Shawdirbay Seytov -Igbal soqpaqlari

— Haw, jillimisen, nege kúle bereseń?!...

Kún barında-aq asılǵan biziń úydiń toqlısı erte jelinip bolındı. Taqır-tuqır

qazan juwıp qalǵan jeńgemizden basqamızdıń bárimiz Meńlibay aǵanıń úyine kóshtik. Kún batar shetki otawdıń azamatı, fermamızdıń esapshısı Elmurat ta usı jerde. Qaratorıdan kelgen, taramıslanǵan arıq, uzın boylı jigit. Temeki tislemese otıra almaytuǵın bolǵannan keyin, baǵana biziń úyge barmay, kelinshegi ekewi Meńlibay aǵanıń kazan qosın aylanshıqlap qalǵan. Ózi de mennen sál-aq úlken. Sonda da «Eleke» deymen, buǵan birinshi sebep, ákemniń atın aytıp shaqırıw maǵan ıńǵaysızday, ekinshi, ózim menen qatar bolsın, kishi bolsın, úylengen jigitlerdiń bári ózimnen úlkendey sezile beredi. Áne, sonlıqtan biz,onı Eleke deymiz, biraq; qurdastı «qurdas» dep, shımshıp oynawǵa barman. Liykin, Elekeń menen qatar-qurbı qusap, ájik-gújik bola bermeymiz. Buǵan sebep, bunıń da ákesi urısta ólgen, tır jalańash jetim bolǵanı menen janashırı bolmaǵanlıqtan, kóringenniń qoyın baǵıp, gúlshesinen góre tayaǵın kóbirek jep, biz kórgen erkelikti kóre almaǵandaǵı, bizden góre erterek eseyip ketken. Maǵan qızıq kóringen nárseniń kóbisi onıń ushın «basına biypayda is». Sonlıqtan, qıdırıw-pıdırıw, ótken-ketkendi sóylesip otırıw qusaǵan «wájsizlikke» boy urmaydı. Qolı zárre sawa bolsa, qapılǵanda kógi ketken keregesin kóklep otıradı, eń bolmasa, jıńǵıl shıbıqtan teben islep alıp, kendir sandozdı ótkerip, toqım jamaydı. Qalay da talapkerlikke aldına adam salmaydı, bizler qusap, onsha larqıldap

pul da sawa bermeydi. Tirnekli. Sonlıqtan shıǵar, taza xojalıq bolıwına qaramastan, bizikinde joqtıń bári sonıkinde bar. Tranzistor ma, radiopriemnik pe, bufet pe, quday-aw, sharwaǵa nárse keregi joq serbizge shekem sonnan tabıladı, áytewir.

Ózi de orayǵa jaqın bir fermadan. Biziń fermaǵa bir-eki jıllıqta kelip qosılǵan. Bunıń qolınan sút ólshep alıwdan basqa ne keledi, bunı da hesh kim jónlep bilmeytuǵın edi. Óz qolınan araqtı quyıp berip, otırǵanlardıń gellesin bir ǵuwlatıp alǵannan soń, endi Meńlibay aǵaǵa dvijok aydaytuǵın adamnıń uwayımı túsip edi:

—Onı ózimizge qoya beriń, — dedi Elekeń qápelimde. — Burınǵı islegen jerimde úsh jıl dvijok aydadım. Anaw «Elochka» degenińniń buzılǵan jeri bolsa da ...

—Haw, sonda dostım-aw, azanlı berli bizge bir qol-qabıs etseń bolmay ma?! —dep ájeplendi Jańabay. — Haw, temir kórsekǵo, bizlerdiń tutanaǵımız tutıp qaladı!

—Birewdiń islep atırǵan isine aralassań, jora, ekiniń birinde qırsıqtırıp

alasań...

—Onıń da jón, — dep dayım maqulladı. — Birewler «al, onda, óziń isley ǵoy,» dep, hayt qoyadı. Seniki durıs «Elmuratjan, isime kisiniń aralasa bergenin ózim jaqtırmayman, áytewir. Ne de bolsa, mamannın irgemizden tabılǵanı maqul boldı. Endi pákize...

—Endi pákize, Meńlibay aǵamız prikaz ákep berse, erteńnen baslap kirise beremiz...

.

—Prikazda turǵan gáp joq. Mınaw ózińdey Maqset prikazsız-aq...

—Prikazı bar, bunıń, — Meńlibay aǵa gápti bóldi: — Prikazsız qalay boladı, juwapkershilik degen bar, staj degen kerek, adamǵa. Onıń berjaǵında aylıq-paylıq degeni. . .

—Áne-áne, Meńlibay aǵa jańa kiyatır, áńgime soyaǵında bunıń — dep shırp ete qaldı Elekeń. — Maǵan aylıǵın tólesin, sirá, prikazın arjaǵına qoya qoysın!

— Sen, jora, óytip, — áne, awızına tiyip aldı, endi Jańabaydıń qızıwın kór: —

qara gelleńniń ǵamın oylay berme. Óytip esapqa qasha berseń, bayıw degen dım ańsat. Azannan qara keshke shekem qara mayǵa bılǵanıp júremen. Alatuǵınım júz jigirma manat. Men de jilli emespen, soǵan qayıl bolıp islep júrmen, — dep, tiklenip otırdı; — Endi bar ǵoy, bayıyın desem, bir jılda xodqa ketiw qolımnan keledi. Qalay deyseń ǵoy, ya? Sovxoz orayınan bir shaqırım qashıqlayman da on eki sotix jerge setka kerip, tawıq asırayman. Inkubatordan alsań, mıń shójeń gór bolmaydı. Bes júzi-

aq kele bolsın, júzin qoraz depaq qoyayıq, oquraqım qoraz shıqpaydı-hám, sonda tórt júz máyek alaman. On tiyinnan esapla, qırıq manat. On manatın ózleri jesin, otız manatı gárdanǵa urıladı. Qalaberdi, ne kóp, bir gektar partawdı súrip taslap, tarı egip alıwǵa da boladı. Buǵan meniń nárse waqtım da ketpeydi, tálli-pálli menen segiz saattı garajda sanap beremen de, basqa waqıtta «bara ber jayıńa» deymen. Tawıǵıma qarayman. Áne, sóytsem bayıwa bolmay ma?! -

—Álbette, boladı! Nege sóytpey júrseń?

