Shawdirbay Seytov -Igbal soqpaqlari

shoshaytıp:—jalǵan wáde emes, ǵoshshım. Sen, házir mına bala menen barıp, boydaq mallardı kórip ket,—dedi meni kersetip.—Jigirma kunnen soń taǵı bir soq. Al,

aydıń ayǵında, pákize, gósh pılanıńdı talap ete ber, Kelistik pe, soǵan?

—Kvartallıq plandı, yashullı...

—Kvartal-pıvartalıńdı bilmeymen, — alaqanın kólegeylep, ǵarrı gápti shorta bóldi.— Sennen ótineyin, tek soǵan tur. Jamanlıǵı, raykomda dokumentińdi pataslatıp alarsań. Onıń esesine men tórt—bes qara maldıń shaqın arttırıp beremen. Hawwa de. Eger bir aydıń ishinde sizler meniń tórt-bes malımdı paydaǵa qaldıra alatuǵın bolsańız, onda bar ǵoy, olla shınım, raykom meniń-aq dokumentimdi pataslay qoysın. Hár ayda bir shopan usınday tórt-bes mal arttırıp berse shep bola ma, ne kóp, mendey shopan kóp. Tasla, besti, ǵoshshım,—tisiniń ketigin úńireyte kúlip, ǵarrı qolın sozdı:—tasla degende taslay ber. Bir aydan keyin, ólip qalmasam, hár maldıń tiriley salmaǵın tórt júzden-mına gáp meni de, Meńlibay aǵanı da shorshıtıp jiberdi: —kem etip tapsırsam, túp júzińe de! Meniki mınańın wádesindey emes!

Direktor gúmanlanıńqırap qarap turdı da alaqanın sharp ettirdi:

—Táwekel, yashullı! Bunı da bir kóreyik,—dedi mıyıq tartıp;—Tap siziń malıńızdı ózim priem etip alaman.

—Meylińiz, meylińiz!...

Sol kúni aqshamı menen hesh qaysımız jatpadıq, desek te boladı.

Qay waqıt ekenin bilmeymen. Julqılap oyattı. Qarasam, chayım demlenip, bas ushımda tur eken. Juwınıw ushın sırtqa shıqsam, tań qulan iyek bolıp, jańa atıp kiyatır. Men boydaqlardı qoradan shıǵarǵanımda tańǵı shıqqa malınǵan átirap, ele gúngirt tartıp tur edi. Dayım izimnen sóylenip qaldı:

— Hár shopan úseyte berse, kóreyin sovxozdın bayımaǵanın! Kóreyin sovxozdıń qaladay bolmaǵanın!... Xá-á, Meńlibay, ashsań-á uyqıńdı! Oyat anaw Elmuratıńdı, ne, jipek oray jaq pa, bir uyatsız jigit eken! Xotlasın anawın...

***

Direktor kelip ketkeli dayımnan da, ulıwma, hámmemizden de pútkilley maza qashtı. Ǵarrınıń et qızıw menen urısqan bir shappatı, tek bizlerdiń emes, sovxozdaǵı barlıq shopanlardıń da ayaǵın dińkildetip, bas kiyimlerin selkildetip, hayallarınıń jemeliklerin jelkildetip jiberdi. Ilgeriden buyımım shıǵıp barǵanımda Qaypan

aǵanıń fermasında bir kempirdiń; «iláya, qusıń qashıp ketkir, Haytmurat, jilinshigin keregege tirep úyinde jatqanda jambasın ǵana buzawbas jalaymeken, bul shirkinniń! Ózi menen turmay, qartayǵanda belsenip, duyım jurttı búldirdi-aw, mınaw ǵana! Hámme ǵarrını búldirdi-aw, mınaw ǵana!“ dep, jer toqpaqlap .otırǵanınıń ústinen shıqım.

Írasında da jumıs ógiz óltirerlik halǵa kelgen edi; Tańnın qashan atıp, kúnniń qashan batıp júrgenin bilmeymiz. Gileń uyqılı-oyaw súrnigip jıǵılıp júrgen birew, tońqıldanıp júrgen birew. Aydıń aqırı jaqınlap kiyatır, axırı! Berilgen wáde bar.

Dayım ádettegishe, tań qarańǵısında bizdi oyatıp jiberedi. Soń kún qızǵansha, balashaǵalardı qır-yapır etip, qoraǵa jumıldıradı.

Kún qızǵannan soń, hámme jer tım-tırıs bola qaladı. Birli-yarımnan basqasınıń bári úydiń artın jalańashlap taslap, esik túnlikti tas-qamal etip, uyqılap atırǵan.

Mallar iyirildi-aw, degen gezde atın patırlatıp, dayım jetip keledi: «Bar, awxatlanıp qayt». Men kelgennen keyin, taǵı ketedi. Qara quptanda men kelsem, sawınlar jayǵastırılǵan, jemleri berilgen, tútinlikleri salınǵan bolıp shıǵadı. Burınǵıday ǵanǵır-gúńgir sóylesip otırıw da joq, azanda dım erte turatuǵın bolǵanlıqtan, jatıp qalamız.

Bul kúnleri ay jaqtı. Kúni menen uyqını pitirgen dayım, saat ekilerden turıp, boydaqlardı qoradan shıǵaradı da «Qoltıq kól» diń boyına aydap jiberedi. Bul waqıtları men qulaǵımdı kesip alsa da bilmey jataman. Al, ol sol oyanǵanınan kaytıp tósekke kirmeydi. Tań saz beriwden, kelip, qazan qosqa ot jaǵıp jiberedidaǵı, soń Meńlibaydı oyatıp, úylerdiń dógereginde gúbirlesip júrgeni. Sawınlarǵa jem beredi, óytedi, búytedi, áytewir, jumıs tawıp isleydi.

