Ibrayim Yusupov - Bulbil uyasi, qosiqlar ham poema

11

Ájiniyaz, Berdaq, ótti, Abbaz, Sadıq jırlap ótti, Dárya bolıp haǵlap ótti, Sol dáryanı jaǵalayman.

Namıs ushın at qashırǵan,

Biyik ármanǵa asılǵan.

Men de jurt qusap tasınǵan

Bir japakesh shımalayman.

Qosıq - teńiz, bolsam - balıq,

Is buyırsa sizdey xalıq,

Ayaǵımdı qolǵa alıp,

Basım menen jumalayman.

QOBÍZ

Qurbanbay jırawǵa

Jańla qobız, ásirlerdiń gúwası, Qaraqalpaq sazlarınıń saǵası. Qaytqan ǵazday ǵańqıldaǵan únińe Shadlıq quyǵan jańa zaman dúnyası.

Kemseńletip ǵarrılardıń iyegin, «Posqan eldi» tolǵap ótken Jiyeniń. Ásirlerdiń awır sherin arqalap, Tuqılı ashıp, jawır bolǵan tiyegiń.

«Kelte ziban» gúrmewińe kelmedi, «Ullı ziban» baxıt tappay shólledi. «Jortıwlıda» eldiń joǵın joqlaǵan Batırlardıń at tuyaǵın serledim;

«Sherbeyitiń» sherli janday ah urıp, «Kóz aydınıń» quwanıshqa shaqırıp, Xalıq ǵazebi tolıp tassa, sendaǵı, «Ayǵa shaptıń» arıslanday aqırıp.

Sen diyqannıń qulaǵınan shań qaqtıń, Shopan menen Qızıl qumda qoy baqtıń. Sen bayanlap keldiń árman-tilegin

Xan ermegi bolǵan qaraqalpaqtıń.

Sazdan tulpar, tiyegińnen er ettiń,

Qıyalıńnan qas batırlar dórettiń. Xalıq baxıtı dep atlandırıp olardı, Sarkop penen Baysın elin izlettiń.

Kún astında Sarkop, Baysın kóp edi,

Bárinde de baylar ǵana toq edi.

12

Miynetkesh xalıq baxıtı ushın «boz torǵay-

Qoy ústine awnaǵan» el joq edi.

Máńgi baxıt ornap tuwǵan elińde,

Taza lapız aldı seniń úniń de.

Shadlıq jırın tolǵap Qıyas, Qurbanbay,

Jańa turmıs saxnasında kórindi.

Xalıqtıń altın ǵaziynesin qolǵa alıp, Ǵarrı jıraw qıya shólde tolǵanıp, Alıp shıǵıp ásirlerdiń shańınan, Jańa áwladqa miyras etti quwanıp.

Jańla qobız, sol tapsırǵan miyrasıń –

Xalıq ómiriniń shejiresi, aynası,

Búgin bizge járdemleser jalıqbay

Gúllentiwde jańa turmıs dúnyasın.

Nókis, 1956-jıl.

Eskertiwler: «Kelte ziban», «Ullı ziban», «Jortıwlı», «Sherbeyit», «Kóz aydın», «Ayǵa shap» - qobız namaları. I.Yu.

HAǴLA, ÁMIWIM!

Jazǵı tańda shıqsam Ámiw boyına, Hawası janıma jaǵıp baradı, Qanat baylap qıyalıma - oyıma,

Ílay suwlar burqıp aǵıp baradı.

Tereń iyrim tartıp, jaylap ta aǵar, Bazda sazan atıp, tuwlap ta aǵar.

Sawlatlanıp, suw tulpardıń jalınday, Írıs qazanı bolıp qaynap ta aǵar.

Basqa qızıǵıńdı qoyatur derseń,

Altın saxnalı bir teatr derseń.

Suw iyesi Suláymannıń múlkindey,

Mol ǵáziyne ıǵıp kiyatır derseń.

Qızketken, Kegeyli, Paxta arnalar,

Ǵarqálleziy bolıp Quwanısh jarmalar, Kólde ǵaz qıyqıwlap, jılımlar maylap, Atızlarda diyqanshılıq ırǵalar.