—Men óytpeymen, — deydi Jańabay basın shayqap. — Óytkennen ólgenim jaqsı!

—Ha, o nege?!—deydi kúlip Meńlibay aǵa.- Óletuǵın bolsań bayımay-aq qoy, ǵoshshım.

—Áńgime, meniń bayıwımda emes, aǵa, —dep Meńlibay aǵanıń dizesin shappatlap sóyleydi Jańabay: Áńgime, xalıq penen qatar bolıwda-a! Mına ǵarrı, bolmasa, — biziń dayımdi qoqıraytajaq: — mıń túp aq terek shanshıp, sheńgel menen qıspalap, pákize háwizdi qazdırıp, sayasında jatıp, kempirine ayaǵın uwqalatıwdı bilmey me?! Mıń túp aq terek bes jıldan soń on mıń manat aqshaǵo, aǵajan-aw, pensiyası taǵı bar. Sonda bul aqımaq pa?! Ja-aq, — basın shayqaydı: — Aqımaq emes. Adam bolıp dúnyaǵa shıqqannan keyin qatarıńa qarawıń kerek, solar ne qılsa sonı islewiń kerek. Jurt bayısa, bayı, ash bolsa, ash bol, toq bolsa toq, qalay aytaman, ata?

—Durıs aytasań, balam. Gápińde jan bar...

—Máselemkiden, — onnan sayın shulǵınadı Jańabay: — Siziń, Meńlibay aǵa, fermańız bayısa, sovxoz bayıydı. Sovxoz bayısa, ulıwma Qaraqalpaqstan bayıydı, ol bayısa Ózbekstan, Ózbektstan bayısa, SSSR! Áne, — barmaǵın shoshaytadı: — qalay bayıw kerek eken! Al, SSSR bayısa, bizge ne jetpeydi deysiz, bári de jetedi. Jollar asfaltlanadı, hár birimizdiń mashinamız da boladı. Bári de boladı, bolmaytuǵın

nárse joq. Men bunı sizlerge jalpaqlap túsindirip atırman. Politekonomiyanıń tili

menen aytsam, tań atqansha da túsindire almayman. Quy aǵa, anawıńnan. Dártti basayıq. Áne-e, Elmurat jora-a, sóytip bayıw kerek, bayıǵanda. Qurı tıshqanday kóringendi inińe tartıp, bir óziń bayıǵan menen burınǵınıń baylarınan parqıń bolmay qaladı. Sonlıqtan biz sovxozdıń anaw-mınawın islep taslaǵanımız ushın buxgalterge «shırwanıńdı sana» dey bermeymiz. Bolmasa, segiz saat ǵana islewimiz kerek, kimniń haqısı bar yarım aqshamda da bizdi jumsay beriwine?! Hesh kimniń haqısı joq, biraq, islew kerek, jumıs ta, sovxoz da ózimizdiki... Oybo-oy, kóp sóylep jiberdim be?! Sóylemesem, bolmay baratır-aw! Baǵana dvijokti ákelgenimde mına Haytmurat atamnıń baladay quwanǵanın kórip quwanıp qaldım. Írasında, bul oǵırı quwandıratuǵın nárse emes. Bul nárse, qashshan-aq bolıwı kerek edi. Rossiya jaqlarda, bilesiz be, mallar qısıjazı ırass tas gerbishten órilgen tipovoy qoralarda saqlanadı. Suw, jem beriw, ot salıw, bári avtomatlasqan. Shopan azanda qarawıldan malın sanap aladıdaǵı, keshte sanap ákelip tapsıradı. Oylap qarasań, bir házlik! Malıńdı qamap, azanǵa shekem menshik mashinan menen qaladaǵı ámekiń bar ma, qıdırıp qayta bereseń, azanda taǵı malıńdı aydap, ısqırıp shıǵa bereseń! Sol jaǵday bizde nege joq, — dep alaqanın

eksheydi: — Biziń sıyırlar da sonıńday sıyırlar-ǵo, jániwarlar, Rossiyada tuwılmay Qaraqalpaqstanda tuwılǵanı ushın gúnalı ma olar?! Ja-aq, gúnalı emes, oǵan bizler gúnalımız, jaǵday dúzip bere almay atırmız. Onnan keyin, olar da góshten, sútten jalshıtpay atır. . .

—Arıq mal ne beretuǵın edi? Sen sonı bir apkomǵa barıp aytpaymısań?! — Dayımnıń diydinen jańa shıǵıp kiyatır: — Ne beretuǵın edi, gósh planǵa tapsırsań, bir semizdiń orınına eki arıqtı tapsırasań. Ándiyshesi, kóbeytiwdiń ornına, qırǵınǵa berip bolamız. Baǵıp-jaǵıp, úshewdiń ornına ekewdi tapsırıp plan orınlaǵanda bizdi dáw ura ma?! Áne, sonda biriń eki boladı, sonda mal kóbeyedi, sonda sovxoz bayıydı. Sokaraların bir aytıw kerek eken, apkomǵa. Jaǵday tuwǵızsın, aqırı.

