtıq gewishliler hám jalań ayaqlar kerek. Húkimet solardiki. Al, gewishmásilerin quyrıqmay menen maylap jıltıratıp júrgenler, imenno bizge kerek emes.

Sırtta otırǵan diyxanlar mına hawayı kózli jigittiń taza qaraqalpaqsha sóylep, ásirese tapqırlıq penen máseleni tikke qoyıp otırǵanına ırza bolısıp, ashıq esikke qulaǵın túrip, qızıǵa tıńlastı.

—Pah, mına jigittiń tımsal menen urıwına qara. Húkimet Seydan ǵarrıniki deydi-aw— dedi bir diyxan, kúlimlep.

—Seydan aǵa paqır bul jerde óziniń jırtıq gewishine jurt talasıpatırǵanın esitse, gewishin ayaǵınan alıp, qolına kóterip júrer me edi, qáyter edi— dep Úsen panqıldaq saqalın sıypap, quwaqılana tústi.— Gápti kelgende aytpay, ólgende aytamız ba, men sizlerge

12

Seydan aǵanıń sol ataqlı gewishi jóninde bir qızıq

aytıp bereyin...

—He, he, Pańqıldaq, qáne, qáne!— dep kúlkige qumar jurt iyegin soza tústi.

—Seydan aǵanıń gewishiniń qanday ekenin hámmeńiz de biletuǵın shıǵarsız. Gewish bolǵanda qanday, Dúrjamal kempir báhár sayın hár birewiniń ishine úlken gúláńgir mákiyendi emin-erkin qurıq bastırıp aladı eken...

Seydan aǵanıń altınshı babası ata jurtı Turkstannan kelgende bul gewishti jańa tiktirip kiyip shıqqan eken...

—Uaha— ha— ha...

—Óybey, mańlayım, mına Pańqıldaq qaynaǵa da ayttı-aw— dep hayallar da urshıǵın qoyıp, ernin tislesip betin barmaqları menen osa basladı.

—He— he, Pańqıldaq?...

—Hesi bar ma, sonnan beri Seydan ǵarrınıń esabı boyınsha eki gewishke bir mıq bir jamaw túsken eken. Al ǵarrı mıńnan arman sanawdı bilmegennen keyin qırıq jasında esaptan aljasıptı. Sóytip ol Dúrjamal jeńgeyge qarap: «qatın-qatın men esaptan jańıldım» depti. «Neniń esabınan?» dep soraydı kempir.

«Gewishtiń jamawınıń esabınan?» «Iy, ádiraqal aljıǵan. Onıń górin esaplaysań ba! Ótken gúzdegi tulıp qılarman dep qoyǵan baspaq terimdi de gewishińe jamap qurttıń»...

—Uahaha hihihiha...

—Uay, qoy endi Pańqıldaq, ishegimiz úzildi...

Biraq pańqıldaq qoymadı. Júrt kúlse de, ol hesh

kúlmesten sahalın sıypap otırıp, gewishtiń táriypin qıysının kelistirip torlay berdi.

— Ótken qısta Kegeyli boyında bir qoyannıń izin quwıp baratırǵanım, aldımnan basqa bir apanday iz payda boldı. Ótirik bolsa, «basqan izim artımda qalsın» hár iz tap anaw-mınaw jolbarıstıń jataǵınday

13

bar. Hmm.. dáw degen nárseniń ras bar bolǵanı ǵoy dep

oyladım...

—Qaynaǵa qurttıń-aw,— dep bir hayal urshıǵına súyenip sılq-sılq kúldi. Al. erkekler ishlѐrin uslasıp, kúlkiden silesi qatıp qalǵan. Dawısları da shıqpaydı.

—Sonnan keyin, «esiń bolsa, ala baytal suwǵa shap», degendey qorıqqanımnan qoyandı da umıtıp. eshektiń basın awılǵa qaray burdım. Jol dúziwin tótelep, ermanı jıńǵıldıq arası menen buqqıshlap qashıp kiyatırsam, awılǵa jaqınlaǵan jerde... tap dáwdiń ózin kórdim...

—Bárekelle, he— he! Dáw degeniń...