Háreketke keltirip keń dúnyanı,

Qaraǵanday eldiń, jerdiń dáwranı,

Jaǵalıqta jasıl tuwın kóterip,

Jas toǵaylar alǵıslaydı dáryanı.

Haǵla. Ámiw - berekettiń bulaǵı!

Bar tirishilik saǵan qullıq qıladı.

13

Sen háwijge minseń, eller quwanıp,

Shayırlar da sennen ilhám aladı.

Teńizdi teris qaytqan zamanlar qurttı,

Hesh kim emes, onı adamlar qurttı.

Saǵadaǵı suw simirip juwhaday,

Ayaqqa aǵızbay, teńseltti jurttı.

Ashkóz bendelerdiń peylin bayqaǵan

Táńirim bálkim talay basın shayqaǵan,

Jaratqannıń ózi jarılqar bolsa,

Adam irikken dárya tasar qaytadan ...

Boylarıńda júrip oyǵa talaman.

Demde ne zamanlar keshti aradan!

Pátli aǵısıńdı qaytadan kórip,

Quwanǵannan kózime jas alaman.

Haǵla, haǵla Ámiw, - jáwlan urıp aq. Abiyhayat suwı menen tolıp aq.

Áydarhaday aybat shegip, julqınıp, Hám jilli kózlenip, Jáyhun bolıp aq.

Jaǵısına baxıt báhárin bersin,

Saǵan Nuw payǵambar qáhárin bersin.

Qırǵa shıǵıp qalǵan bayǵus Aralǵa,

Hár tamshıń tirishilik náhárin bersin.

Juwasıp, hesh kimge baǵınbaǵaysań,

Náwpir suwdan hasla arılmaǵaysań.

Sen házirgi adamlardıń peylindey,

Ishkirnelik etip, tarılmaǵaysań.

Avgust, 1993-jıl.

JARQÍLÍQ, NAWRÍZDÍŃ BAYRAMÍ KELDI

Miriwbettiń nurın quyıp janlarǵa,

Júrek sháwkildesip, quwantıp eldi,

Jarıq sáwle berip atar tańlarǵa,

Jarqılıq, nawrızdıń bayramı keldi.

Kún kúlimlep, hawa rayı jónlesip,

Diyqandı shaqırar atız «kel» desip,

Usı búgin kún menen tún teńlesip.

Kewillerge teńlik dáwranı keldi.

Jaslar jelkildesip, júzleri jaynap,

Qartlar shúkiranalıq insabın oylap,

Nawrızlıq gójeler búlkildep qaynap,

Kópten kútken toydıń ánjamı keldi.

14

Bul jańa kún «Nawrız» dep atalıp, Miyrim-shápaattıń nurı tutanıp, Átkónshekler buldırıqqa pát alıp, Aqsham ayqulashtıń maydanı keldi.

Jámáát jám bolıp, qáwmi-qoǵamlar,

Jeńgeyler naz etse, kúlip aǵamlar,

Dásturxandı bezep tatlı taǵamlar,

Súmelekti ertip qaymaǵı keldi.

Sazendeler sazlap jańlatıp sazın,

Shańlaqta shaǵlasıp jurt qurar bázim,

Qawıshıp kórisip abısın-ajın,

Sallanısıp qız hám jáwanı keldi.

Jánjel dúnyasında bazar sawılǵan, Urıs joq, arazlıq joq, bárshe bawırman. Bar adamzat shıqqanday bir awıldan, Tatıwlıq múlkiniń sultanı keldi.

Jaqsı úmitler juwıp kewil ǵubarın,

Dúzelgey dep arasattıń zamanıń,

Ruwxı shad bolıp ata-babanıń,

Awnap túsip jatqan xabarı keldi.

Haqtıń inayatı insan kewlinde,

Miyribanlıq, miriwbettiń gúlindey,

Shan-sháwketli Ózbekstan elinde,

Kún kúlimlep báhár áyyamı keldi!

Jarqılıq, nawrızdıń bayramı.keldi!

Mart, 1991-jıl.

BUL QALANÍŃ KÓSHESINEN JÚRGENDE

(Nókistiń 60 jıllıǵına)

Bul qalanıń kóshesinen júrgende,

Bilinbeydi toqlıǵım ya ashlıǵım.