—Onıń paydası shamalı, aqsaqal, — Jańabay basın shayqadı: — Onı obkom islep bermeydi, ózlerimiz islewimiz kerek...

—Qalay? — Sársenbayǵa jan pitti: — Qalay isleymiz, sonı ayt, endi?

—Qalay deyseń be? — Iyegin kóterdi Jańabay: — Mexanizmdi kóbeyte beriwimiz kerek, kóbeyte beriwimiz kerek. Bildiń be — barmaǵın shoshayttı: — Kelgenin kelgendey atızǵa aydap, partaw ashtırıp, mákke me, láblebi me, jońıshqa ma, ege beriw, kerek. Bunıń bári ot jemniń iyt mutı bolıwına alıp keledi. Kóbisi ózimizden pitedi. Sonda bizler Biruniydan satıp alıp tasıǵan jemimizdiń pulına qoraqopsımızdı pitkeremiz, pul bolsa qoralardı da mexanizaciyalaw qıyın emes. Sen onı aytıp otırsań, pul kóp bolsa bar ǵoy, gerbish quyatuǵın mashina da satıp alıwǵa boladı, qumbız da salıwǵa boladı. ..

—Way, ǵoshshım-aw, til menen aytsań, báride ańsat...

—Áne-áne, — dayım Meńlibay aǵaǵa barmaǵın shoshayttı: — Fermanıń hákimi sen sóydep otırǵanda kimniń bası aynaladı?! Aldı menen usı nárselerdi aytıp, seniń dadlap shıǵıwın kerek.

—Yaqshı, biz sóytemiz, deyik, Haytmurat aǵa, — brigadir óńmenin alǵa sozdı: — Qol qayda soǵan, qol?

Endi Jańabay jedellendi;

—Qol ma? Qol ba-ar. Mine, máselemkiden, aytayıq, házir maydalap túsindiremen, gápimdi bólmey turıń siz, — dep, alaqanın tostı Mákeńe: — Mine, endi siziń ferma qol menen sawılmaydı. Sonnan neshe adam awısadı.

—Bes hayal awısadı, olar...

—Hár tarawdan bes adam sóytip awısıp bara bermey me, aqırı?! Senakoslar kóbeyse, oraqshılıq degeniń baspúkil qaladıǵo! Komplekske ótsek, qoralar tipovoy bolıp, mexanizm menen tazalanatuǵın bolsa, mallar qısında qudıqtıń basındaǵı nawaǵa aydap aparılıp emes, turǵan jerinde avtopoilnik penen suwǵarılsa, on adamnıń jumısınbir

adam isleydiǵo, qalǵan toǵızı qolemes pe, yashullı-ı?! Sóytip álpeshlegende mal semirmey me, semiz mal tas baspay ma, bas sanı sonda artpaymeken, yashullı-ı?! Sovxoz sonda bayımay ma, tolıq mexanizmge ótsek, yashullı-ı?!...

—Endi, ǵoshshım, óytip bizge qol shoshaytıp, gegirdekti soza bermese, ǵoshshım...

—Men qayteyin,—deydi Jańabay eki alaqanın eki jaqqa jayıp:—Ózińiz qızdıra beresiz, adamdı...

—Aytpa demeymen ǵoy, biraq iretli jerinde aytqan…

— Iretli jerinde de aytıp kiyatırman. Fevraldaǵı jıynalısta usını, aytpadım

ba? Sonda siz de bar edińizǵo, nege quwatlap shıǵa qoymadıńız. Qurı «pálen etemiz, tólen etemiz», dep, minnetlemeni arqaladıńız da, tústińiz minberden, Obkomnıń adamı da sizdi táwir kórip qaldı...

—Bul ele sóytip te júr me?!—Dayım tap bir balasına keyiy jaqtay túrin suwıtıp aldı:—Ha, usınday tóreli gápti nege quwatlamadıń, aqırı! Men ǵoy mına górǵumırashılıqtan shıǵıp, sonday náhánler barǵan jıynalısqa tabanımdı tiygize almay júrmen ǵoy, pay, áttegene-ay! Ya óziń barıp aytısıp-shertisip payıńdı ala almaysań, ya bunda óziń mal baǵıp qalıp, bizdi jibermeyseń?!

—Men qayteyin, aǵa, shaqırǵannan soń baramandaǵı! —dep shının ayttı. Mákeń.— Shaqırsa sizdi-aq jibere qoyar edim, baqpay júrgen malımız ba.

—Yaq, bar. Barma demeymen, aytdaǵı jańaǵıday nárselerdi janı bar kisidey...

—Aytayın dep-aq baraman-aw...

—Nege aytpaysań, sonda?!

—Yashullılar keńsesine shaqırıp alıp, «al, endi, sırttan adam bar. Bılay-bılay bolmasın» deydi. Aqırı totı qustay úyretkenin aytıp, óte shıǵamız, iymanday shınım, nesin jasırayın, aǵajan-aw, sennen!

—Himm, ózimdi ózim qurıtıp júrmen deseń-á onda!

—Direktordıń bir aytıp jibergen tapsırması bar edi.— dedi Jańabay Meńlibay -

aǵanı dıqqatlap. Áńgimeniń burılıp ketkenin tilep otırǵan brigadir «aytaber» degendey isharat bildirip, shıǵanaǵın kópshikke tiredidaǵı, alaqanına iyegin qoyıp, gegirdegin sozıńqırap otırdı:

— Azanda júreyin dep atırǵanımızda zinharlap qalıp edi. Sol jıynalısta usı bıyıl pálen tonna gósh tapsıraman dep wáde etken ekensiz. Sonıń altı tonnasın tiriley aydap ákelip, usı hápteden qaldırmay tapsırıp ketsin depatır. Bizden wazıypa keshti, esitpedim demeysiz...

