Shawdirbay Seytov -Igbal soqpaqlari

— Sovxoz kimdiki-i?!

— Húkimmettiki-i!—dep sozıp jiberdi Maltabar.—Húkimettiki! .

- Qulaǵım gereń emes, jekirinbe óytip: ǵoshshım. Sen biledi ekenseń, al, húkimet kimdiki?

—Húkimet adamlardiki, yashullı,—dep, mıyıq tarttı prokuror. Onıń nege topatorıstan mıyıq tarta qoyǵanına túsinbey qaldım. Ǵarrı onı «uyaldı»ǵa jorıdı ma giyneli pishinde dawısın dirildetti:

—Seniń, inim, jónge túsinetuǵın túriń bar eken. Usı húkimettiń malın men qırıq

jıl baqtım. Sonda men usı húkimettiń adamıman ba...

—Álbette, álbette,—dedi de Pirnazarov jumısı menen bola berip.

—Aytaman ǵoy, jónge túsinetuǵın jigitler menen sanasıw da, sóylesiw de ańsat,— dep, ǵarrı shulǵınıp, kelip qaldı:—Al, endi, meniń mına sawalıma juwap ber, inim.

Men oqımaǵan adamman, bálkim, túsinbespen. Kim túsinbegeni ushın sókse, nálet jawsın oǵan. Men usı húkimettiń taban jeri ushın ózimdi juwapker sanap, mınayaǵı Berlinge shekem, payıw-piyada júrip óttim desem, biri ǵalet demeń, ǵoshshılarım...

—Sonda ne demekshiseń?

—Sonda ma, Maltabar ǵoshshım, áy, yaq, saǵan gáp zaya etpeymen.—Ǵarrı basın shayqadı da prokurordı dıqqatqa tuttı:—Kámsiyanıń birligi, anaw biziń Erejepte

biylik joq eken. Kámsiyanıń tóresi de, tórelisi de óziń ekenseń, ǵoshshım. Jańaǵı «ya shopan emesseń, ya brigadir emesseń, barsań-á!» degen gápińdi qaytıp al, bizden, ǵoshshım. Óytip maǵan tesireyme, azap ta berme. Gúllen húkimet ushın óziń juwapker sezgen bizdey alpıs bes jasar sada ǵarrı húkimettiń bir baspaǵı ushın hám ózin juwapker sezedi...

—Sezgeniń sol ma, altı maldı birden...

—Sen sóyleme, Malbaǵar ǵoshshım, bereket tap! — Ǵarrı alaqanın sermedi:—Men

altı maldı joytqan bolsam, ornına mine degen altı buwaz ákeleyin dep, bazarǵa baratırǵan jerimnen sovxozǵa da jetkermey, joldan qaytarǵan ózlerińiz. Úsh mıń manat pulımda ele qoyınımda.

—Qoya qoysa,—Meńlibay jalındı:—Bereket tap, Haytmurat aǵa...

—Qoyaman, qaytıp alsın, jańaǵı gáplerin, ǵoshshım...

Prokuror ayqasa ketetutın adamday „tfuu!“ dep, gúrsiden órre turdı da ǵarrıǵa shekshiyip:

—Al-lınbaydı-ı,—dedi buwınǵa bólip.— Gáp qaytıp alınbaydı! Ári shopanın haytlatıp jiberip, altı maldı asırasań...

—He deydi-i, qayda-a...

—Ári, komissiyaga baǵınbay, tártipti buzasań. Ári urı, ári ústem!

—Ha-aaa, solay de!

—Qoya qoysa, dayı!

— Jiberiń, ballar, mallardı!—Ha-a, solay deyseń! - Qalshıldap, ǵarrı hesh kimdi tıńlar emes. Jaǵalasa keter me eken dep, arashaǵa qolaylasqanlardı biynesip etip, ǵarrı birden pásine qayttı da:— Ǵoshshım,—dedi ólpeń ǵana,—Sen bizden sawal alıwǵa kelgen ekenseń. Pákize,—joldı kórsetip;—anaw iziń kómilmesten burın qayta ǵoy. Erten, páweskińdi jiber, sawaldı keńseńe barıp beremen.— dedi. Sóydedi de ergenekti ashıp jiberip, sheteńge tıǵılǵan biziń tayaqtı suwırıp aldı hám quyın urǵanday partıldatıp sabap mallardı ańqayıp atırǵan ergenekke eńterildirdi. Bunday nárseni

hesh kútpegen ergenektegiler tasqınnıń astında qalatuǵınday keyin-keyin qashıstı. Meńlibay aǵa hár malǵa bir juwırıp, qolların kólegeylep, qıyǵırıp júr: «Seni jin urdı ma, qoysań-á, Xaytmurat aǵa!»

Liykin, dáryanıń ózi qaytpaǵansha, buzılǵan bógetti qayta bógew, bógegen menen de, sırtqa ılaǵıp ketken suwdı qaytıp ańǵarına aǵızıw múmkin emes edi. Úsh úydiń balashaǵaları da jıynalısıp, awıldıń arası ápter-tápter bola qaldı. Álle qashshan atına

minip alǵan dayım bolsa, gá ana sıyırǵa, gá mına sıyırǵa shawıp, shashırap ketken mallardı jolǵa sala almay júr. Tusımnan bılay bir ótkeninde men onıń kózlerinde jas kórip qaldım. Ómirim tuwıp, kózleriniń lámlengenin kórgenim usı edi. Atıma juwıra bergende Meńlibay aldımnan shıǵıp, qushaqlap qaldı:

— Sen ketpey tur, Maqset, shataq bolatuǵın boldı? Eń bolmasa meni aya!—Men birden salpawsıp qaldım.