Átirap alakóleńke bolǵanda bizdi oyatıp, awxatlandıradı. Men mallardı kóldiń boyınan aydap ketemen. Bul gezleri hayallar buzawların shaqırısıp, Elmurat dvijokti dúkildetip qaladı.

Kúndelikli turmıs usınday. Sársenbaydı da kórmegenime kóp kúnler boldı. Birdeyine men maldan kelgenimde ol ketip qalǵan bolıp shıǵadı. Jaqında, esiktiń aldına bir tárezi ákelip, qurıp berip ketipti, onda men joqpan. Endi sonnan beri dayım hár kuni keshte «Aqbastıń» qulaǵınan súyrep júrgeni. Tárezige mingizip alıp, Meńlibay aǵa ekewi birden úńilisedi:

— Eki júz gramm,—desedi biri birine,—Erteń, úsh shúz gramm boladı.

Kúnde usınday waqıtta qulaǵınan tarta bergennen keyin, mal da úyrene me, ya «qulaǵımdı sızlatpay-aq bara qoyayın» dey me, basqalar padadan kelgennen duppa-duwrı qoraǵa tartsa, «Aqbastıń» tárezige qarap, qıysayıp baratırǵanın kóreseń. Kúnlik salmaq tórt júz grammǵa jetkende áne, aytpadım ba!» dep, dayım Meńlibay aǵaǵa bir mardıyıp berdi. Meńlibay da tap usı waqıtta aytpay-aq qoyǵanda bolatuǵın edi: «Qısqa shekem, anaw altawınıń ornın úseytip-aq, góshten awıstırǵan maldan-aq toltırmaymız ba?» dep, dayımdı túńildirip jiberdi:

— Ne dep tursań, qaytalap ayt?!—dedi aytsa qulaq shekeden aldırıp jibere jaq adamday pátlenip. Qasında men de bar edim. Meńlibay aǵa, qádimgi ádetine basıp, kúliwi menen sawınlar jazda shıǵınıp ketti.—Qoldıń tiymey turǵanı ǵoy,—dedi dayım ol ketkennen soń maǵan shaǵınǵanday:—Sonıń ornına, bazarǵa túsip, jaramlıjaramlı maldan ákelip, qosıwımız kerek edi. Qolımız benen islegen gúnanı, moynımız benen kóteriwimiz kerek, Maqsetjan. Sol kúni sen de haytlamay-aq qoyǵanıńda boladı eken, men de ǵapılda qalıppan. Biraq,! olar joǵalıp ketken joq, bir jerlerde júr.

***

—Nazlını ayttırıp, Sersenbay jawshı jibergen eken, qaraqarǵaday qap-qara bolıp, ol jamannıń da adam jaqtırmaytuǵının qayterseń! Úyine kelgen ǵarrılardıń gewishlerin dúziwlep qoyıptı da, barmaǵı menen esikti nusqap jiberipti, Óyppey, qız bala da onshelli ójet, onshelli julpıs boladı eken?! — dedi jeńgem betin sızıp. Bul

kisi biziń anamızdan bes jas úlken. Sonda da jeńge deymiz. «Apa» deyik desek, marhum anamızdın ruwhı esitip qoyıp, úyden ókpelep ketetuǵınday kórinetuǵın edi. Onıń ústine, anamız tirisinde oǵan mudamı ya jeńge degenlikten, bizlerdiń tilimiz de ázelden usılay gúrmelgen. Biraq, bizler «jeńge» degen menen, ol atımızdı ayta beredi:

— Muratjanǵa da qolaylap júrdiń-aw, sen, ǵarrı! Ya esikke jaraspasa, ya qızlarǵa tán

bir sızılıw, iybeniw bolmasa, qashan kórseń, atqa minip, zińkildep júrgeni... —dep kiyatır edi:

—Qoysań—á!—dedi dayım shorta bólip:—Sen neni biletuǵın ediń! Biybipatpa tuqımı Biybipatpa tuxımın sınay almaydı. Sizlerdiń, so, qabaq tárezińizdi qolıńızǵa berip, jigitlerge jibere beriń. Sizler solardıń áńki-dúńkisin bilesiz.

Nashar balanı sınawdıń piri—azamat! Solay emes pe, Maqset?

—Bilmeymen,—dedim men. Írasında da bilmeymen.

—Eleberin bile bereseń. Sársenbay jawshı jibergen bolsa, sınap bolıp jibergen. Wáy, zańǵar-áy, kewili tanıydı ekendaǵı, zańǵardıń! Nazlı degeniń, kempir, sen bilmeyseń, altın dey almaymandaǵı, biraq gúmisligine shek joq, ele beriń tiri bolsań, kóre bererseń. Ísılǵan sayın jarqıray beretuǵın nashar. Qız balanıń ózi eki túrli boladı. Birinshi túri,— ádetine góre shunatay barmaqtı búkti:—tórkininde tawıstay taranıp otırǵanda, ıntıqtırmaytuǵın jigiti joq, Sen de bizdi sóytip bapladıń. Al,

endi, sol qıylı esikke túsip, bir-eki jórgek jaydı bar ǵoy, ózińdey shúyke bas boladı!

—Áne, áne bul endi bizge jabısıp kiyatır...