Dayım Meńlibay aǵaǵa qarap, «jılannıń shımshıq duwalaǵanınday» tesireydi de qaldı. Oǵan kózi túsip ketken Meńlibay aǵa tómen buǵıp kúle berdi. Nege kúlip otırǵanın meniń menen Elekeń ekewimiz bilemiz. Anaw ekewi túwe dayımnıń ózi de jónli túsinbeytuǵın qusaydı. Ornınan órre turıp, isinip, barmaǵın shoshayttı:

- Górińe kúlesen be, aqımaq!— Sóydedi de shıǵıp ketti.

Qara úydiń ishi, nege ekenin qáydem, tım-tırıs bola qaldı...

Al, ǵoshshım, Maqset! Biziń oqıw pitti. Aǵań jaman súwretshi bolıp shıqpasa kerek. Diplom jumısımdı bundaǵı ataqlı súwretshiler shıńǵa shıǵarıp jiberdi. Xabarıń

bar, burın portret jaza beretuǵın edim ǵoy. «Shopan saǵınıshları» da portret. Jataq jayımda sulıw-sulıw qızlardıń portretinen pútkil bir gallereyası tur. Barǵannan keyin kóreeeń. Jaqında jas súwretshilerdiń kórgizbesi boldı. Mennen de bar edi. Aprelde barǵanımda, dayımlar aytqan shıǵar, «Gúmis kól tań aldında», degen kartina jazıp ketkenmen. Álbette, onda shalalaw edi. Bul jaqqa kelgennen son júzikke qas qondıratuǵın zergerdey shuqshıyıp otırıp qayta isledim, basında pitkere qoyǵanımda bunday qıyınǵa túspeytuǵın edi, ǵoshshım. Túsinbeyseń ǵoy, bári bir, bunıń saǵan nesi qızıq, ayta bereyin desem, birinshi klasstıń balasına «Pifagor teoremasına

túsinesen be?» degendey bola jaq. Al, endi, bunı seni quwansın, quwanıshıma

ortaqlassın dep aytıp otırman. Sol jumısım, usı waqıtqa shekemgi miynetimniń aǵlası qusaydı. Biraq, kemshiligin ishim sezedi, kritikler de sırttan aynalıp jur, ada-juda dúzetip alǵansha, bunı ele hesh kimge aytpayman. Tek jalǵız inim

bolǵanlıqtan, ózińe aytıp atırmandaǵı! Bolmasa, men de yaman balaman, ǵoshshım! (Házilim ǵoy). Endi sonı kórgen kritikler de, muǵallimlerimiz de, kásipleslerimiz de:

«sen ózińdi óziń taba almay júr ekenseń ǵoy! Sen portretshi emesseń naǵız jivopis salatuǵın súwretshiseń ǵoy!» dey beredi. Adamnıń tek ǵana jámiyetten orının tabıw emes, ózin-ózi tabıwdıń mashaqatın qara sen! Sonsha waqıt súwret salıp júrip, ózimniń qay janrǵa uqıbımnıń barın bilmegenmen, ózimdi ózim taba almay, qazıqtı aylanıp, shawa bergenmen-á (Bálkim bir etik mayshı talantlı akter, ya aspaz shıǵar. Sol bala gezinen ózin ózi taba almaǵanlıqtan, etik mayshı bolıp ketken shıǵar, bári bir, ol etik mayshı ǵana bolıp qaladı, hesh qashan da etikti ózi tige almaydı, sebebi, onda oǵan uqıp joq edidaǵı, aqırı! Ol, akterlıqqa, yamasa, aspazlıqqa uqıplı edi, ol átiraplardan ózin izlep kórmedi, aqırı etik mayshı, onda da talantsız etik mayshı bolıp qaldı. Bunı aytıp otırǵanımnıń sebebi bar. Sen, mine, áskerlikten kelip, turmısqa jańa aralasıp atırsań. Burınǵı malbaqqanlarıńdı, jılqımanshılıǵıńdı

«aqıl tárezisine salıp islegen talabıń dep ayta almayman. Sebebi, sen ol waqıtta jas ediń, bala ediń. Mine, endi áskerlikti pitirip kelgen, dırday jigit boldıń. Jámiyetten ózińniń orınıńdı óziń izlep kór. Tek ǵana mal baǵıwǵa talantıń barmeken, yamasa onnan da basqa bir nársege kúshli talant boyıńda jasırınıp jatırmeken? Bálkim, meniń emes, seniń súwretshi bolıwıń, meniń mal baǵıwım kerek shıǵar? Bunı mısal ushın aytıp atırmandaǵı. Bolmasa suwretshilikke kóp oqıwdıń, jastan shuǵıllanıwdıń, kerekligin bilemen ǵoy! Gáptiń toq eteri ózińdi óziń tawıp aldıń ba,

joqpa? Sonı soramaqshı edim. Bunnan keshige berseń, soń ókinetuǵın bolasań. Poka ne pozdno, ózińdi óziń tabıwıń kerek. Bıyıl TashGudı Embergen degen bala pitkerdi, xabarıń bar shıǵar, qosıqları gazetalarda jiyi-jiyi shıǵıp turadı. Jazǵanda da oyıp

jazadı. Sol ne qılǵan dese! Fizika fakultetine kirip qoyıp, bes jıl dawamına jıǵılıp-súrinip, úsh penen zorǵa pitkerip shıqtı. Áne, sol ádepten ózin taba almay qalǵan. Jurnalistikaǵa, ya ózimizdegi til ádebiyat fakultetine túskendeǵo, otlichno oqır edi, qosıqtı bunnan da beter uqshatıp jazar edi. Endi talantsız, sayız fizik bolıp shıqtı, taǵı oqıyın dese ómir ótip baratır, onıń ústine, ońısıǵı da ebindey

eken. Oqımayın dese, ádebiyattan da bilimi sayız. Tek tásir menen, kókirektiń bir minutlıq háwliriwi menen jazıla bergen qosıq ta alısqa qanat qaqpaydı. Endi óz barmaǵın ózi tislep júr. Barǵannan soń tanıstıraman. Áne inim, usınıń bári ázelbastan ózinen ózin izlep kórmegenlikten. Qay kásipte adamzatqa paydası kóbirek tiyedi, usı bastan soyaqların oylan. Endi jas emesseń, kuwatım.