Eske túser gúwlep ótken jaslıǵım,

Bul qalanıń kóshesinen júrgende,

Qaysı jaydı qanday waqta qurǵanın,

Qay kóshege qashan asfalt urǵanın,

Yad bilemen qaysı terek qaymanda

Qay báhárde qansha japıraq salǵanın.

Nókis dese qozıp qeter delebem,

Kóp jırladım, jırlayman da ele men.

Jer jáhánde bul sháhárge usaǵan

Qala tapbay, bárha qaytıp kelemen.

15

Qalalar bar biz kórgen hám kórmegen,

Xalqı sıymay qara suw bop terlegen. Onda adamlar jasap turıp bir jayda,

Ómirinshe qońsıların bilmegen.

Bizde úy joq kúndiz ilip otırǵan, Apaq-shapaq jaynap kúlip otırǵan.

Arǵı basta kimniń iyti úrgenin, Bergi basta hámme bilip otırǵan.

Bul qalanıń aeroportı ishinde, Zilzila bar hár laynerdiń kúshinde, Biraq bazar degen bále shıqqalı Samoletsız tús kóremen túsimde ...

Sháhárler kóp málim dúnya júzine, Hawa jutsań, tútin urar kózińe.

Alıp qoyama dep álle birewler, Zavod, fabrika qura bergen ózine ...

Bul qalanıń dım basqasha halları,

Shań bolsa da, taza hawa jolları. Tek Araldan esken duzlı samallar

Shırqımızdı buzdı sońǵı jılları.

Taxiyatas ele jaqın qonajaq, Xojelige jáne kópir salajaq, Bul úshewi keleshekte qosılıp.

Budapeshtey úlken sháhár bolajaq.

Qattıaǵardan Qızketkenniń saǵası, Qutlı qonıs bolǵan Ámiw jaǵası,

«Aǵam barda arqam tamda» degendey, Ullı Tashkent onń ǵamqor aǵası.

Jigit dáwiri áyne alpıs jasında, Úrgenishi, Tashawızı qasında. Buxara hám Samarqandtan úyrengen Tálimat kóp bul Nókistiń basında.

Arqamızda Qızılorda aǵayin,

Ózbek, qazaq, túrkmen, qırǵız, noǵayım. Tuwısqanı kóp xalıqpız baxıtlı,

Bir qosıqqa qaysı birin tıǵayın.

Awzım barmas bul Nókisti jas dewge, Kóshelerin jer dewge ya tas dewge. Almasbayman dollar tósep qoysa da, Parij, London, Vashington, Máskewge.

Wa Nókisim, sen pitpegen jırdaysań,

16

Áynegimnen tańda túsken nurdaysań. Hár toyıńdı prezident qutlıqlap, Dúnya turǵanshelli jasap turǵaysan.

Noyabr, 1992-jıl.

BERDAQQA

Sen qosıqsań jırtıq úyde tuwılǵan, Ash xalıqtıń ármanına juwılǵan. Tuwılıwdan ıǵbal izlep xalqıńa, Jalań ayaq qardı basıp juwırǵan.

Iyniń tiyse pútinirek kiyimge, Sheship japtıń onı bóten iyinge.

Qosıq jazar xoshım joq dep yosh ańlıp, Otırmadıń may kekirip úyińde.

Zalımlardıń kózine sen jin boldıń, Qarlıqqanǵa shańqıldaǵan ún boldıń. Qaqaman qıs xalıqtıń ápshin quwırsa, Sen olarǵa kempir quyash kún boldıń.

Boz ordada ayshı-áshiret qurmadıń, Dánsiz jerde torǵay bolıp shırladıń. Qarlıǵashtay awzıń menen suw tasıp, Prometeydey táńiriden ot urladıń.

Bayron bolıp dańqıń túspes jáhánǵa,

Onıń menen kemip qalmas bahań da.

Kewillerdiń gúli bolıp jasarsań, Óziń ótken, biz tuwılǵan mákanda.

El dártine dárman bolǵan giyasań. Xalıq ármanı tuwǵan poeziyasań, «Ataq emes, sóz quwagór, balam» dep, Kóz aldımda turasań da qoyasań.

1965-jıl.

SEKSEWIL

Únsiz kókke qolların sozıp ásten, Kim bular el shetinde erbeńlesken? Hesh kim emes, bul mázi seksewiller, Shet - shebirsiz dalanı qaplap ósken.