Dayım úlken mashaqat penen malların jónge saldı da «Gúmiskól» tamanǵa aydap ketti. Awıl arasınıń shańı basılǵan soń wákiller ústi-basların qaǵınıp, Elmuratqa qollarına suw quydırıp, Meńlibaydikine kirdi de állen waqıttan soń meni shaqırdı.

Kirip barsam, wákiller ele shoferın oyatpaǵan ekendaǵı, Meńlibay aǵa: «Usı shataqtı, jigitler, qoya qoyıń dá, jaqında ordenge usınıp edik, dokumenti joqarıǵa ketip qaldı,» dep, jalınıp-jalpayıp atırǵan eken. «Alar. ordendi! dedi de prokuror maǵan bir japıraq qaǵaz usındı, al avtoruchkasın bolsa, Maltabar tayınlap otır eken.

— Altı maldıń jası, túri-túsi, atı qanday edi, qay kúni qalay joytıldı, sonı

jazıp bereseń, tak, chto, mal ushın sen juwap bereseń. Shopan —sen. Atań menen jumısımız joq,—dedi. «Dayım menen jumısı bolmaǵanı jaqsı, sol biysharanıń miynetiniń bahalanǵanın kórsem bolar, ózimdi pisirip jesin»,degen oy menen prokurordıń papkasınıń ústine qaǵazdı tósep jiberip, xayt kúni kimlerdiń kelgenin,

Qaypan aǵanıń awılına haytlap kelsem, altı maldıń birden joq bolıp shıqqanın, tabılar degen úmit penen elege shekem hesh kimge bildirmegenimizdi, hátte, Nazlınıń úyinen qara chay ishkenimizge shekem qaldırmastan otırıp, jazıp berdim. Pirnazarov qaǵazımdı kútá ıqtıyatlılıq penen puxtalap, papkasına salıp, «shırt» ettirdi de taǵı

bir qaǵaz usındı. Bul, akt eken. Onda altı maldıń kemisligi, dayımnıń komissiyaǵa qır kórsetip, tártipti buzǵanlıǵı jazılǵan eken. Elekeń de, Meńlibay aǵa da, ózleri de qol qoyıptı. Meniń familiyamnıń tusı ashıq. Endi sol jerdi toltırıp bersem, kete beriwime bolatuǵın qusańqıraǵan. Biraq, bunıń ózi qıyın edi. Qaǵazdı yashullınıń ózine qaytarıp berdim de:

—Kete bersem ruxsat pa?—dedim áste ǵana.

—Qol qoymaymısań?—dedi prokuror.

—Tártipti siz buzdıńız. Qoldı biz qoyamız ba?!

—Ne dep buzıppızzz?!

—Biz áskerlikte kommunistlik moraldiń kodeksin yadladıq...

—Sen onı aytıp otırsań, biz jinayat kodeksin hám yadtan bilemiz!

—Írıl-tırıl kún kóriwińiz ushın, álbette, onı biliwiniz itimal,—dedim men de

nıqırtıp. Hámme demin ishine tartıp alǵan, tım-tırıs. Sirá hesh kim qoy da demeydi:

—Biraq, kún kóriw ushın emes, puxaranı ayaq tapıldatıp qorqıtıw ushın-aq jinayat kodek-sin yadlaǵan bolıwıńız múmkin ǵoy...

—Sen, slushay, abaylap sáyle!

—Júdá abaylap sóylep otırman, otaǵası, Abaylaǵanda qanday, siziń morallik kodeksti bilmeytuǵınıńızdı hám abaylap aytıp otırman.

—Tak-ta-ak...

—Hawa, kodekste «byurokratizmǵa qarsı mawasasızlıq penen gúresiw kerek» delingen. Biz sizge qarsı gúressek, byurokratizmge qarsı gúresken bolamız. Sebebi, siz byurokratsız, bunıń, dáslepki nıshanın siziń aq saqallı adamǵa barmaq shoshaytıp, «sen» dep, sóylegenińizden abaylap edim. Siz paxır-puxaradan ózińizdi ústem sanaytuǵın adamsız, kommunistlik ruh ta, júrek te joq sizde...

—Qısqart-áy, partbilettisen berip qoyǵan joqsań, maǵan! Meni sen emes prokuror etip qoyǵan, raykomnıń byurosı, bildiń be?!

—Bilemen,—dedim men basımdı ekshep.—Siz qızıp otırsız, sebebi, men haqıyqatın aytıp otırman, Haqıyqatlıqtan qorqatuǵın adam, haqıyqatın aytsań, ayǵa shapshıydı. Nege qızasız? Durıs, partbilet te bar, hámel de bar sizde. Biraq, sonsha tuqım shigittiń arasında bir-eki qamı da ketediǵo, kam qamlıǵına baradı, kógermeydi. Ja-aq,—dedim basımdı shayqap.—Shirip ketedi. Sonday-aq, sizge de uzaǵına partbilet penen hámel joldas bola aladı dep ayta almayman, ja-aq, ja-aq...

Qolımdı bir sermedim de shıǵıp kettim. Izimnen sógis aralas bir nárselerdi aytıp

atır edi, ózim aytajaǵımdı aytıp bolǵannan keyin qulaq ta aspadım...