Anaw kúngi xatımda «jaqında barıp qalarman» degen edim ǵoy, juwap ta qaytarmadıń. Úlken áwlie keshirmeli boladı, waqıt taba almay júrgen shıǵarsań. Jaylawdıń turmısın bilemen ǵoy, kewilime awır alıp atırǵanım joq.

Meni: «jaqında keledi» dep kútpey-aq qoyıń. Úsh aylıq áskeriy oyınǵa shaqırılıp atırman. Sonıń ushın burınǵı adresime xat ta jazbay tur, qay jerge barıp jer tepsinetuǵınımdı ele ózim de bilmeymen. Barar jerime barǵannan soń ózim bir „gókek“ berermen.

Dayıma, kishkene eki tekege mennen duway-duway sálem degeyseń. Men bolıp, Meńlibay aǵanıń qolınan alıp qoy, kelinshegi jas bosandı ma, neli boldı?

Oyboy, kóp-sóylep jiberdim ǵoy, endi bolar. «Shopan saǵınıshların» anaw tentekler talasıp júrip, jırtsh qoymasın. Ol ele maǵan kerek.

Seni saǵınǵannan gúzgi japıraqtay sarǵayıp júrmen. Úsh ay da óte qoymas, úsh jılday sozılar ele!

Diydar kórispek nesiyp ete bersin. Xosh, saw bol. Tuwısqanlıq sálem menen jalǵız aǵań Murat.

«Tashkent. 1963—jıl».

—Al, endi ǵoshshım, xatıńdı oqıp bolǵan bolsań...

—Murat «men bolıp, Meńlibay aǵanıń qolınan al», depti.

—Wa—ay, azamma-at!—dep qolın sbzdı kópshikti omırawlap atırǵan Meńlibay

—Kishemdi «ul tuwǵan joq pa??»—dep jazıptı...

—Oqıp jiber. «maǵan usay ma?» dep soramap pa, wa xa-xa...

—Otır-sháy, awızıńa bir tiyip alsa, sondayıń bar!—Qamır iylep otırǵan jeńgey alakózlendi:— Mırzaǵaǵa «kisheń egiz ul tuwdı, toyın saǵan qaratıp qoyıppız» dep jaza ǵoy. Bunıń gápin qoy, direktordan qısqı jep shıǵıp, dúkannan ishkeni azday bajban qurdastikinen de qaǵıp, atınıń jalın qushaqlap, zorǵa jetti. Ele de uyqılap, kele bolǵanınıń ústine kelip otırsań...

—Al, endi ǵoshshım, qatın degen sóyley beredi. Xatıńdı oqıp bolǵan bolsań...

—Pochtalıq etkenińiz ushın bir raxmet aytıp alayıq, aǵa,—dedim men basqa gáp baslap jibereyin dep turǵanın sezip:—Bayaǵıda birew «jılawǵa ruxsat etiń, jigitler» degen eken. Raxmet aytıwǵa...

—Raxmet aytsań aytdaǵı, adam bendesin jılatpasın, ǵoshshım. Xatıńdı oqıp bolǵan bolsań, shalbarıńnıń bóksesindegi qaltaǵa búklep tıq ta, bizden gáp tıńla?

—Qulaǵım sizde, yashullı?

—Kókiregińdi de bizge berip otır, ǵoshshım. Bolmasa, zeyniń ilmey qaladı. Keshe sútke kelgen Sársenbaydan direktor aǵamız «bir ayaǵı» «Qoltıq kólde» bolsa, bir ayaǵı keńseniń basqaldaǵında bolsın» degen eken. Pándiw-násiyatım, basıń jas, ózińnen zor menen shayqassań, tolıńdı tógip, ortańdı shaypap alasań. Sonı bilgen aǵańda jan bar ma! Azanda seni óriske jibere berip atlandı jigitiń. Bardıq, barǵanda da azap aydap bardıq. «Óziń aydap keldiń be, ya izinde birew aydap kiyatır ma?» dedi. «Neni bolatuǵın edi, arestant aydap kel dep, saǵan sirá da aytpaymız, maldı-dá! Ne, tusinbey tursań ba!

Ya seni de nyanshit etiw kerek pe?!» deydi. «Tusinip turman» dedim. Biraq, «nyanshiytine» olla túsingenim joq, biraq bilemen, maǵan „qaraǵım” dep turǵan joq jaman sóz aytıp

jazıp taslap kete qoyayın dep edim. Meniń mına mańlayıma, judırıq penen bılsh ettirip: —keshegi ushtı-kúydi joq bolǵan altı pıshaqqa jaraǵır sor boldı! Fermanı tapsırıp ketip qalsam altı mal kem shıqsa, kimdi tuta beremen, ǵoshshım-aw! Altı jıl moyınımızda tur-ǵo; So jónlerin óziń dayıńa túsindirip kór, ǵoshshım. Meniń sózimdi óre bastırmaydı. Jatqan jılannıń quyrıǵın baspayıq, esiń bar balasań-ǵo, baspaq-saspaq alıp, olqısın toltırǵansha, ústimizge hákim ákelmey turayıq...