Boyında qızǵını bar tas kómirdey, Shań basıp quwań tartqan jas kórinbey. Óz dalasın jawlardan qorǵap turǵan Áyyemgi massagettiń láshkerindey.

17

Ayqasar otlı áptap, jábir menen,

Jıǵılsa isi bolmas qabir menen.

Jawmay ótken bultlarǵa óshegisip,

Túyedey tóze biler sabır menen.

Boranlar kelip onı julqılaǵan,

Korıqpas ol biraq hesh bir ǵulǵuladan. Artezian izlegen barlawshıday,

Uzın tamırı shól tósin burǵılaǵan.

Qaqshıyıp qıyınlıkqa tós keriwli,

Bilmeydi qula dúzde seskeniwdi.

Salmaǵı mısalı pil súyegindey,

Súyemen shól perzenti seksewildi.

Tuqımı jer tańlamay ónip keter, Jasında kók shırshaday dónip keter. Jansa da tegin janbay, adamzatqa –

Boydaǵı bar qızıwın berip keter.

1963-jıl

TALLÍ JAǴÍSTAǴÍ ESKE TÚSIRIWLER

Yu. Madenge

Kegeyli boyında qalǵan nartlarım,

Siz qanday óskensiz, nárwan bolǵansız! Dawıl menen bas baylasıp mudamı, Gúreste bel bermes palwan bolǵansız.

Urıs jılları tallar qarawsız qaldı, Tallar túwe baǵlar qarawsız qaldı. Sókitlerdi shawıp kópirge saldı, Sonda túbirden siz payda bolǵansız.

Anam geyde joqlap úlken balasın,

Jaǵalasa aqsham suwdıń jaǵasın.

Sizler túsingendey onıń nalasın,

Suwǵa ushıńızdı malıp turǵansız.

Ákesin saǵınǵan balalardayın, Solqıldap turdıńız kórsem hár dayım.

«Kel, biz benen birge sırlas, Ibrayım!»

Dep túsimde shaqırǵanday bolǵansız.

Ala kóyleńkeli nartlardıń astı, Samal kitabımdı julqılap ashtı, Birew kelip sonda kózimdi bastı,

«Kim ekenin bil» dep sıldırlaǵansız.

O, siz, jaslıǵımnıń sırlası, tallar!

18

Ah, sol jaǵımlı qol, júzikli qollar! Bir jıl basıp tursa kózimdi olar, Qabaq shıtpas edim, doslarım, hárgiz.

Kózimnen qolların jazdıra berip, Sıńq-sıńq etip kúldi aldıma kelip. Onıń ıqlas penen kúlgenin kórip, Oylar ediń qız eken dep ármansız.

Biraq at basınday edi ármanı, Ushıp ketken edi alǵır tarlanı...

Zalım urıs, dım kóp boldı-aw qurbanı, Kóshá-kósh áyledi jolsız, kárwansız.

Almameken dedim uwıljıp pisken,

Boyınan ıshqınıń sáwiri esken, Bilektey qos burım bóksege túsken, Bir qosa jupqasın basqa shalǵan qız.

Kirpigi qayısqan tebendey edi, Kumay kózler meni jegendey edi. «Aǵańnan xat jok pa» degendey edi,

Ayralıq dártine ishten janǵan qız.

Suwdan bir meshindi qarmap ilgeni,

Moynıma salmaqshı bolıp kelgeni, «Qashan jigit bolasań?» dep kúlgeni, Esimde sır bermey sabır qılǵan qız.

Jigit bolıwın biz boldıq-aw, biraq,- Talay azamatlar, qolında jaraq Watan erki ushın qushtı topıraq, Qansha hayallar tul, yarsız qalǵan qız!

Kewilde kek lapwla jandı shaladay,

Oyın, kúlki jetim qalǵan baladay,

Qosıqlar qulaqqa urǵan tanaday,

Bawırı pútin bir de jan qalmaǵanbız.

Biraq quraldan da mıqlı hám ózge, Ullı birlik, ǵayrat-kúsh boldı bizde. Sol ǵayrat jetkerdi jeńisimizge, Kekli jawdan kegimizdi alǵanbız...

Wa, tuwısqan tallar, dala batırı, Wa, siz, jaslıǵımnıń jasıl shatırı! Sarǵayǵan saratan barmas batılı.