—...otın arqalap kiyatır eken. Iynindegi jıńǵıldan

góre ayaǵındaǵı gewishleri sál kem eki ese awırlaw ǵoy dep shamaladım. Biyshara ǵarrı-aw, ayaǵın qalay kóterip basıp baratır, dep ráhimim kelip, artınan qarap kiyatırman. Seydan aǵa hár ayaǵın kótergende oshaq ornınday qar iline kóteriledi. Al, ayaǵın hár taslaǵanda arbadan tóslik taslaǵanday, arqan boyı izde kiyatırsam

da, meniń astım solq ete qaladı. Seydan aǵa bir ayaǵın kóterip taslasa, bir qulash jerde izde qalǵan ekinshi ayaǵı: «gewishti kóteriw, endi taǵı meniń gezegim-aw» degendey zirildep turadı.

—Ha — ha— hi— hi— hho...

** *

Diyxanlardın, kúlgeninshe bar edi. Awılda shejirege aylanǵan bul gewish durısında da kórgen adamdı tańırqatpay qoymaytuǵın dárejege jetisken edi. Onıń iyesi Seydan degen ǵarrı Eltezer qaraǵannıń túpkilikli turıwshılarınan bolıp, ǵarrınıń úyi Kegeyli ózegine jaqınlaw, qıslawdan erekshe jerde turatuǵın edi. Seydannıń bir tanapqa jeter-jetpes egislik jeri, ózegin qurt gewlegen úsh túp ǵarrı qara taldıń astında jaman tamı hám tamǵa súyenip jambaslaǵan tozǵan qara úyi bar. Úydiń úzigi de ǵarrınıń gewishlerinen kem

túskendey. Jaman esik óziniń jaǵımsız dawısı menen ashılıp. sen ishke atlap túskennen keyin állen waqıtqa shekem kóziń qarańǵılıqtan basqa hesh nárseni kórmeydi. Birte-birte kóziń úyrenip, onnan keyin ójireniń ishindegi kórinistiń súlderin ańlay baslaysań. Ójirede aǵash qazıq qaǵılıp, zat ilinbegen bos jerdi diywaldan tabıw qıyın sıyaqlı. Qazıqlarda kúye jegen qurash, látte túyinshikler, júweriniń bası, dorba sıyaqlı nárseler iliwli turadı. Bul ildirilgen túyinshik hám látteler ójireniń ázelden qaranǵı, sıǵırayǵan aynasınan túsken jaqtını jutıp, ishkerini jáne de qarańǵılastıra túskendey. Tap mısalı qaranǵı jayda júzlegen japalaq qıymılsız qalǵıp otırǵan sıyaqlı. Bul zatlardıń kóbisi jay salınǵalı berli bir orınnan qozǵalmaǵanday, órmekshi awları menen qaplanıp qetken. Ǵarrı ójirege kirgende ıńıranıp bir eski namanı murnınap aytıp,

usı ózine tanıs hám zanlı sıyaqlı bolıp ketken tınıshlıqtı buzıp qoyıwdan qorıqqanday kútá áste qıymıldap, gibirtiklep júredi.

Seydan ǵarrı soydawılday uzın hám iri súyekli adam edi. Kúnge pisken mıs irenli bet almalarına deyin qalıń buwrıl saqal qaplaǵan. Al, qalıń qasları qabaǵınıń ústinen salbırap, shúńireygen kózlerin pútkilley kómip turadı. Sonlıqtan onı awıl hayalları

15

«jún saqal qaynaǵa» dep atap ketken. Kózleri ǵarrınıń tek júrer soqpaǵın kóriw ushın ǵana jaratılǵanday, ol yarım búgilgen halda júrip kiyatırǵanda tuwra aldında birew ushırassa da kóre almaytuǵın edi. Sonda ol kózin japqan tarǵıl qasların alaqanı menen kóterip qaraydı.

Ol ázelden hayran qalarlıq awır tábiyatlı edi. Adam bende menen sheshilip sóylespeytuǵın búl kisiniń ómir súrip atırǵanlıǵın hesh kim elestirmedi de, qızıqpadı

da. Tap soǵan qasarısqanday, onıń zor gewdesi tózimli bolıp, ómir boyına baltırı sızlap, bası awırıp kórgen

joq.

Seydan ǵarrı awıl arasında ketip baratırsa, geyde tentek balalar onı boqlap, yamasa kesek atıp oynaydı. Al, ǵarrınıń olar menen isi bolmaydı. Biraq bir kúni mınaday waqıya boldı: balalar onı keseklep ǵana qoymay, olardıń birewi artbetten kelip, ǵarrınıń ájayıp gewishleriniń birewiniń saǵaldırıǵına geshkirtti tıǵıp turıp tartıp qaldı. Seydannıń tap usı saparı shıdamı jetpedi. Ol «gúrk» etip balanı quwa jóneldi hám uslap, aldı da, qol ushına kóterip, qaptalındaǵı tamnıń basına kesektey ılaqtırıp jiberdi. Mine, sonnan berli ǵana balalar, onı uzaqtan turıp boqlaǵanı yamasa keseklegeni bolmasa, ǵarrıǵa jaqınlasıwdan qorqa basladı.