—Iiyy, sóytkenińiz jón ǵoy,—jeńgey qamır mushlap otırıp ayanıshlı túrde maqulladı:—kelgen adam jónine keter deyseń be? Akt-pakt dúzip ketip, ol purkuralǵa etip ketip júrse, shermeńdeshiligi...

—Sonıń ushın, ǵoshshım, pákize «qolda barı usı, yashullı» dep, arıń bolsa, ne qılamız padadan alıp jigirmalaǵan boydaqtı tapsıra qoyayıq desem, mına ójet dayıń qılmay atır, «Men ne, gósh planǵa sanımnan kesip tapsıraman ba?! Erteń ákep tapsırmasań, ókpeleme!» dep stolın dukildetip qaldı direktor. Biz hám wáde berip óttik, «shopanım baǵınbay otır» dep, qalay aytayın, ǵoshshım?! Qáne, ne qılamız? Mal seniń atıńda.

—Dayım menen taǵı bir sóylesip kermeysiz be?

—Áy, jaǵ-á,—dep basın shayqadı.—Endi sóylessem, qanım qızıp ketedi. Qalaberdi, mal seniń moynıńda...

—Olay dep, yashullı, «jigirma boydaqtı sanap ber, mal seniń moynıńda. Dayıńnıń mennen mal qarızı joq,» deytuǵın bolsańız, onda bizdi úy menen arazlastırasız. Qalaberdi, sonsha jıl miynet etken, aq kókirek, usı húkimettiń paydasınan basqanı oylamaǵan birewdiń zeyinine tiyip, qáytip malǵa qaraǵısız etesiz...

—Onda ne qılayın? Sizlerdi arazlaspasın dep, direktor menen men arazlasıp, máselemdi qaratayın ba?!

—Qaratsańız qaratıń.

—O nege?!

—Shamańızdı bilmey wádeni bere bergen ózińiz!

—Áne, áne, bularǵa bir nárse deseń, hárreniń uyasına tiygendey bolasań! Usı aldıńızdaǵı mal húkimettiki me, ya menshigińiz be?

—Húkimettiki...

—Húkimettiki bolsa, beriń-dá iyesi soraǵanda!

Men aytıwǵa gáp tappay isinip shıǵıp kettim. Írasında da aytıp otırǵanı durıs edi. Ne haqımız bar húkimettiń malında?!

Dayıma ashıwlanıp kelip ayttım. Ol, burın-sońlı bolıp kórmegen bir sabırlılıq penen gápimdi tıńlap:

—Jurt ayta beredi, balam,—dedi nárse ashıwlanbastan:—Usı savxoz quralmasınan burın usı kárada barman. Usı savxoz quralǵalı brigad túwe, talay direktorlarıń qolǵaptay awıstı. Biraq, ele men awmasqan joqpanǵo! Ele de meni hesh kim quwa almaydı, mal húkimettiki bolsa, men sol húkimettiń paydasın oylaǵanlıqtan qırǵınǵa bermey otırman. Meńlibaydıń ákesi kelse de beretuǵın mal ǵoy, mal, qotır ılaǵım

joq. Mal kerek bolsa, direktordıń ózi kelsin, aytıp qalatuǵın áńgimem bar, sonda da lıqlıqqa turmasa, onda kóre berermizdaǵı. Anaw joytılǵan mallardı da ornına ele berin qospayman, Qasqır jegen bolsa, súyegi shıǵar edi. Altı maldı birden urlaytuǵın qay quday! Tabıladı, hesh qayda da ketken joq, bir jerlerden iyisi shıqpay qoymaydı. Pákize, jat ta demińdi al. Azanda erte turasań. Meńlibay menen sóylesiw bolsa, oyaǵın táńirdiń tańı atsa ózim bilemen. Taǵı ne xabar tawıp kelipti?

—Murattan xat ákeldi...

—Oqıdıń ba, ne depti?

—Sálem aytıp atır hámmeńizge...

—Salamat bolsın, aman júrse bolar, áytewir. Háy kempir, túrge, Muratjannan xat kelipti,—dep, jatıp qalǵan jeńgemdi julqıladı.—Túrge.

—Muratjanna-an!—dedi jeńgem qıysayıp ketken jawlıǵın dúzestire túrgele berip:—Áytewir de búgin quwanar qabaǵım tarta berip edi-aw! Amanbeken, áytewir, kópten beri xat tıyılǵanǵa, apırmay, bala, ne boldı eken dep júr edim. He, gáp seniki?

—Sálem aytıp atır...

—Qaraǵım-aw, salamat bolsın! Balalardı oyatayın ba?

—Jaq. Erteń esiter —dedi dayım,—Al endi, qashan keletuǵın bolıptı? Qaytıwǵa

pul soramap pa?

—Puldıń kereri joq oǵan...

—Ne deydi?!—dayım meni «qırsıǵıp otırǵa» jorıdı ma, tańlanǵan pishinde alǵa eńterilip, shulǵına sóyledi:—«Úyińnen qırıq adım shıqsań, músápirseń». Bir tıyınıń bolmasa dúkán shırpı bermeydi...

—Áskerlikke alınǵan qusaydı...

—Ne dey-di?! — Ekewin birden lıqlıq tutqanday boldı:—áskerligi nesi?! «Jasım ótip ketti, almaydı» dep júrgeni qayda?!

—Úsh jıllıq emes, úsh aylıq áskerlikke...

—Sen ele de jónlep oqıńqırap qara!—dedi maǵan barmaǵın shoshaytıp.—Úsh aylıq ármiya bolmaydı. Ózlerimiz bes jılda zorǵa elge qayttıq. Shala oqıp otırǵan bolma?