Sizge kár ete almas, aytsam jalǵansız.

Kúnniń áptabınan qashqan samallar Sayada túslenip tınıǵar, oynar. Jawshımshıq, máddeler hám qurqultaylar

19

Sensiz hálden tayıp, qalar dármansız.

Íǵbal aydınında sharshamay júzgen

Bir áwlad ruwhı seziler sizden.

Jaslıq sazın tıńlap gúwildińizden, Mine, sayańızda otırman jalǵız.

Júzigin joǵaltqan qızday úńilip, Óttim astıńızdan oylarǵa shúmip, Keshegi nart nárwan bolǵanın kórip,

Dedim: «bunsha tez erjetip qalǵanbız!»

Írash ósip, japlar jańa saǵa alıp, Bayaǵı at qulaq ósken jaǵalıq, Aydarday jelkilder ısqa qoǵalıq,

Qollardı qanatıp talay orǵanbız.

Bayaǵı kebirlik paxta jer bolǵan, Aq jaylar kóbeyip sıbaylas qonǵan. Mashinalar júyitkip barar tas jolda, Bir jaǵı júzim baǵ, bir jaǵı palız.

Áne, sol palızdan betlep bermaǵan, Bir bala qıyqıwlap kiyatır maǵan.

- «Qostan qawın jesin» dep atır apam!

Apańdı tanıdım, inim, gúmansız.

Kirpigi qayısqan tebendey edi, Qumay kózler meni jegendey edi...

Ulı emes, ózi kelgendey edi,

Bayaǵı moynıma meshin salǵan qız.

Bayaǵıday maǵan telmirip qarap, Qıynamas ol endi aǵamdı sorap,

Urısqa nálet aytar ishinen, biraq,

Dáslepki yarınan ayra bolǵan qız...

Xosh bolıń, tallarım! Qosqa barayın, Mardıyıp otırıp qawın jarayın. Onnansoń sazımdı qolǵa alayın, «Tallı jaǵısım» dep, sayrap ármansız...

1969-jıl, Shımbay.

ANA

Sel burshaqtan qorǵap óz palapanın, Kekilik qus ólipti shıqpay uyadan...

Men seniń shadlıǵıń, demiń, dáwranıń, Iske asqan ármanıńman, anajan.

20

Jaralǵansań meni jaratıw ushın, Dúnyaǵa tirishilik taratıw ushın. Men dep uyqı kórmey tań atıw ushın Dúnyaǵa kelgenseń óziń, anajan.

Aq sútińdi qarıstırıp qanıńa, Háwletip kóterdiń alaqanıńa

Aqsham aq besikti qoyıp janıńa,

Tún uyqıńdı tórt bólgenseń anajan.

Baz birewler «álpeshlermen, anam» der,

«Jaya deseń jal bereyin saǵan» der, Bul mázi biykar gáp ańlasań eger, Qarızıńdı ótep bolmas, anajan.

Men ketsem ómirdiń quwıp qızıǵın, Sen jatarsań joytılǵanday júzigiń. Kirpigiń ushında oynap uzaq tún, Uyqıńdı urlawshı mendur, anajan.

Dúzde jursem oylap qatın, balamdı, Bazarlıqtan umıtarman anamdı. Basqalar keshirmes meniń gúnamdı, Tek sen keshirerseń bárin, anajan.

Sen miywalı daraq, mendur jemisiń,

Boylarımdı kórseń piter kemisiń. Hárbir alǵan ǵaniybetli dem ushın,

Máńgi minnetdarman saǵan, anajan.

1962-jıl

MEN QALADA OQÍǴANDA

Sabaqtan kesh shıǵar edik,

Men qalada oqıǵanda.

Kún bata awıldan kelip,

Kúter edi anam sonda.

Paxta zavod diywalına

Súyenip ol turar edi.

Pútkil dúnya qıyalına

Men dep jolǵa qarar edi.

Tóbemdi hár kórgen sayın, Bir jıllı sóz aytadı ol. «Sharshadıń aw, aynanayın» Dep basımnan sıypadı ol.

Qayta tuwǵanday quwanıp,

Aldı-artıǵa qaramay aq,

Qarańǵıda qarıwlanıp,