—Jaq, qoyıp tur, sen bir gápti tıńlap al. Sen, ashıwlanba, ǵoshshım. Sennen basqa keltiretuǵın mısalım joq, basqanıń zeynine tiyip alaman. Ekinshi qıylın esit, endi, ekinshi qıylı,—taǵı bir barmaq búgildi:—tórkininde maldımaydı, obalaqta-sobalaq júre beredi. Bunday qıylınıń jolı da dúziw boladı: — dey bergende:

—Qoy, gápiń qurısın,—dep shıǵıp ketti jeńgem. Dayımnıń bir ádeti, aytıp

otırǵan adamı gápin jaqtırmay jarı ortada shıǵıp ketse, qalǵan adamǵa ayta beredi. Ol da shıǵıp baratır-ma, shalǵayınan basıp: «Sen, mına gápti tıńlap ket, haw, ne qılǵan biy ádepseń!» dep, keyip taslaydı da gápin tıńlatpay jibermeydi. Sonı bilgennen soń, Men de tım-tırıs otırman. Dayım endi bizdi dıqqatlap atır: —Íras aytaman, Maqset, jolı dúziw boladı, bilip qoy, sonı. Seniń de ilgeri talabıń, jaqsı niyetiń bar. Bunı, bárinen beter seniń tıńlawıń kerek, jańaǵı kempirge de «qızım, saǵan aytaman, kelinim, sen tıńla» degendey etip aytıp otırman. Jaqsı at penen jaqsı hayal, jigittiń baxıtı. Jamanına dus bolsań, toppıńdı sattırıp, tórkinine tartadı. Bunday qıylılarınıń awızında ońısıq emes, «úyim, kiyim, kiyim» degen gáp boladı. Tórkininde totıday sılanıp úyrenip qalǵan bále, sonı háwes ete beredi. Qız kúninde ǵoy, endi bul ádep jigitlerdiń háwesin keltiriw, ózine qarıydarlardı tayday talastırıp, tamashasına qaraw ushın jasanadı, kárbazlanadı, mına ártislerdey jalǵan jılwa, mákkarlıqqa úyrenedi. Kewili soqsın, soqpasın, qońısısınıń kızınan qızǵanıp-aq kóringen jigitti bir qıldan baylap qoyıw ushın, jortaǵa jılwa taslap jiberedi. Dúnyada, jańa jigit bolǵan adamnan alańǵasar adam bolmaydı, qızdıń jańaǵı mákkárlıǵın «súyedige» jorıp, úyiniń tusınan qısqa kúnge gesirtkedey qırıq juwırıp ótip júrgeni. Al, jańaǵı mákkar qız bolsa, esiginen tawlanıp shıǵıp, jortaǵa taǵı bir jilwa taslap, qaytıp úyinen shıqpay, shiyden sıǵalap masqaralap kúlip, otıra qoyadı. Anaw biyshara bolsa, burınǵıdan da beter kúyip-janıp, ólermen ashıq bolıp... Quday, basıńdı awırtıp ne qılayın, jeme-jemege kelgende bul tiymeytuǵın bolıp shıǵadıdaǵı, jigit basın tasqa urıwǵa shekem baradıǵo! Qoya ber sen bul qatın degenniń mákkarshılıǵın! «Bir qatınnıń mákkarlıǵı qırıq eshekke júk

boladı» dep, ata-babalar biykar aytpaǵan, Maqsetjan. Áne, sol qız kúninde tamasha ushın, ya óz qurdaslarınan súymese de qızǵanıp-aq, «bizdi sizlerge qaraǵanda kóp adam ayttırıp kelip atır» dep, marapatlanıw ushın-aq sılanıp-sıypanıp, ótirik naz etip

úyrenip ketken ádet, súyegine sińip ketedidaǵı, barǵan jerinde de, al endi, bunday ádetinen qutılıwı múshkil bolıp qaladı. Súyekke sińgen nárse teginlikte qala ma!

Túsken jerindegi qońısı kelinsheklerdiń kúyewlerine yamasa kúyewiniń jorajoldaslarına jańaǵı qız kúninde jılwa etip úyrenip qalǵan kóz sóytip qaray beredi ǵoy! Sonnan, onıń jilwa etken adamı nıq bolsa ne jaqsı, al mına Meńlibayday qopallaw qıylı bolsa tisinen shıǵarmay «al endi, bala, mına taza túsken kelinshektiń dákeńde qıyalı bar qusaydı» dep nildey aynıp sala beredi. Sóyte-sóyte awıl elge ot túsip, boladı bir qırampısh, pıshıq bastı taslaspa, kórpe-tósek zıńǵıtıspa! Áne, Maqset, bunday nasharlar kurı jaltıraǵanı menen tıyıǵı pás keledi, olar jeligin basaman degenshe jarı jasın kemiydi. Usı aytqanlarımdı bináy ómirińde umıtıp kalma. Adam ómirden de, bizlerdnc zamanımızda «ashıqlık» deytuǵın edi, sizler

«muhabbet» deytuǵın kórinesiz áne usı muhabbetten de óz ornın tabıw kerek. Mına Nazlı degen, sharwaǵa qolay nashar edi,—dedi tap bir uzatılıp ketip, qalıp qoyǵan adamday ókinish bildirip.—Al, endi mına, Meńlibaydaǵı kelin, óz ornına túspey qalǵan. Bul, sharwaǵa qolay adam emes. Bunı sıpayı shayırsımaqlaw birew alıwı kerek edi. Nazlınıń jeńgesi de sonday nashardıń qıylı onıń da kewili názik. Adam jarasıq ushın-aq úylense bolar, bunday nasharlarǵa burınları «kewilimizdi mudamı shaǵlatıp qoyadı, onnan soń bizden nama tógilip kele beredi» dep, kıssaxanlar menen shayırlar, baqsılar ósh keletuǵın edi. Qaysı birine qıssaxan, baqsı, shayır tiyise beredi. Qudaytala, ózi qádirli zatın az jaratadı, altın qádirli bolǵanlıqtan az, az bolǵanlıqtan qádirli. Sonlıqtan, jańaǵı Nazlınıń jeńgesindey pákize nasharlardıń

bárine shayır tábiyatlılar tabıla bermeydi, tabıla bergende-ǵo, júzikke qas kondırǵanday bolar edi. Hár kimniń ıǵbalına ózińe tán nashardıń sızılǵanı jaqsı, shayırǵa tán nashar sharwaǵa tiygeni menen, sharwaǵa tán nashardı shayır ya baqsı alǵanı menen baxıtlı bola almaydı. Eki táreptiń de ıǵbalınıń soqpaqları bir soqpaqqa birikkende ǵana juptılar jubın jazbaytuǵın erli-zayıp, biri-birine jarasıq bola

aladı. Bolmasa, eki soqpaq ekewin eki jaqqa jetelep ketedi de, kórpe bir bolǵanı menen, kewil qosılmaydı, basqa boladı, balam. Bul da bir, kásip tańlaǵanday. Al, kásip tańlaw awızınan sarısı ketpegen óziń kusaǵan palapanlarǵa qostar tańlawdan ańsat emes. Men ózimniń tuwdı-pitti shopan ekenimdi bilmey, jasımda kóp daǵdardım. Malaqayshınıń kásibin jeńillew kórip, urınıp edim.