Men sonday áskeriy oyınnıń bolatuǵının maydalap, túsindirgennen soń jadırasa basladı:

—Onda shúkirim kóp-aw, ózlerimiz bir kórmege zar bolıp otırǵanda úsh jıllıqqa qaqtımeken dep edim!—dedi jeńgem. Dayım malaqayınıń ishinen taqıyasın suwırıp alıp, shashı jumaqtay aǵarǵan basına qıstırdı da shulǵındı:

—Sen endi oǵan bılay dep jaz?—Barmaǵın shoshayttı: «awıl-el, úydiń ishi, tegis aman-esen otır, saǵan sálem aytıp atır» de. Keshegi orıssha gáziytten birewin tawıp biziń súwretti qıyıp alıp, kánuártińniń ishine salıp jiber; dayısın saǵınıp

júrgen shıǵar. Taǵı bir gáp bar: «Sen kelemen degenshe otawıńdı dańǵırlatıp qoyamız. Dayım qashshan úyshi awılǵa barıp, súyegin buyırtıp qayttı, jeńgem úzigine jún tútip atır», de. Onıń menen ótirik sóylegen bolmaymız. Shıraǵımnıń keliwine ya bir gúmbirlegen aq otaw satıp alamandaǵı, ya úy soqtıraman, Kempir, sen kiyizdi qoy. Úzikke júniń jete me?

—Jún kóp ǵoy, quday-aw!

—Onda úy satıp alsaqpeken, ya úy buyırtsaqpeken?

—Satıp alǵanı qalay?—Jeńgem shanshıwlandı: — Shańaraǵımızdan jańa bir shańaraq tikleneyin dep atır. Oǵan kisiniń tutılǵan úyin alıp! Dım túsinbeyseń-aw, ǵarrı! Jańadan kótereyik-dá shańaraqtı?

—Bawrakálláá!—dep kúldi dayım seldir saqalın tarrashlay berip:—Ele onı-bunı oylaǵanday miyiń qalǵan eken, ǵoshshım. Biz oyaǵına oy juwırtpappız. Elmurattıń jaylawdan joǵalǵan otawı joqtan biná bolıp, qaytadan kóterilsin deseń-á!

— Himm, baw-shúwın, basqurın da kisiden almayman, ózim toqıyman,—dep, jeńgem jedellendi.—Qartayǵanda ónerimdi bir shıǵarıp bereyin, nem bar Muratjannan ayarlıq?!

Dayımnıń da, meniń de jańa ǵana jabırqaǵan kewilimiz jadırasıp sala berdi. Biziń aǵamnıń jıǵılǵan shańaraǵı jańadan kóterilejaq, tuwılǵan jerinde kóterile jaq! Bul, meni álbette, quwandırarlıq jaǵday edi. Aldımda otırǵan mına eki biygúna, kókirekleri girbińsiz alagólekke ırazı bola berdim, bola berdim. Liykin, «qoy noǵayda, sipse, toǵayda» edi. Kim bilsin, Murattıń ele óz ıǵbalın qaydan izlep kóretuǵının?!

***

Meńlibay aǵa sovxozǵa sońǵı barıp kelgeli beri dım úndemeytuǵın bolıp qaldı, Shaması, basshılardan qattı tis jese kerek.

Dayım da onıń uwısına ene qoymadı, qayta onnan beter hárre kózlenińkirep qaraydı.

Birewdiń birew menen isi joq, biz mal baǵıp kete beremizdaǵı dayım kúni menen kora tazalaydı, qorasınıń ketken jeri bolsa pitestirip, óytip-búytip, úydiń dógereginde túrtkishlenip qaladı. Jumısın bir qara kórsetkennen soń, atın erlep, qarshıǵasın qolına qondırıp, qus salıwǵa ketetuǵın ádetti shıǵardı. Bul ádeti burın

joq edi, «Úyshi awıl»ǵa úy buyırtıwǵa barǵanda ózindey bir qusshı ǵarrıǵa tap bolıptı. Sonnan beri buǵan tınım joq. Qolı sawa bolsa ya ol keledidaǵı ya bul baradı.

Bunısı da shep bolıp turǵan joq, qoyan qırǵawıldan ońıp qaldıq. Háwesekke demesek, burınǵıday sur góshke perneni basa bermeymiz.

«Jaqında qus salıwǵa seni de úyretip jiberemen. Izime, erip, bir shıqsań boldı, ilip ala qoyasań. Onnan soń qızıǵınan shıǵısa almaysań. Waqtı-waqtı dem alıs alıp,

qus salıp turasań. Maldı bir-eki kúnge shekem ózim-aq baǵıp turamandaǵı», deydi. Bundayda jeńgem házil etip: «Onda taǵı altı maldı joqqa sanap qoya beremizdaǵı!» dep, dayımdı bir alakózlendirip aladı da jım bola qoyadı.

Jeńgemniń de jumısı ózine bolarlıq edi. Burınǵıday eki qolı sal bolǵansha sıyır sawıw mashaqatınan qutılǵanı menen anaw kúngi juwırıp alǵan órmegine mıyqıday qonıp alıp, shıjǵırǵan áptapqa taplanıp, kúni menen julqınıp, qılıshtı

urıp otırǵanı, urıp otırǵanı.