Seydan ǵarrı óziniń ómirinde uzaq serikles bolǵan bul gewishti «aq patsha» qulardan bir jıl — ilgeri, bir awıllıq etikshige úsh batpan júweri berip tiktirip alǵan edi. Seydannıń ayaǵı oǵırı úlken boldı. Ol aqsha jıynap, sharbazardı aqtarıp gewish yamasa etik izlegende,

óz ayaǵına shaq kelerlik bir de ayaq kiyim taba almay qaytıp júrdi. Sol sebepli jas jigit gezinde bir tiktirgen sherim etigin qısta pırım-pırım bolǵansha, paytabanıń látteleri hám kendir jip penen shandıp kiye berdi. Al, jazda Seydan mudamı, álbette jalań ayaq júredi. Onıń ayaqların bir elidey qayızǵaq qaplap

16

ketkenlikten, jalań ayaq júrgende hátte mine degen túbirshik yamasa shóńgeler de kár qılmaytuǵın edi.

Mine, Seydan on eki jıldan berli, óz ómirinde arttırǵan usı gewishin súyrep júr. Gewish jırtılıw menen hálek, Seydan ǵarrı jamaw menen hálek. Bul gewish áste basıp otınǵa da ketedi, retinde adamlardıń esine túsip iyesi shaqırtıla qalsa, toyǵa da baradı. Ǵarrılar

sırtqa gewishlerin sheship qoyǵanda kóp gewishler aljasıp ta ketedi ǵoy. Biraq Seydan ǵarrınıń gewishi basqa gewishlerdiń ústinen húkim súrip, kóp shójeli alma bas úyrektey mańqıyıp tura beredi. Onı kiyiwge iyesinen basqa kim júreksinsin.

Seydan jóninde adamlardıń tań qalatuǵını hesh jaqqa shıqpaytuǵın ǵarrı ayaq jeter jerde «jıraw bar» dese, óziniń danqlı gewishlerin súyrep basıp izlep ketetuǵın edi. Al, onıń jırawdı ya tıńlap otırǵanın, yamasa basqa bir nárse oylap, ya uyqılap otırǵanın, ya quwanıp yamasa qayǵırıp otırǵanın biliw qıyın. Saqqa júginisin buzbastan axırına deyin otırıp tıńlaydı

da, eń izinde jırawǵa «bereket tap» dep alǵıs aytıp ketedi.

Seydan qos aydaǵanda baydıń, gúnjaraǵa baqqan mine degen ógizleri de sharshap júrdi. Qazıw yamasa tógin tókkende onseri beli Seydannıń qolında qańbaqtay oynadı. Sonda da onıń kiyimi jańarıp, qarnı qalıqqan

emes. Ol ákesinen qalǵan azǵana jerin qansha kútip ekse de, úydiń barlıq hajeti soǵan qarap turǵanlıqtan, juǵım da bolmaytuǵın edi. Sóytip qolındaǵı jalǵız sıyırdıń baspaǵın jılda «kógine» deńgenege beriwge tuwra keletuǵın boldı.

Seydannıń hayalı dáslep qatarınan eki qız kóterdi. Biraq Seydan ullı bolǵanda qattı quwandı. Qızları waqtı menen orpı-ornına qondı. Al, balası Dáwmurat ózindey qarıwlı járdemshi bolıp jetisti. Qızıǵın aytpaysań ba, Dáwmurat tap ákesiniń terisin sıyırıp, soǵan qaplap qoyǵanday, minezi, túr-túsi jaǵınan Seydan

17

ǵarrınıń dál ózi boldı da shıqtı. Ol da ákesiniń miynet súygish qásiyetin dárhal ózine miyras etip aldı.

«Xojalıǵımızdı bir dúzesek edi» degen oy Seydan ǵarrınıń kókiregindegi ózinshe eń qásiyetli ármanına aylandı. Ol óz jerin qoldan kelgenshe kútip egiw menen birge, qasına balasın alıp, kisi esiginde kunlikshilik islewinde taslaǵan joq. Biraq bári bir kelte jip gúrmewge kelmedi.