Astarı túrilip kete berdi, mási tigip qarasam, gúlshini durıs túspedi. Ǵobız shertip kórip edim, ózim kelistire almay júrgende, úyden ákem kuwıp jiberdi. Qıssaxanlıq eteyin desem, sawat jetispedi, bolmasa, dawıs ta, pitegene namaǵa túsingendey ıqılas,ta joq emes qusaǵan edi. Qus salıp kórdim, bul da jigitke bir jarasıq, jarasıq bolǵanda qanday, oǵan bir qızıqsań, ılaq shapqandı-ám qoyasań. Ele bir úyretip jiberermen, onnan soń, óziń de bileseń, Mına, gósh plandı bir ıyıqtan túsirip alayıq. Sóytip, kus saldım, qusshı boldım, dedim, á? Al, endi bul, talaptan góre biydáwletshilikke usańqıraydı. Qusıń alsa ala qoyadı, ót qaqpaytuǵın da kúnler boladı, biraq seniki kúnde salpıldı. Biz ne qıldıq: aynalıp kelip, mal baqtıq. Áne,

talap sonnan baslap oralıwǵa qaradı. Biz júre bergen ekenbiz hárjaqqa bir urınıp ıǵbalımızǵa usı jazılǵan ekendaǵı! Haw, erterek esimizdi jıyıp, bile qoyǵanda bolmaytuǵınbedi, bári ańsat is qızıq ta bolmaydı eken, qarasaq! Usı gáp neden shıǵıp edi?

—Nazlıdan...

—Nazlı qızımızdan shıqtı, hawwa. Nazlı ǵoy, bizge qolay edidaǵı, Murat janǵa jaǵar-jaqpası eki talay is. Ol, juqa tábiyatlılaw jigit ǵoy, onıń óziniń kásibine juǵısın tiygizetuǵın nashar kerek pe, dep pámledim de, mına kempirge ırıq bergen bola qoydım. Bolmasa ǵoy, nashardıń nasharlıǵınan kemisi joq. Pákize, ashıń menen aylanıp, toǵıń menen tolǵanatuǵın nashardın seydini. Kórerseń, ele usı qaraǵandaǵı nasharlardıń shırayılısı da sol bolıp shıǵadı. Sársenbay, bále, iyisshil iyttey,

pálektiń astınan bir tabıwın tapqan ekendaǵı, qız qálemese ne shara! Biraq, aldı menen tillesip almay, jawshı jibergeni ánteklik bola qoyǵan eken. Anaw kúni haytlıqtı kelin sizlerdiń qaysısıńızǵa berip edi?

Bul juwaptı kútpegen men:

—Hesh qaysısımızǵa,—dedim hawlıǵıńqırap. Sóytip baqannıń basına qıstırılǵanın, qalay alǵanlarımızdı qısınıp-tartınıp, aytıp berdim. Dayım teke

saqalın tutamlap, basın shayqadı:

—Onda kelindiki ánteklik bolǵan eken. Dástúrdi buzǵanı menen, biymálel jaǵın oylaǵan ǵoy. Sonda birewińizge bere qoyǵanda, Sársenbay da jawshı jiberip háleklenbes edidaǵı. Kelin de tásilpaz eken, kórdiń be, biykeshiniń kewilindegisin bildirmew ushın, sóytken. Qullası-kálam, ishińizden birewdi qálegen. Qálemegen jaǵdayda, hal-jaǵdaydı aytqan bolıp, jıllı sóz benen haytlıq bermey-aq ısırıp sa-

lıwǵa bolar edidaǵı. Pa-ay, qıytır ekendaǵı! Usı, Jańabaydıń kelinshegi bar ma?

—Joq.

—Onda sonı qálegendidaǵı. Endigi haytqa shekem, Muratjannıń otawın bir tiklep alayıq. Ólmesem, kelindi shaqırıp alıp, «sen, kelin, óytkenińdi qoy men kishkene jiyendi bir-eki balaǵa qosıp jibereyin. Qızdıń qálegenine haytlıǵın ber, kurı qol qalsa, jiyenimiz de ókpelemes, oǵan kimniń ókpesi bar?» dep, aytıp kóreyin be?

—Meyliń,—dedi dayım narıyza keyip penen.—Sen basıńdı shayqasań shayqay ber. Haytqa shekem, seniń paydasın bilmey on tórt jıl oqıp, súwretshi bolıp, balanıń talabın úyrenip júrgen aǵań qız tańlap, shańaraq tiklep, jolıńdı bosattı da, biziń

saǵan haytlıq soratqanımız qaldı ma! Oǵan shekem ele de qızdı kózi tanıytuǵın birew qaǵıp ketpese dey ber. Jaqsı, sarı qawınnıń iyisi pálektiń astınan da ishteylisin shaqıra beredi, ne, kóp, murnı iyis tanıytuǵın, sezimtallı kóp. Al, onda sen jat. Búgin aqsham, maldı sen baǵasań. Men uyqımdı pitkerip, erteń bazarǵa túsejaqpan. Anaw, joyan bolǵır, altı maldıń ornın toltırmasaq bolmaydı. Rayonnan esapshı shıǵıptı degen ızım-sızım xabar esitip atırman. Ne qılamız, endi, «ziyan shuqırı

tolı» degen...