Kelesi kúni rayonlıq xalıq qadaǵalaw bóliminen bir adam, rabochkom Álimbay aǵa, bas buxgalter kelip, onısız da ay jaqtı edi, sonda da perenoska menen lampochkanı ákeldirip, ergenektiń baqanına qıstırttı hám awxat pisemen degenshe hesh ıńjıńsız-

aq eki-úsh saattıń ishinde barlıq mallardı qayta sanap:

— Onday onday boladı. Haytmurat aǵa, óytip, qamsıǵıp, eńseńdi túsire berme. Biraq, álpayım bolǵan hám shep emes. Ne de bolsa, bolar is boldı, ǵayrattı sala ber, — dep, marapatın jetkerip ketti. Sanawda qoradan shıqqan mal da, qonaqlardı uzatıp salıwǵa úyden shıqqan dayım da qaytıp ishkerilemedi. Uzaq waqıtqa shekem «Qoltıq kól» diń shıǵıs tárepine uzaqlasıp baratırǵan tuyaqlardıń shıqıldıları, dayımnıń

tek ǵarrılarǵa ǵana tán «há-áyt, shúúúw! Há-yit, shúúw!...» degen qarlıǵıńqıraǵan dawısları emis-emis esitilip turdı.

Sol aqshamı ay tolısqan edi. Men túsimde perini aymalap shıqtım, suw perisin... .

***

Qamıslar táwir aq pisip, aydıń ayaqlarına taman kóllerdiń kól, ya nuwqaraǵay qamıslıq ekenligin abaylaw múmkin bolmay qaldı.

Sovxoz hákimleri de, áyne, payıtın biledi. Bilmese, sonsha jurtqa aǵa etip qoya ma?! Mallardıń ózleri emin-erkin otlap bara almaytuǵın aydınlardaǵı pishenlerdi qayıq penen orıp alıwǵa qarar shıǵarıptıdaǵı, komsomol komitetiniń sekretarı Azatqa: «bir, ǵayrat sal, ǵoshshım. Bizge, usı ot-shóp, mut túsetuǵın ot-shóp. Kóllerdiń suwı

tartılaman degenshe báshkesi taǵı jetiledi, álbette, ústin orıp alsaq jetiledi. Sen, soǵan bir basshılıq etip, mına mekteptiń jetinshi, segizinshi, toǵızınshı, onınshı klasslarınıń oqıwshıların jumıldırıp jiber. Fermalarda, sovxoz oraylarında

awısıq adam bolsa, biz ham shıǵaramız. RayONO, mektep direktorları menen kelisildi» dep, jedel berip jiberipti.

Sonnan beri tınım tappay, kól jaǵalaǵan fermalarǵa birim-birim kirip shıqqan Azat bizikine de keldi. «Usı káralarda kimlerde qayıq bar, sorap alıwǵa bolarmeken?!!—sonı biliwge shıǵıptı. Mına xabardı esitken dayım: «Mınanı kim oylasada gellesi bar adam oylaǵan eken. Jılda kóllerdiń qamısı suwı tartılaman degenshe qatıp ketip, ya malǵa, ya shiyge jaramay júr edi. Shiyshiler qamıs piliytaǵa alǵanın aladıdaǵı, almaǵanı, qaladı. Órt bereyin dese, jiyeginde toǵayı jaqın. Órt bermeyin dese, quwraǵan qamıs, alabáhárden súyrikke salqın sayasın salıp, mandıtpay júr edi. Pay, jaqsı bolǵan eken aw!» dep, ushıp-ushıp quwandıdaǵı: «Bunıń hámeli ańsat,— dedi.—Sen ballardı jıynap kele ber. Men, ońqolday sal buwıp beremen. Hesabıńa biziń mına Maqsetti de atıp qoya ber. Jan basına úsh júz baw bolsa, ne, ol? Mal baǵıp júrip orıwǵa da boladı. Ne kóp, tınıp turǵan pishen kóp!“ dep, Azattı mardıytıp jibergeli ǵarrı túski uyqıdan da waz keship, tań qarańǵısınan biziń menen birge shıǵadı. Qolında jarǵısı, belinde baltası.

Iyirilemen degenshe biz mal baǵıp júre beremizdaǵı, dayım bolsa shıǵıp kiyatırǵan

ústine, kórip tursań ǵoy, quwraq-quwraǵın, sıydam-sıydamın saylap shawıp júrmen. Quwraq bolsa, pákize, júkti de kóp kóteredi, toǵayǵa da biymálel. Sen aǵashıńdı tanımay qalıp júreseń be, dep, gumanlanıp ta qaraydı. Jánewitten oqtay-oqtay qırıq-

eliw qadanı shawıp, piyazday arshıp, keptirip qoyǵanı qashshan: «Kewip tursa, pákize, qolǵa da jeńil boladı...»

Azat sol kelip ketkeninen keyin qaytıp xabar almadı. Kómekshilerdiń qashan keletuǵınının da málimi joq. «Qalay da salsız bolmaydı, qaysı birine qayıq jetkereseń! Men usı bazarǵa shekem bes-altı saldı buwıp berip, bazarǵa túspesem, shataq. Anaw kúngiler qarap jatar deyseń be?!» dep, ózinen ózi shırpınıp, bazarǵa shekem emes, besinshi kúni keshte: «bes salǵa párawan jegedi. Endi shege kerek», dep keldi. Al, erteń bazar degen kúni atar tańǵa bazarǵa túsiw ushın qoyın qaltasına úsh

mıń manat puldı basıp, sırtınan túyrewish penen túyrep, óziniń sózi menen aytqanda «ıras, qarıstan-qarıstan ziyat mıyıqtan eki basın toltırıp qaytıw» ushın, góne qorjının hám bókterip, sovxoz orayına barıp jatıwǵa niyetlenip ketip edi.