Bunday órmek toqıw, basqur toqıw jumısınan qashshan shıǵısıp ketken. Túni menen ǵarrısına kebzesin uwqalatıp, «allahúydi» salıp atırǵanı. Túski chayın da parasatı menen otırıp bir iráhátlenip ishken emes, ılaq-pılaq baspaq-saspaq úzip keter dep, eki balasın kúnge shıjǵırtıp, qarawılǵa qoyǵanı qoyǵan. Usı miynetlerdiń, qádirin,

usı ıqlaslardı Murat bile qoysa bolar edi-aw, ele onnan «jaylawda jasay alasań ba??» dep, xat arqalı bolsa da soraǵan hesh kim bolǵan joq. Sorayıi desem, mına adamlardıń ıqlasın kórip júrgennen keyin, «yaq» dep aytıpsalar degen oy menen men de soramayman, durısıraǵı, sol sózdi aytıp salsa úyimizge kúninen burın toqsan túsip, suwıtıp taslaytuǵınday, sol sózdi xattan oqıwǵa da, esitiwge de qorqaman. Sonlıqtan sońǵı jazǵan xatımda otaw haqqında da, dayımnıń Muratqa niyetlep alıp qoyǵan qarshıǵası haqqında da gáp qozǵaǵanım joq, kelip, bile bererdaǵı!

Ulıwma ómirdiń jelisi jaman baratırǵan joq edi. Tek mına dayım menen Meńlibay aǵa arasındaǵı siresken seń jón almay, salqının salıp, bereketimizdi qashırıp tur. Dayım da kók ójet, aytqanınan qayta qoymaydı: «ne qıladı húkimettikin húkimetke

bermey?!» Men de, jeńgem de táwelle salıp atırmız, —«ja—aq, ózim bilemen tapsıratuǵın waqtımdı, sizler, pákize jumısıńız benen bola beriń, meniń shataǵıma aralaspań!!! deydi. Onnan arı dazbarlay bersek, keyis esitetuǵınımızdı bilgennen soń bizler de aqırı úndegendi qoydıq, qoymay ne qılasań!

Hesh jerde hesh nárse joq, dayımnan keyisti esitip-esitip, Meńlibay aǵanıń ótirikli-ıraslı kúle bergenin kórgim kelmeytuǵın edi. Sebebi, ózim jógisirep kúlgendi kelistire de almayman, jaqtırmayman da. Endi maǵan sol kúlki kerek edi, awılımızda shoshayǵan úsh-tórt shańaraqtıń adamları sol kúlkini saǵınıp júrgendey kórinetuǵın edi. Burınǵıday, ǵarrıdan gáp esitse, bir jaqlarǵa ketip te qalmaydı, «qolıńnan kelgenin qıl» degendey, qayta surlanıńqırap qaraydı. Biraq bala-shaǵa arasında qasıq—tabaq qatınasıp turatuǵın edi.

Eki kúnlikte sútke kelgen Sársenbay: «Á, Maqset, Mákeń kórinbeydi, ǵoy, ne qıldı, aman qutıldı ma eken?» dep soradı. Men anaw joǵalǵan maldıń patıratı shıqtı ma, dep, hawlıqqan edim.

—Azanda keńsege barıp edim,—dedi Sársenbay,— Daǵaza jazıp qıstırıptı. Meńlibay aǵanıń isi búgingi úshte byuroda qaralıwı kerek edi ǵoy, ne shataǵı bar, bilmediń be?

—Bilmeymen,—dedim men eki iyinimdi birden qunjıytıp.—Ele ózi kelgen joq.

Biraq, bilgende jaqsı biletuǵın edim. Dayımnıń qırsıqlıǵı onı kópshiliktiń arasında jalańbaslandırıp qoyǵan bolıwı itimal. Mına xabar maǵan altı maldıń patıratınan da qattı tiydi. Birew ushın birew jábir kóre berse qıyındaǵı!

Sársenbay ketkennen soń, kóp uzamay úyge Meńlibay aǵanıń zayıbı kelip:

— Sen, bala, kelip ket,—dedi. Sırtqa shıqsam, dayım anaw jaqta tútinlik salıp, jeńgem baspaq qora bette júr eken. Hayal sınıq dawısqa salıp — Aǵańdı attan túsirsip ket,—dedidaǵı úyine betledi.

Onısız da ay jap-jaqtı. Hár úydiń aldına kómilgen uzın baqandaǵı almurttay úsh lampochka átirapqa nur tógip turar edi. Meńlibay aǵanıń torısı da tap sol shıraq janǵan baqannıń túbinde bizlerge qulaǵın qayshılaydı.

—Ne basıńa kún tuwdı eken!—dep, tońqıldandı jeńgey mıs záńgiden kúyewiniń ayaǵın shıǵarıp atırıp:—Bir jerde qulap qalmaǵanın ayta ber. Qasqır jep, álle... Haw, sen betgegi toplıyı bar ma?

—Bar,—dedim men Jigittiń bawı baylanbaǵan, shılt jańa tufliyin suwırıp ala berip: —Siz bettegisi joq pa?!

—Jigirma segiz manatqa keshegi ǵana avtolavkadan alǵanın qayterseń!—dep qayıstı hayal juwap orınına,—Ele bunıń basındaǵı malaqayı da joq! Kúydim, kúydim! Bunıń dártinen kúydim!

«Shaǵaldıń oyınshıl kúshikleri alıp ketip, toz-tozın shıǵarmasa tabılar-aw!» dep jubatqan boldım. Meńlibay aǵanıń bolar-bolmas samal menen tozǵıp attıń jalına aralasıp ketken qarıstay qara shashın attıń aldınǵı ayaǵınan espelegen tozań basıp qalıptı. Soǵan qaraǵanda «attıń jalın qushaqlap, táwir-aq jerden kelgen-aw!» dep, shamaladım. Qamırturıshtıń iyisindey me, bir bád iyis murınıma atqanına qaramastan salbırap atırǵan qolın ıyıǵıma saldım da uymadan ógizdiń óligin tartıp atırǵanday aldıma súyrep kettim. Erden asırılıp, tómen bılıq etken arǵı jaqtaǵı ayaǵınıń salmaǵı ma, shońqaytıp otırǵıza jazlap qaldı. Zildey eken, jeńgey ayaq