***

Men oqıǵan kitaplardıń kóbisinde bunday aqshamlardı «ay súttey jarıq» dep súwretleytuǵın edi. Biz de onnan asıp kayda baramız. Biraq, ele tolıspaǵan ay juldızlarǵa tolı aspanda juldızlardı terip jep júrgen káramatlı bir buwaz aq biyege de usap keter edi.

Kól boyı samallı bolǵanlıqtan súyir shıbınnıń ızıńı da jiyekte zıńıldasa bermeydi, mallar malday mańqıyısıp, biymálel otlaydı.

Kóp jıllardan beri, túnletip, mal baǵıp kórgen joq edim. Bunıń náshesi óz aldına. Átirap, tegis uyqıda máwjireydi. Kóz ushındaǵı buyra baslı toranǵılardıń japjasıl japıraqlarınan da sút tamıp tur ma eken deyseń, aqshıl-sarı, bir, tamasha ráńbáreńlik bar.

Aspannan álle qanday bir qustıń qanatı «sıp-sıp-sıp» etip esitiledi de, álle qaylarǵa semip bara atır.

«Qoltıq kól» diń túngi «qosıǵı» óz aldına. Hawwa, «Qoltıq kól» qosıq aytadı. Anaw juldızlar dirildesken aydınlar qosıqqa qosılıp, áste-áste ırǵaladı. Óz baxıtına ózi ırazı qılısh shabaqlar, aq shabaqlar quwanıshın suw astına sıydıra

almay, kókke shapshıydı da, anaw aspandaǵı appaq aydıń gúmis nurlarınan gúmis ireńlerdi ala qashadıdaǵı, taǵı tuńǵıyıqqa asıǵadı, oydaǵı oyın xosh jaqpay qalǵanlarınıń kózlerin kızdırıp, «urlap kelgen» «gúmislerine» payǵazı soray jaqtay asıǵadı. Qasqaldaqlar solardı quwa ma, álle «shabaq» dep, tuńǵıyıqqa shókken juldızlardı shoqıǵısı kele me, áytewir, aydınnıń ortaraǵın shambırlatıp, búlip

atırǵanı. Awızları biziń Meńlibay aǵanıń awızınday náhán baqalar sıldırlasqan kamıslıqlardıń arasınan maǵan „baq- bak-baq!„—dep baqıradı, olar óytip baqırmasa da baǵıp júrmen ǵoy!

Áne, «Qoltıq kól» diń túngi qosıǵı usınday, bul óz aldına turǵan bir nama, al namanı til benen táriyplemes bolar, bunı tek ǵana tıńlap ketken maqul, jaq, bunda mángi qalǵan maqul.

Áne, usınday eken biziń «Qoltıq kól» diń qosıǵı, burınları tıńlamay júrip pe edim, ya tıńlasam da ǵáplet basıp júrmedi, bunıń bárin, bárin búgin ańlap atırman men.

Mágar, dayım kúndiz mal baǵıwǵa qayıl bolsa, men, billá túnde baǵıwǵa qayıl bolar edim. Liykin, álem usı bir aqshamday ráwshan bolsa, tolǵan ay bolsa, tábiyatqa men de ıshqı, inkarlıq tolı kózlerim menen qaray bersem, qaray bersem...

Usı bir aqshamı nege meniń oyıma Nazlı tuse beredi? Kóylegi etine jabısıp, mına kólden Nazlı emes, sallanǵan-dolanǵan bir suw perisi taq óriminiń ushınan kóz jasınday tıp-tınıq tamshı tamıp (naz-naz, ǵaz-ǵaz basıp barar edi. Qarar edi, kózlerim sol eleske telmirip qarar edi. Kápelimde jańaǵı sol eles dir etedi, artına lappa burılıp dirr etedi, hól-hól kóylek jabısqan qos ánar dirr etedi, meniń tula boyım, dirr etedi. Qanekey, sol bir qos ánardıń ústin tırsıytqan jipek kólden shıqqanlıqtan hól bolmasa, men sol qasiyetli siynege Mákkedegi «qara qapıǵa» bas qoyǵan hajıday bas qoyıp, eńkildep-eńkildep jılasam, quwanıshım kókiregime sıymay eńkildey bersem, eńkildey bersem, sol bir ómir baǵısh siyne hóllense, meniń quwanıshtan shıqqan kóz jaslarıma hóllense!...

Usı bir aqsham men kólsiz jasay almaytuǵın shaǵala bolıp, sharıqlap ushıp ketkim keler edi, shańqıldap ushqım keler edi. Ya bolmasa, usı káradan «Bayterekke» jalań ayaq juwırıp, usha basına shıǵa salıp, usı álemde barlıǵımdı xabarlap jar salǵım keler

edi, atıp kiyatırǵan tańdı qarsı alǵım keler edi...

Hawwa, bul aqsham men shayır edim, bir aqshamlıq ǵana shayır edim...

Adamda sonday bir ájayıp pursatlar bola beredi-aw: kóz aldımda eles, suw perisiniń elesi. Liykin bul, Nazlı emes edi, biraq men burın-sońlı suw perisin kórmegenlikten, basqa qızlardı da kórip jalshımaǵanlıqtan sol bir suw perisiniń ornına ózimniń bul dúnyadaǵı japadan-jalǵız kóz tanısım, Nazlını qoyıp eleslete

berer edim. Ol jeńil párwaz benen, misli, bir toda bulttıń ústinde ilbip baratırǵanday júrip barar edi, júzip barar edi, júzip barar edi. Qarar edim, men onıń ókshesine qarar edim, periniń ókshesi bolmaydı», deytuǵın edi aqırı. Men sol bir perige ashıq edim, liykin ol Nazlı emes.