Kúndegi ádet boyınsha, túngi saat ekilerdi ótkere bárip, mal jayıp ketiwge qolaylasıp atırǵanımda sıyırlarǵa, baspaqlarǵa setem berip, Azattıń mashinası jetip keldi. «Azat! neǵıp júr bul, biymezgil waqıtta?!» dep qarasam, jaq, Azat emes, dayım túsip kiyatır: .

—Oy-oy, bolmaydı eken, biziń bazarlap ketkenimiz. Kómekshiler erteń keletuǵın bolıptı. Endigi bazar-aq alamızdaǵı, búgin salın suwǵa sala beretuǵın etip qoymasaq bolmaydı.

—Shege qayda?

—Mashında, túsiriń,—dedi onısız da qorjındı mıqshıyıp, kótere almay kiyatırǵan shoferǵa.

—Mınaw biziń ǵarrınıń dawısı ma, ǵarrı-ı?! — Oyanıp ketken jeńgemniń uyqılıoyaw dawısı shıqtı. Ǵarrı jekirinin jiberdi:

—Usı waqıtqa shekem hám jatpaq bolıp pa?! Jurtlar jáhánnemdi aynalıp kelip atır. Ǵurıq basıp atırmısań, tursańo! Shay qaynat... Áne, balam, usılardı soqtıraman dep kesh qaldım, bolmasa...—dedi meniń kabinadan shańǵırlatıp taslap atırǵan skobkalarımdı nusqap. — «Aqıl jastan shıǵadı», degen. Anaw Jańabay jorań ayta qoydı. Bolmasa, so yadımda joq edi. Bası-qasında bolıp, isletip berip, ol da jańa ketti úyine. Ósip-ónetuǵın jigi-it!—dep qoydı, júdá bir ırazı pishinde:—Bunısı

dım itiyaj boldı.

Shofer shayǵa qaramay, «úyden ishemen», dep táwelle-páwellege turmay, ketip qaldı. Dayım ókinish bildirip:

—Pay, neteseń-áy, onda kempirdi oyatpaytuǵın edimǵo!—dedi tap bir jeńgemniń basın shayqap oyatqanday. Soń Elmuratqa, tońqıldandı:

—Ózim úyden bir maydan ketsem bolmaydı! Mına Elmurat baqqanlardıń tútinligi

óship qalıptı! Ha, usı Meńlibaydı ma, ózin tań aldındaǵı ash shıbınǵa tırjalańash baylap qoyarmedi. Men sonı tútetip bolıp bir, kózgir alayın —Bir waqıtta maǵan alarıp qaradı da —Sen neǵıp tursań,—dedi:—Ya bir nárse táme etip tursań ba, ketebersońo!

Kete berdim, ne táme eteyin, qızıq adam, á?...

Azdan soń, kelip chay iship kettim. «Bizlerge jaqın bol, keregiń shıǵıp qalar», dep qaldı izimnen.

Kóp uzamay-aq bir baltanıń toqıldısı esitilip turdı. Kún shıǵa bergende toqıldı

ekew boldı. Al, azdan soń toǵayda úsh balta toqıldadı. Meniń yadıma ózim xızmet etken Tayganıń azanǵı máháli túsip ketti. Qaraǵaylarǵa azan menen toqıldaqlar úseytip, tumsıqtı urıp otıratuǵın edi. Men ózimdi bir zum áskerlikte júrgendey sezinip qaldım; «toq-taq, taqtuk. toq-taq»...

Túste olar meni chayǵa erte jiberdi. Olar túsleniwge ketkende sawınǵa da meniń qarap turıwım kerek eken. Men kelgennen keyin barıp, ózleri ketti. Bul waqıtta mallar álle kashshan iyirilgen edi. Anaw bir joǵalǵan altı mal kózimdi qorqıtıp taslaǵan. Arası at shaptırım eki suwattıń arasında mákidey qatınap júrsem, aldımnan Nazlı kiyatır. Astında biziń dayımnıń atı. Nayzalasatuǵın batırday biri birimizden kóz ayırmay aydastıq. Aqırı onıń kirpiklerin suwlattım. Jigitpizdaǵı aqırı, sulatpay

ne! Qaptallasıp kelip, qolımdı sozıp edim: «Bar-áy», dep, tap bir pıshıqtıń balası salbırap turǵan shashbawdıń ushın qaǵıp jiberedi ǵoy, tap sonday etip, qolımdı qaǵıp jiberdi. Burınnan uypalasıp qalǵan bir úydiń eki atı qaptallasqanda birin biri

qıyıp kete almaǵanday eglenip qalıp edi. Kózim menen Nazlınıń quyash qaraytqan júzlerin aymalap shıqtım. Kirpiklerin tómen qadap, láplerin qansha qımǵanı menen, kúlkisi kelip, ózin ózi zorǵa tutıp turǵanın bilip qoydım. Bunı maǵan búlkildep turǵan kúldirgishleri aytıp berdi. Burımınan qashıp, almalıǵın sıypap qaytıp turǵan uzaqshanıń qawırsınınday bir shılım shash mına qızdı dım áneydey kórsetip jiberdi. Jillideymen-aw, birden uwıljıtıp, súygim kelip ketti. Sóytetuǵınımdı

bilip, shaqlanıp-aq tursa kerek. Qolımdı iyegine soza bergenim, qaǵıp jibermesin be, qolım atınıń jalına soqlıqtı. «Unıńdı shashayın ba» degendey, basqa gáptiń reti

kelmegenlikten: «há, attıń jılawı mınayaqta ekenǵo...» dep tańlanıp atırman jortaǵa. Qız kúlip jiberdi:

—Attıń jılawı meniń iyegimde bolatuǵınbedi, qaltıraqlap ól-á. Jigit bolǵannıń jóni sonday bolameken?—Attıń jılawın jazdırmastan turıp, Temirkókti de izge burdım da:

—Qanday boladı eken?—dedim eziwim ǵarbız jey jaq adamnıń jaǵınday ayırılıp:—Qanday boladı eken, ziyazulpıńdı qayırıp, bir súysek...