Sovet húkimetiniń ornaǵanı jóninde xabar oǵan kelip jetkende, Seydan ǵarrı awır gewishlerin súyrep, teńsele basıp, Allaniyaz baydıń qosın aydap júr edi. Bul úlken xabardı esitkende uzaq uyqıdan oyanǵan adamday boyın tiklep, qalın qasların alaqanı menen kóterip.

kesh gúzdiń ashıq aspanında qaytıp baratırǵan tırnalar dizbeginin izinen Seydan ǵarrı uzaq qarap turdı. «Gedeyler húkimeti» dep gúbirlendi ol hám kóp kunge deyin hár kimnen bul úlken jańalıq tuwralı sorastırıp

júrdi. Al, Allaniyaz baydın jer-múlki xatlanıp, ózi Lar boyına kóshirilip jiberilgenin kórgende, «baydan da kúshliler bar ekenaw» dep hayran qaldı.

Biraq Seydan ǵarrı baydıń otawı tiyelgen arbanı aydap olardı Lar boyına alıp barıp taslawdan bas tartqan joq. Qolında qalǵan jalǵız biyesin baydıń ózi minip, kóshtiń aldında ketti. Balası Kalniyaz sarı bolsa ádewir júrgennen keyin sharshap, Seydan aydap kiyatırǵan ógiz arbanıń altaqtasına miniwge májbúr boldı.

— «Iyt qutırsa iyesin qabadı» degen usı,— dedi ashıwǵa buwlıǵıp bay balası,— házirshe qutıoa tursın, qáne! Ata-babamnıń árwaǵı ıras bolsa, búl jalań ayaqlardıń jonınan taspa tilermen ele. Jakında «aq patsha» taxtına qayta otıradı, ásker jiberedi. Áne tamashanı sonda kóreseń...

«Haqıyqatında da bul bir nárseni biletuǵın kerinedi— dep oyladı Seydan,— kambaǵallar jurt soraydı degendi usı jasıma deyin, tek erteklerde bolmasa. hesh jerde esitken joq shıǵarman»…

18

— Ele qarap tur,— dep sezin dawam ettirdi Qalpiyaz arbadan túsip, Seydan ǵarrı menen qatarlasa júrip,— qazan-tabaǵıń, qatın, bala-shaǵańbári ortalıqqa túsedi, axır zamannın nıshanı degen sol.

Qalniyaz úzliksiz qaltırap, artına qarar edi.

Seydan ǵarrı anaw-mınaw dep Qalniyazdın kewilin jubatqan boldı. Solay da «jalan ayaqlar, iytler» degen sózler álle nege onın shımbayına batayın dedi.

baydıń eki qara úyin Lar boyına aparıp taslap, ertenine awılǵa qaytıp keldi.

Kelse úyinde Paqırbay batrachkom onı kútip otır eken. Paqırbay ǵarrıǵa jaylap túsindirip otırmastan, ózinin qádimgi qızbashılıǵına salıp. máseleni kesebelden qoydı.

— Kórip júrseń be, biz jerdi jábdilesip egip atırmız. «Qen kiyim tozbas, keńesli el azbas» degen emes pe? Sonlıqtan húkimetimizdin atı da kenes húkimeti dep ataladı. Jaqın jıllarda ele bizin qanımızdı

sorıp kelgei barlıq bay atawlını joq etemiz. Menin aytayın degenim: kóshten qalma demekshimen...

— Bul álibette jaqsı. Biraq sen ayt, bala; «ele barlıq mal-múlik, qazan-tabaq, qatın, bala-shaǵa ortalıqqa túsedi» deydi ǵoy. Buǵan ne deyseń?— dedi Seydan tap gewishine sawal berip turǵanday tómen qarap.

Paqırbay ashshı mısqıl menen kúlip jiberdi.

— Bul sózdi kim aytsa da, ol naǵız awantırıs. Sen bul sózge isenbe, ǵarrı. Bul nırıqqa sıymaytuǵın ótirik. Bul— gedeyler húkimetine jat-jamaydın jawıp otırǵan jalası...

jıynalısına barǵanda esitkeni esine tústi. Durıs, onda

19

diyxanlar tawıǵına deyin ortalıqqa salǵan. Al, kóp uzamay, diyxanlardın gedey, hálsiz gezinde bunday birlespe dúziw múmkin bolmaǵanı ushın, bul birlespe diyxanlardın ózleriniń qararı boyınsha tarqatıp jiberilip, ornına TOZ dúzilgen eken. Biraq «qatın, bala-shaǵanı da ortalıqqa saladı», degen ne sumlıq! Bunı ǵarrıǵa kim ayttı eken? Qim aytsada, sonı tawıp turıp. basın jular ma ediń?