Usı aqsham men ya más edimdaǵı, ya ashıq, ya jilli edim. Biraq, ne ekenimdi ózim sezbes edim. «Ashıqtıń jilliden bolmasdur parqı!» desedi ǵoy aqırı! Kim bilipti, bálkim,

adamdaǵı tuńǵısh muhabbet tuyǵısı tosınnan usılay, oyanatuǵın shıǵar. Mágár, sonday bolsa men ashıq edim, qay waq bir waq, ashıǵım sol suw perisine megzemegi dárkar edidaǵı, liykin, ol Nazlı bolmaǵı kerek emes...

Anaw torańǵıldıń basına ilinip turǵan aydıń astına qarap, alıslap-alıslap suw perisi barar edi. Eshkim, sol bir ayǵa bara asılıp minip, maǵan qaramaqshı shıǵar suw perisi! Maǵan ashıq shıǵar, qaramaqshı... ja-aq. Áne, ay battı. Ay menen birge peri de torańǵıldan jılısıp ketkendey boldı, ay da joq, peri de joq, tek qosıq bar. «Qoltıq kóldiń» túngi qosıqları... Álleqanday bir ırǵaqlar, ırǵaqlar... Kókiregim nama shertedi... Bináy ómirimde qosıq shıǵarıp kórgen emespen, bálkim shayırlar qosıq shıǵarar halatta usı mendey «jinli» bolıp alatuǵın shıǵar, bilmedim. Írǵaqlar,

ırǵaqlar... Otaw tamannan ırǵaqqa ayaq qosıp, naz-naz, ǵaz-ǵaz eles keler edi, suw perisi keler edi... Mine, ,esitip turman, ayaqlarınıń sıtırlısına shekem, esitip turman.

— Maq—sett!—Dayım keyipti ushırdı-aw!—Bar, tań uyqındı al…

Mánǵúr kisidey úy betke kettim, máńgúr edim, sebebi men ashıq edim, suw perisine… tek, Nazlıǵa emes…

***

Adam qızıq tús kórip, oyanbaǵanın tilep atırǵanında qápelimde bastırnıǵıp bir oyanadı-aw! Aqshamı menen eljirep, qıyal besiginde terbelip shıqqan men bayǵus, keshqurın da hallaslap júr edim, oyda joqta awıl betten qıyqıwdı salıp, Elmurat

penen Meńlibay aǵa kelip qaldı. Biziń menen isi joq. Tap bir barımtaǵa aydaytuǵınday órden ıqqa at shawıp, átiraptı alampurxan etti de tasladı. Hawlıǵıp qalǵan men de attı qaptallasa shawıp barıp, Meńlibay aǵanıń jılawına jabıstımdaǵı:

—Há, ishken araǵıń!...—dep qıshqırdım. Atınıń bir kózi maǵan qıya qarap jaǵı bermaǵan qıysayıńqırap toqtaǵanda Meńlibay aǵanıń sup-sur bolǵan júzine kózim tústi. Esirip júrmese kerek, eseńkirep júrse kerek.

—Ayda, awılǵa!—dep qıshqırıp jiberdi.—Ayda-a, sizlerdiń nazıńızdı qóterip boldım, ayda-a!—dedi de atın tepsinip ketti.

Ne de bolsa, jayshılıq emesligin bilgim keler edidaǵı, biraq, ashıw ústinde soraǵım kelmedi.

— Kuwa bermey-aq qoy, aparamız, alara da berme! — dedim tayaǵımdı shoshańlatıp turıp. Sóyttim de, maldıń bir jalǵayın jıya berdim.

Kúnde bunday waqıtta qaytıp kórmegenlikten be, tap bir awılda jolbarıs jatırǵanday, sonıń iyisin sezip qoyǵanday boydaqlar quyrıqların shoshaytısıp, kólge qarap tasıraqlasa berer edi. At benen jarısa shawatuǵın ne bir duwbaqları bar, toyınıp, semirip, jiliginin mayı tolısıp, ábden qudayın umıtıp ketken, túwe!

Súrleudiń shańǵıtın suwırıp, qıyqıwlasıwımız benen awılǵa kirdik. Awılǵa mal emes, quyın, dubeley kirgendey boldı. Shiy esikler túsirilip, túnlikler jabılıp qaldı.

Men atlı bılay-bılay shawıp júrip, dayımnıń atınıń azandaǵı qazıǵınan tapjılmastan ertlewli turǵanın kórip, ájeplendim: «Bunıń bazarǵa ketkeni qayda?! Ákelgen altı malı qayda? Ele bazardan aynalıp keletuǵın waqıt bolǵan joq edi. Mal alǵan adam, búgin barıp, erteń túske, jetse de oshaǵına may sala bersin, qala alıs.

Sawınlar da, baspaqlar da álle qashshan qoralarına qamalıp, tasqamal etilip taslanǵan. Esiktiń aldında bir-eki maǵan biytanıs adamlar qoddaslasıp júr. Dayımnıń túrine óli shıray enip ketken, kelini tónkeripti de, ústinen ayaǵın sozıp

jiberipti, Ústinde qádimgi, jıyınlıq kiyimleri! Bazarǵa keteyin dep atırǵanda eglengen qusadı.

Kelgenlerdiń birewin ǵana tanıdım. Ol da bolsa sovxozımızdıń buxgalteri, atın da bilmeymen, biraq, bas buxgalter emesligin, námentaylaw buxgalter ekenligin bilemen. Anaw ekewi bináy ómirimde kórgen adamım emes, ázelinde sarı sınlı, tolıqtan kelgen jigittiń mundirine qarap, «bajban shıǵar» dep edim. Soń-soń jaǵasındaǵı eki juldızdı, qılısh penen qalqannın emblemasın tanıǵannan keyin, zań qızmátkeri ekenligin abayladım.

—Keldiń be, ǵoshshım? — dedi aman-esenlikten soń.—Men, rayonlıq prokuror Pirnazarov bolaman. Mınaw, rayponıń baslıǵı Maltabar aǵań.