—Súydirmeymiz-dá.—Kúldi maqaw qız ońdırmay kúldi, naz etip kúldi. Kózin oynatıp kúldi, maqaw qız:—Adamı bar-dá, súyetuǵın. Seniń sarımsaq sasıp júretuǵın awızıń dári me maǵan, úyiy,—dep shimirkengendey murının jıyırdı; Ózimniń mınanday,— bas barmaǵın shoshayttı da atın tepsindi, men de jılawın jazdırmastan qaptallasa berdim:—hauwa, mınanday, lápleri palday jigitim turǵanda...

—Súyisip te júrsiz be, ele, palda-palday.,.

—Súyispey ne hámme sendey súmer me! Oynap aytaman-aw, sen súmer emesseń. Jiber, attıń basın, birew kórip qalar...

—Jańaǵı lápleri palday jigitgiń atın aytsań, jiberemen.

—Jiber deymen.

—Ayt, atın. Sonda jiberemen...

—Adam kúyewiniń atın aytameken, seniń jeńgeń ayta ma...

—Yapırmay-á! —deppen ǵoy, qız sılıq-sılıq kúle beredi, kúle beredi. Búyregi

búlk-búlk, iyinleri selk-sek ete beredi, ete beredi, Erdiń basınan uslap, eńkeyip kúledi, nege kúlgenin ózi biledi, bilmey kiyatırǵan men!—Yapırmay-á, shınıń ba?1— deymen edireyip.

—Men tanıyman ba?

—Ózińniń jorańǵoy, tap bayaǵındı aytıp beremen,— deydi barmaǵın shoshańlatıp. Men hayran qalaman.—Ele bilmey tursań ba, jaqında bileseń.

—Kim ol, ózi?!

—Kim menen haytlap barıp ediń, solardıń birewi...

—Sársenbay ma?!—dedim tańlanıp,—Jańabaydıń júrgen qızı bar, dep esitemen.— Betime qaraydı da, qız kúle beredi, kúle beredi, kule bersin, ózine jaqsı bolsa. Biraq,

ol kúlgen sayın, nege ekenin qaydem, meniń bereketim qashıp baratır. Onı sezip kiyatırman. Birden «júrgen qızı usımeken?» degen oy sap ete qaldı: «Bolmasa nege kúle beredi?!» Jańabay maǵan ırasın aytpay júrgen ǵoy. Ya Sársenbaymeken?»

—Sen nege, onda, anaw Sársenbaydıń,—dedim sın kózim menen qarap: — jawshılarınıń gewishin durıslap, hasasın uslattıń?

—Onı kim ayttı?—Ol da maǵan liykinli qaraydı: Kim? .

—Hámme aytıp júr. Jerdiń de qulaǵı bar degen.,.

—Sen sonı esitken waǵıńda quwandıń ba?—dedi betime úńilip.

—Jaq,—deymen basımdı shayqap.—Dostımızdı qapa qılǵanıń ushın nesine quwanaman?.

—Quwanbay-aq qoy!—dep bultıyǵansıńqırap, arman qaradı. Ashıwlı:—Hasasın uslattı dep, qapa da bolmay-aq qoy. Tap meniń sol jigitten basqada oyım joq, esittińbe-e?! Qoyıp tur, jelkeńe bir sona-a,— dedi de sharp etkizdi. Bul ne qılıǵı?

Awızımdı jasqay bergenim:—Pay, ushıp ketti-aw!-dep ókingensidi de birden shaqalaqlap kúlip jiberdi. Meniń kúlkim kelip kiyatırǵan joq:

—Sonda nege, hasasın...

—Hasasın, hasasın, dey beredi eken-áy!—dedi ol birden saldamlı bola qalıp.— Men ol aqımaqtıń ózine ayttım, «ayttırıp, hálekke qalmay-aq qoy» dedim, «bir kúnde qashamız da ketemiz» dedim, «tisińnen shıǵarma», dedim. Soǵan isenbey, adam jiberip júrgeni. «Tisińnen shıǵarma» desem, adam jibergenine shekem saǵan aytıp... Uslattıqdá, qózabaǵa, he, jurtta bar qıytırlıq mende joq pa?

—Boldı, boldı,—gáptiń arjaǵı jalıqtıratuǵınday sezilip ketti:—Onda, qashasız

ǵoy, jaqında, ya?

—Qashqanda ne qıladı, qashamız.:.

—Arjaǵın aytpay-aq qoy,—dedim men, qızarıp ketkenimdi aynaǵa qaramay-aq bilip kiyatırman. Gápti basqa jaqqa burǵım kelip ketti:—Unıń bolǵanda «shashayın ba?» der edim. Erdiń basındaǵı túyinshik ne, qant pa?

—Suwǵa basa jaqpısań? Qant emes, duz, dedi liykinli qarap—Bereyin be?

—Onı ne qılaman?

—Jalaysańdaǵı!—Sonı ayta sala, jılawdı julıp alıp, atqa qamshını tartıp

jiberdi. Izinen quwıp háleklengenim joq. At shabısqanday kewildiń de xoshlıǵı kemis edi. Birden jabırqap baratırǵanımdı sezdim. «Joralarımız, úyleneyin dep atır eken. Biz júre beremizdaǵı, aldımızdaǵı bóget buzılǵansha. «Usınnan basqa oy kelgen joq. «Iyt ashıwın pıshıqtan aladı» degen eken. Muratqa ashıwlana berdim, bolǵanı. Kewilim sonnan basqa nege qabarǵandı deyseń.