— Axırı, óziń oylap qara. Seydan aǵa! Durıs, artelge kóshkenimizde kúsh kólikler hám azın-awlaq mallar ortalıqta baǵılıp, jábdilesip paydalanıladı.

Al, bunın esesine, bayǵa jalınbaymız, xojalıqlarımız mirovskiy bolıp kóteriledi. Awız birshiligimiz artadı. Biz paxta beremiz, al, húkimet bizge aqsha, tovar, mashina, buwday sıyaqlı hájetinizge kerekli nárselerdi arzan bahaǵa esaplap berip turadı. Biraq «bala— shaǵanı da ortalıqqa salıp paydalanıw» degenin hesh qanday shınlıqqa sıymaydı. Hár kim óz kewline kelgenin islep, diyxanlardıń táǵdiyri menen oynaytuǵın zaman ótip

diyxan qanı júrip turıptı, al júregiń nege diyxanǵa isenbeydi...

Ǵarrı ózin álle qanday qolaysız seznp, tap gewishi menen keńespekshi bolǵanday temen qarap salbıray tústi. Állen waqıtta Seydan bir qaptalına qarap:— Bizdey tirsegi shıyqıldaǵan ǵarrılardı jábdilestirip ne

payda keresiz? Jaslardı tartıń, olardıń bileginde kúshi, basında miyi tolıq— dedi hám júwerisine qaray burılıp kete berdi.

— Chortu, starik, jaqsısózge ele seni zar qılaman. Ózin ele «meni tozlastır» dep bizge kelip jalınasan - dep baqırdı Seydan ǵarrının zor denesi súzetugın buǵaday ásten izine aylanıp edi, onın ashıwlı gújireygen ensesin kórip Paqırbay seskeneyin dedi.

20

«Mına tawnazar ǵarrınıń tarpıwına ushırayman-aw» dep -oyladı ol. Biraq. ǵarrı oǵan juwırmadı.

—Kim bilipti, bálkim, bir gezleri aytqanıń kelip «meni jábdilestir» dep ózim barıp jalınıp ta júrermen. Biraq, batrachkom, sen húkimettiń siyasatın abaylap júrgiz. Ol kimniń qálewinshe sozıwına kele beretuǵın «shariyat» emes. Qeńes húkimeti saǵan diyxandı qorqıtıp birlestir dep qoyǵan joq shıǵar...

Ǵarrı usılay dedi de, jaylap basıp júwerige kirip ketti.

Batrachkom tańlanǵanınan bir maydanǵa deyin qaqqan qazıqtay zińireyip bir orında turıp qaldı.

—Chortu, sen ǵarrı... jábdilespeseń terisine,

jábdiles, biraq jańaǵı jat pikirińdi endigiden bılay

jáne bir jerlerde aytsań axmaq seni podsud jiberemen,podsud... Túsindińbe?— dep baqırdı Paqırbay ketip baratırıp. Al, Seydan ǵarrı bolsa qaytıp artına burılmadı.

Paqırbay buwlıǵıp tap ǵarrınıń ashıwın alǵısı kelgendey atına qattı-qattı qamshı tartıp jiberdi. Biraq, ómirinshe birewdiń betine kelmeytuǵın mına ǵarrınıń endi adam menen qarsılasıp, siyasat júzesinen pikir talastıra baslawı Paqırbayǵa, awıl kommunistine unay basladı. Sonda da onıń ǵarrıǵa degen ashıwı tarqamadı. «Biz Qeńes ushın kúni-túni tınbay gúres júrgizemiz. al, bul ońbaǵan ǵarrı, jábdilespegeni menen turmay»...

* * *

Seydan ǵarrı júwerisin orıp atırıp, jańa ǵana ózin

álle qanday biytanıs sózler menen sógip ketken batrachkomdı oyladı. «Chortu», «awantırıs», «xren»,-. taǵı ne dep edi? Bul ne degeni? Ne desede meni erkeletip aytılǵan sóz emes bular «Iyttiń balası, aljıǵan ǵarrı,

áziń jábdilespegeniń menen turmay diyxanlardıń