—Himm,—-dedim. Ájeplenip qaradı.

Kelgenler ishkerilep, chay-suw iship shıqtı ma, ya kelip turısı usı ma, men kelgennen soń ishkerilemedi. Biraq, qazan kostaǵı «juǵır-juǵır» dan, jeńgemniń elpildep kirip-shıǵıwlarınan ele awxatlanbaǵanı, hátte, qonaqlardıń at ústi awxatlanıp ketetuǵın asıǵıs adamlar ekenine shekem málim edi. Prokuror iyegin qaǵıp:

— Iske shırpıldasıp, kirise ber, Erejep,—dedi basına alaǵula altı saylı kepka kiygen biziń buxgalterge; dayım sol otırǵan qálpin buzbadı: «áne mal, áne, shopanı, bilgenińizdi qıla beriń!» degen ashıwdı sezgendey boldım.

Elekeń elpildep, Meńlibay aǵa móltildep, Erejep erinińkirep qoraǵa kiristi. Mallarınıń anaw keńsedegi tórkininde atı, jası, túri, sırǵasınıń nomeri jazılǵan náhán kitaptı alıp, prokuror qoranıń aldına kelip edi. Elekeń entelep shıqtı da anaw sawın qoranıń awızında jıǵılıp qalǵan gúrsini jeńi menen sıpırıp ákelip, Pirnazarovtıń astına júdá bir ıqtıyatlılıq penen qoydı. Sheten qoraǵa shıǵanaǵın, gúrsige otırarlıǵın berip, «Kniga registracii krupnorogatıx skot...» degen, qızıl qálem menen náhán etip jazılǵan qattı qaplı jurnaldı barmaǵın jalap ashtı da:

—A—al, súyrelekley beriń,—dedi prokuror basın qaǵazdan almastan. Soń, bizge de qoranı isharat etip jiberdi. Ishkeri kirip, basqaları shıǵıp ketpesligi ushın, ergenekti jawdım. Prokuror dayımdı barmaǵınıń ushı menen shaqırıp:

—Ǵarrı—ı,—dedi,—kel, kórip otır,

—Jaza ber,—deydi dayım orınınan turıp atırıp.—Nesin kóremen bári de maǵan

awızlanǵalı berli aǵayin mallar.

—Mınaw, sırǵadaǵı nomeri menen salıstırmaymız ba, endi?

—Salıstırsań, salıstır, ǵoshshım. Jańaǵı altawınan basqasınıń bári bar,—dep

atır. Prokuror túri-túsine qarap: «A-al, atı qanday?» dedi. «Shal-quyrıq,» dep juwap berdi, dayım; «Anaw Qutanlı kólde tuwıldı. Eki jasar, jaqında «Alabas» degen buǵadan qashtı», dep atır edi, prokuror, qolın siltedi. «Maǵan qashqan, qashpaǵanınıń keregi joq, jasın, atın aytıp tursań boldı. Al, bala, qulaǵına qarap jiber, nomeri neshew eken?» Men nomerii ayttım. Ol jurnaldan sol nomerdi tawıp alıp, tusına qızıl qálem menen bir noqat qoydı. Sóytti de: «shıǵaraber», dedi. Meniń izimshe Meńlibay, onıń izinshe Elmurat keldi. Belgilengeni belgilengendey shıǵarılıp jiberilip atır.

Sol tártip penen kete bergende oyaq-buyaǵı eki saatqa barmay, mallar taǵı aldımda móltildesetuǵın edi. Keshke shekem, ele biraz bar, shemirendirip toydırmaǵan menen

shondısın shıǵarmawǵa boladı. Sonı sezgen dayım, esap-sanaqtıń jıldamlasqanın qálep:

— Hoy, bárekállá, bola qoyıń,-ın jetkerip tur edi. Meńlibay ákelgen bir sıyırdıń sırǵasın tat basqan ba, nomerin kóriw múmkin bolmay qaldı. Shırpınıp turǵan dayım, kitapshaǵa barmaǵın shoshaytıp:

— Ǵoshshım, mınawıńnan «Shaybas tarǵıl» degendi, tap,—dedi shulǵınıp.—Jası úshte, tek bir ǵana tuwdı, hasıl mal edidaǵı, qıstan mandımay shıǵıp, qasha almay qaldı. Tuwılǵan jeri «Kók shúngil». Áne, soqarasın tawıp, sánesin jaz da jibere ǵoy, bereket tap. Men balaǵa kún barında taǵı bir jaydırıp ala jaqpan...

Kútá bir, biymaza ǵarrı ekenseńdaǵı! Bar, lampamay ákel úyińnen... .

—Úyde lampamay joq,—dedi ǵarrı da hákislenip. Hawlıǵıp qalǵan Meńlibay aǵa:

—Mınanı uslap tur, Haytmurat aǵa,—dedi.—Juwırıp barıp ózim ákeleyin,— Ǵarrıǵa qulaǵın uslata sala, ózi baladay, solqıldap juwırıp ketti. Ǵarrınıń qırsıǵıp turǵanlıǵı sonshelli, «sen-aq ákel», dep, antalasıp júrgen Otarbay menen Dawıtbayǵa da bir awız aytpadı.

Anaw rayponıń baslıǵı Maltabar degen, semizshikten kelgen, shırayı da olámata jaman emes adam aralaspaǵanda bul shataq bolmaspedi:

—Yashullını erkeletip jibergen ǵoy, yashullılar...