Dayım tústen keyin atın minip kelgende barıp, onı bazarlap kiyatırǵan Nazlıdan Azattıń berip jibergenin bayqadım... Sol aqsham nege ekenin bilmey men, Nazlını Sársenbaydan qızǵanıp shıqtım.

***

Kómekshiler kún shıqqanda da kelmedi. Qalalılardıń onsha erte turmaytuǵının, túni menen televizor ya kino kórip, kesh jatatuǵının bilgenlikten, men olardıń túske tamanlaw keletuǵının bildim. Biraq, dayım kún arqan boyı kóterilgennen-aq, «ba-ay, endigi jaǵında jumıs bola ma, búgin qaldı olar,» dep, úmitti úzdi de sallardıń basınan úyge ketip qaldı.

Sáskege taman mal baǵıp atırǵan jerime Azat keldi. Bul, ózi adamdı kóriwden jaqları jayılıp, kúliwge qolaylasa beretuǵın, kóz áynek kiyip júretuǵın jigit edi.

Ózi de orısshaǵa suwday. Qashan kórseń mashinasınıń kabinasınan «Inostrannaya literatura» degen jurnal tabıladı. Men áskerlikke ketpesimnen burın-aq hár kelgen sayın: «sennen basqalar oqıy bermeydi, prosto, glupost. Mınaw bir romandı oqıp shıqtım, prosto, prelest. Má, sen de oqı», dep, jurnal berip ketip turatuǵın edi. Jaqınnan beri óytpey júr edi. Aman-esenlikten soń, koz áynegin súrtip turıp:

— Sen joqta kóp kóp jurnallardı oqıp tasladım. Ákep beremen prosto, esime túspey júrdaǵı,—dedi ókinish bildirip.—Ǵarrı qayda?

—Úyge házir ketti. Sallar tayın.

—Júdá jaqsı bolǵan eken,—dedi quwanıp.—Atam bir kózge tiydidaǵı. Áne usınday jaqsı adam bolıp qartayıwımız kerek, ǵoshshım, pensiyaǵa ileskenshe dep islep júrgenler hám ba-ar. Al, endi piyada bara alamız ba, ya mashina...

Men onı piyada ertip kettim. At shoferdıń, qasında qaldı. Hár jer, hár jerdegi jasqalarǵa islenip taslanǵan sallardı tewip-tewip kórip:

— Endi saǵan mınanday komsomollıq tapsırma,— dedi kóz áynegin alıp turıp.— Usınday sallar basqa kóllerde de islenip atır edi. Bul, álbette, atamnıń iniciativası. Jańa bir-ekewin kórip óttim. Endi, mına jaqtaǵılarına baratırman.

Házir komsomollar da kelip qalar. Óziń basshılıq etip, suwǵa salısarsań. Bul—ulken kompaniya bolajaq. Al, men kettim. Kútip al...—Ol, qalay kelgen bolsa, solay, asıǵıs, atlanıp ketti.

Aytıwına qaraǵanda, ırasında da «úlken kompaniya bolajaq» qusaǵan. Gúmis kólge on brigada túsetuǵın bolıptı. Onına bir qızıl bayraq. Hár kún keshtegi baw sanaspaq, jarıstıń juwmaǵın shıǵarajaq. Utqan brigadaǵa jigirma manat sıylıq. Áńgime aqshasında emesdaǵı, jarısında bolıp tur. Ozıp shıqqanǵa ne jetsin!

Meniń jolǵa qarawım kerek edi. Ózimde álle qanday bir sezim bar, kewilime, solar kelse bir tamasha bolajaqtay. Ne tamasha bolıwı múmkin, qaydan bileyin, áytewir, solar menen birge bir quwanısh kelejaq maǵan. Sonlıqtan da ırashtıń bálent-bálent jerlerine shıǵıp, moyınımdı sozaman. Attıń ústinde túrgelip turıp kelip qarayman,

joq.

«Bayterek» tiń túbine kelip, attı otlatıp jiberdim de ózim torańǵılǵa órmeledim. Ádettegishe, butin de „Bayterek» meni kókke kóterdi. Kishkentayımda marqum anamnıń meni alaqanına salıp, «háwp» dep, aspanǵa, yaǵnıy qolınıń ushına kótergenin emis-emis bilemen. Sonda da jer kózime tap búgingidey alıs kóringen edi...

Tuw anaw dayımnıń atı qańtarıwlı turǵan biziń úydiń arǵı jaǵınan alampurxan shań keler edi. Kóldiń arǵı basatına taman baspaq baǵıp júrgen Otarbay menen Dawıtbay úyge qarap shabıstı. Qolların sermep-sermep juwırıwlarına qaraǵanda álle bir nárselerdi aytıp, qıyqıwlasıp kiyatırǵanı málim edi. Ne desip kiyatırǵanın kim bilsin: «Kiyatır. Kiyatırr», desip kiyatırǵandıdaǵı. Bunnan kóp jıllar burın, usı

mına Meńlibay aǵa bir-eki jigit penen qalıńlıǵın alıp qaytıwǵa ketkende tap sol balalardıń zıńǵıǵan jerinen: «kiyatır! Kiyatır, kelinshek kiyatır!» dep, samalday ushqanım esime tústi. Mınaw kiyatırǵanlar da meni sol kúngi kelinshek alıp kiyatırǵan atlılardıń shańǵıtın kórgendegiden kem quwandırǵan joq. Ya-a, pále-ek, adam degende balalıqtaǵı quwanısh ta, hásiret te tákirarlana beredi ekendaǵı! Liykin, góne plastinka Shertkendey mudamı bir nama emes, basqa nama bolıp esitile beretuǵın bolsa kerek. Sóytpegende ómirdegi tákirarlana beretuǵın quwanısh ta, hásiret te adamdı zeriktirer me edi, álle qayter edi?..

Mashinalar awıldıń ústinen zımırasıp ótip ketti. Izinen shala ókpe bolıp táwir

aq jerǵe shekem juwırısıp barıp qalǵan eki bala da, úyden juwıra shıqqan dayım da, órmekten órre turıp atırǵan jeńgem de kózge rawshan edi. Áne, anaw jaqtan dayıma bir nárselerdi aytıp, Elekeń kiyatır. Men turǵan jaqtı siltep, bir nárseler deydi.

Tap usı men turǵan «Bayterekten» baslap, «Qoltıq kólge» shekem sozılıp jatırǵan jap-jasıl alap edi. Onıń sulıwlıǵın tek mendey «Bayterekten» qarasań ǵana bayqaysań. Ishinen ótseń kóziń onshelle qonımlı súwretti kóre bermeydi. Shabırawıt jıńǵıl, qarabaraq aralasa ósken maymaq qamıs, biraq, ashıq jeri joq, “túk shıqpaǵan»

degen jeriniń ózinde qarıstan aslam ajırıq uyısıp atırǵan. Al, awıldıń arasındaǵı

mal tuyaǵı qopsıtqan azǵana shańlaq bolsa, jasıl shapanǵa aq jamaw basqanday bolıp kórinedi. Azanlı-keshli padanıń qatınap turǵan súrlewi burınları eki kóldi qudaqudaǵayday qatınastırǵan, al házir jol bolıp qalǵan eski bir ańǵarǵa megzeydi.

Áne, olar usı alańǵa shıqtı, «shańǵıtadı» dedi me, súrlewge túspesten kók shalǵınnıń ústi menen zımırap kiyatır. Endi hámmesi kózge rawshan. Shań joq. Aldıńǵı mashinaǵa qıstırılǵan jalaw, qızılǵa qaplanıp taslanǵan bortlar, borttaǵı qızıl

sarı, kók jasıl shalǵıshlar, qıylı-qıylı kiyimler mashinalardı mashina emes, bir

tegis kók shalǵınnan berman qaray enteley qorǵalap kiyatırǵan bir neshe qoraz qırǵawılǵa megzeter edi. Kem-kemnen olardıń saz dawısqa sozılǵan hawazları, ıńıranǵan garmoshkanıń sesleri esitile basladı.

Torańǵıldan sıpırılıp, atıma mindim de shoferlarǵa minerlikti kórsetiw ushın jortıp kettim. Sóytpesem, jaypawıt izlep, armaǵan ketetuǵın ıńǵayı bar. Aldıńǵı mashina batısqa bura bergende quyınlatıp baratırǵan meni kórdi me, kuzovtaǵılar kabinanı sabalasıp, toqtatıstı.

Men tusına kelgende ketpenge usaǵan kepkasın basa kiygen shofer kabinadan basın shıǵarıp, alaqanı menen awızın kólegóyledi de, maǵan milleti barday: «hááá, jol qayda?!» dep qıshqırıp jiberdi.

Men qamshınıń ushı menen shıǵıstı siltep, attı izime burdım hám usınıń menen «maǵan erip, bılay júre beriń» degendi ańlatqan boldım.

Olar, qádimgi, biziń súrlewdi burqıldatıp joqarı órmelesti de izime erip otırdı. Meniń olardı sal turǵan jerlerge aparıwım kerek edi. Aldıńǵı mashina házir ǵana ózim túsken torańǵıldıń túbine kelip toqtadı. «Bayterekke» kómekshi emes, qosıq kelgendey boldı. Kabinanıń eki qapısı birden ashılıp, birinen jańaǵı kepkası ketpendey shofer, ekinshisinen Qannazar aǵanıń balası, Qalbay muǵallim tústi. Attan ırǵıp túsip, ekewi menen de qol alıstım, anaw oqıwshılar menen iyek qaǵısıp sálemlestim. Muǵallim:

— Usı jerden qolayı bolmas,—dedi átirapqa kóz juwırtıp. Salqın sayamanlı sarháwizdiń boyında otırǵanday boladı eken bizdaǵı, pa-a...—dedi de mashinadaǵılarǵa dawısladı:—Túseberi-iń! Zatlardıń hámmesin, torańǵıldıń túbine...

Biraq, kómekshilerdiń kóbisi álle qashshan túsip ketken, bir paraları kól jaǵalap júrse, taǵı birewleri, «pah, qarmaq salıwǵa qolay ekendaǵı» dep tańlanıp atırǵan, bazıları qızlardı aylanshıqlayman dep búldirip alıp, dúrs-dúrs judırıq jep atırǵan...

Buwat-buwat kórpe-tósekler, qawsırmalı qalayı kátler, múyeshleri qırshılıp, usınday dártke bolmasa, qalaǵa barıwǵa jaramay qalǵan góne chemodanlar, tompayısqan ryukzaklar, dástelerine shańı menen atları oyılıp jazılǵan shaqır-shuqır oraqlar,

tiytan, mosı, qara qazan, hátte, bes-altı fanısqa shekem bar-a! Jım-jırt átirap demniń arasında bir awıl cıgan kóship kelgendey azan-qazan bola qaldı.