—Erkeletip, men hesh qaysısınıń eki tuwǵan egiziniń sıńarı emespen,—dep bejireydi ǵarrı.—Awızıńdı tartıp ura berme, óytip. Saqaldı sıyla, ákeńdey adamman. Aydıń ayaǵında gósh planǵa, sizlerdiń qalańızǵa sizler jew ushın mal tapsırıwım kerek edi. Mına mallardıń hár qaysısı kúni-túni baǵılıp, kúnige bir qadaqtan tas mindirip kiyatırǵan mallar. Al, sizler bolsańız, búgin bizdi bir júz

alpıs tórt qadaq tastan qaǵıp tursız. Kún sanawlı. Qarap jatıp-aq as-suw soramay, qaǵaz ústine qaǵaz qosılıp, pápkeni semirte beretuǵın, bul sizlerdiń keńseńizdegidey jumıs emes. Biz bunı, baqsaq semiredi. Men mına sırǵası totıqqandı uslap turayın, sizler mına balalardın ákelgen sırǵası patlıyǵanın ótkerip jibere bermeysizler me, shıraqlarım-aw, ábden, qaqaysa qaldıńızǵo?!

—Yashullı, gápleriń qalay qalay ózi?!

—Bolmasa, ne endi, erkeletti deyseń! Men direktordıń, ya partkomnıń qol balası emespen-ǵo, báriniń de ákesindey adamman. Qáne, sen bala jónine tur. Kámsiyaniń baslıǵı mına bájban bala ma? Men usınıń menen sóyleseyin, sen aptolapkandı jibermey-aq qoy.

—Bul bajban eme-es,—dedi Maltabar búyirin tayana berip. Ǵarrını sóydesem, sabasına túsedi dese kerek: Abaylap sóyleń, bul, rayprokuror joldas Pirnazarov degen boladı. Ha-a, anaw-mınaw qınırlardı tezge salıp qoyadı.

—Qoshshım, aytpayın desem de qızdırıp baratırsań... Biziń quday bergen minez, qarsıǵa salsa da ózgermeydi. Purkuraldıń aldında, bir jorǵalasa, iskiladka kelgen zattı sawdagerge sattırıp, awız jalasıp júrgenler jorǵalaytuǵın shıǵar!

—Kim ayttı onı?!

—Bolmasa, dúkánda joq nárse, bazarǵa nege túse beredi?

— Qoya qoysa, Haytmurat aǵa,—dep atır bir qashardı shaqınan bekkem tutıp alǵan Erejep.—Eregisti ne qılasań?!

Sonıń arasınsha, qolında bir qutı lampamayı, bir qamtım paxtası, epeleklep Meńlibay aǵa jetip keldi de, qutıǵa paxtanı tıǵıp, ǵarrıǵa uslata sala ózin qoraǵa urdı, Ǵarrı aların alsa da:

—Má,—dádi Maltabarǵa sozıp:—Pákize, tatın ketir de mına ǵoshshımızǵa náwmirin aytıp jibere ǵoy?

—Sen, ózi, ǵarrı, oynap turmısań?!—Prokuror qızdı. Anaw surlandı. Meńlibay «ózim-aq súrteyin de, bay-bo-oy, jigitler. Bir yashullınıń qıńırlıǵın kótermeysiz be?» dep apalaqlap keldi. Ǵarrınıń qolınan qutı menen paxtanı ala sala sırǵanı ısqılap, atır, úplep ısqılap atır, qolı etik mayshınıń qolınday jılp-jılp etedi:—O-oy, jigitler-áy, qoyıń-dá máleldi!—Ǵarrı dım úndegen joq. Sıyırdı shıǵarıp jiberip atırıp, prokurorǵa únsiz qarap turdı da:

—Sen mına kisini kómeklesedi dep ákeldiń be, ya tóbeńe qarawıl etip qoyıwǵa ákeldiń be?—dedi.— Kórmey tur ma, meniń qolım bosamay atır ǵoy, qolımdı jazdırsam qulaqtan ayrılıp qalayın dep turman?!

Pirnazarov úndgen joq. Ǵarrı ergenekten shıǵıp turdı da alaqanın kólegeylep, quyashqa qaradı:

— Óyttik, búyttik, kundi de batırdıń-á!—dedi, biraq, ele kun batqan joq edi:— Obalıńız kámsiyaǵa, jániwarlar.—Hesh kim hesh narse esitpegensidi. Pirnazarov endigi jumıstı tezlete basladı: túri, túsi, sırǵası?». Sol ekewi menen atı sáykes kelse, sońǵı grafadaǵı jası sáykes kele beredi. Erejeptiń kúshmiytek bolıp ákelgen

bir sıyırınıń sırǵası joq bolıp shıqtı.

—Nege joq?—dedi prokuror qulaqtıń tesilgen-tesilmegenin turıp barıp kórip Meńlibayǵa.—Ne qılǵan buǵan?

—Túsip qalǵan shıǵar, Pirnazarov aǵa, quwırdaq- ta...—dep atır edi iz bettegi Meńlibay. Prokuror:

—Tusip qalǵan deyseń, á?—dedi tańlanıp.—Qayda túsedi?

—Qayda túsedi-i?! —ǵarrı kúlip jiberdi.—Onı sıyırdıń artqı tuyaǵınan soramaq kerek!—Eziwin jıydı da:—Sıyır degen aldıńǵı ayaǵı menen qasınbaydı, ǵoshshım,—dedi, biymálel, ólpeń ǵana shıqsa da dawısında adam ashıwlanǵanday mısqıl bar edi. Prokuror:

—Sen, ǵarrı, jónińe tur,—dedi barmaǵın shoshaytıp,—Bizge meshat etpe. Ya shopan emesseń, ya brigadir emesseń. Bar, úyine bar, sensiz-ám sanap shıǵamız. Nege nervte oynay bereseń...

—Ya jurttıń nervi seniń ushın dárwazdıń sımı ma?!—dep Maltabar bılay qarap

mańqıya qoydı. Ǵarrı ájeplenip qarap turdı da;

—Mal kimdiki?—dedi gegirdegin sozıp.

—Qoysań-á ǵarrı, bar, kóknarıńdı ish...

—Jaq, sen óytip sádde berme, kimdiki mal…

—Bay-booy, al, sovxozdiki...