Bortlarındaǵı tawarlarǵa: «Ot-jemniń molshılıǵı ushın atlanısqa!» «Komsomoljaslar brigadaları, alǵa!» «Fermashılarǵa komsomollıq sálem!» qusaǵan lapızlı sózler jazılǵan mashinalar keyin-keyin sheginisti de, torańǵıldıń sayasınan júklerge jay ashıp berdi.

Kádimgi, úy xızmetin basqaǵa awıstırmaytuǵın, aynalıp ǵana keteyin, appaq qızlar, qarawıtpaǵan, úlbirek qızlar qızıl búrli jıńǵıllardan sipse buwıp kelip

torańǵıldıń astın sıyırıstırıp-sıpırıstırıp, suw sebistirip, payızlı etiw menen aynalısıp, qala berdidaǵı, miynettiń zorına bizler kettik.

Biraq, adam kóp bolǵanǵa ma, ya ǵarrınıń quwraqquwraǵın saylap shapqanlıǵınnan ba, sallar bizdi kóp qıynamadı.

En sońǵı saldı suwǵa jiberip bolǵanımızda: «way, bawrákálláá!» dep, dayım jetip keldi. Aman-esenlikten soń, soraǵanı: «sal azlıq etpespeken?! Adamıńız qansha?» degen sawal boldı. Seksen adam ekenligin esitkende «elliden artıq kelmes dep edim. Ánteklik bolǵan ekendaǵı!» dedi malaqayınıń qulaǵın ókinishli túrde jalpıldatıp:» Zeleli joq, sıyǵanı usılar menen kirise bererdaǵı; awısqan ballar menen keshke shekem uqshatıp taslaymız onı!—dep shulǵınıp qoydı:—Úsh-tórt sal degeniń ne ol?! Jır ma sonsha qolǵa, torańǵıl toǵayda, mıyıq qorjında, balta belde. Al, endi, mınaw

on sal eliw adamıńızǵa bas ton», dedi de kerek-jaraǵın alıp keliw ushın awılǵa shaptı.

Hár brigadanıń brigadirleri, bári kúni burın belgilenip taslanǵan eken. Ózindey óspirimlerdi anaw-mınawǵa juwırtıwlarına, dawıslarınıń ekpinlerine, anawmınawdı oylanısqanısıp Qalbay muǵallimdi aylanshıqlay beriwlerine qarap, brigadirlerdiń kim-kimler ekenligin soramay-aq biliwge bolatuǵın edi.

— Birotala túslenip shıǵayıq,—dedi sondaydıń birewi:—Keshke shekem artımızǵa qaramaytuǵın bolayıq.

Házir kirisip ketiwge talabanlar da bar edi, mınaw gáp muǵallimge de maqul túsken soń, jeti-segiz belsendiniń hesh qaysısı da ejespedi. Álle qashshan mayka, trusiyden basqasın sheship taslap, tamasha ushın aq sal aydap júrgen, «mınaw biziki, mınaw biziki», desip, elden-aq salǵa talasıp atırǵan balalardı túslenip shıǵıwdı tapqan Ismet degen iymeklew, liykin, tolıq, qara bala ózine ısqırtıp qarattı da, awızın kólegóylep:

— Túski chayǵa-a!—dep qıshqırdı.

Mallardın iyirilgenin kórmesem de bilip turman. Úyden túsleniwime de bolatuǵın edi. Negedur, usı adamlardan qalǵım kelmedi. Basshısımaq topa menen men de júrdim.

Qızlardıń júrgen jerin qoya ber, sirá. Bul, qurbanı bolayınlardıń ózleri túwe, qollarınıń tiyip ketken jerleri gúldaǵı! Qashshan brezentler, onıń ústine qıylıqıylı quraqlı kórpesheler tóselip qalıptı. Misli bir on-on bes qız qula duzde úy-úy oynap atırǵanday, Mátibiyi, qara puxarası bulardıń ishinde de barshılıq. Hesh oyın-

dálkek penen isi joq, aq qubadan kelgen bota kózli bir qız hár kimdi hár buyımǵa jumsap atır: «Shınargúl, muǵallimlerdiń aldına kleenka dásturxandı jay». «Biybigúl, ballarǵa sarı qaǵazdan ber...» «Háy, Ermekbay, ayaǵıńdı sheship ótseń-á, hauww!» dep balalardı da tártipke shaqırıp qoyadı.

Bir-eki qız, kelinshek túsken úydiń chayın qaynatıp atırǵanday, bir-eki titandaǵı paxırlap atırǵan suwdan gúmis chaynek, mıs chaynek, temir chaynek, shını chayneklerge chay demlep qatınatıp júr. Taǵı birewleri tomar terip kiyatırǵan. Qullası, úlken bir

mereke tarqatılıp atırǵanǵa usaydı. Álle birewleri pıshaǵı menen konservasın usınıp, «ashıp ber», dep atırsa taǵı bir qızlar ózli-ózi sılıq-sılıq kúlisip, álle

bir nárseler jóninde sıbırlasadı. Toranǵıldıń boy jeter jerine qıstırılǵan pionerler shertetuǵın gúmis sırnay mına otırǵanlardıń bárin atlanısta júrgen, al, házir tınıspasında dem alıp atırǵan Chapaev diviziyasının bir eskadronına megzeter

edi. Sol sırnay ǵaz dawısqa salıp, ǵanqıldasa, tamam, anaw úyilgen kolbasalar, ashılǵan konservalar, qıylı-qıylı tandırdan, qıylı-qıylı tikeshten shıqqan pátir

nanlar, maylı shórekler, kúni burın awız ashar ushın tayarlanǵanday, usı saparǵa ádeyi