Shawdirbay Seytov -Igbal soqpaqlari

Meń átirapqa bunshelli bálentlikten ser salıp, kórgenim! joq, «Bayterek» tiń usha basına bizlerdey bolıp shıǵa qoysań, tek azanǵı waqıtları ǵana kórinip, kún qıza kele erigen mayday zım-zıya bolıp ketetuǵın Kusxana taw da misli bir káramatlı qazanda ájayıp sıyqır menen tasıǵan súttey kómpeyip, kórinedi eken. Ózimizden oǵırı alıstaǵı bul tawdı ómirimniń ishinde bunday waqıtları birinshi kóriwim desem, ǵaleti joq.

Bir jaǵımız taw, bir jaǵımız jaylaw, bir jaǵımız telegey teńiz bolmaǵanı menen, sonı ermeklep atırǵan kól. Kól, qádimgi, kól, ózim mushtayımnan ashıq bolıp ósken Gúmis kól. Bul házir tal tústegi tımıqta shaypatılmastan, misli bir sútke toyıp, oynap-oynap tınısh jatırǵan momın qozıday montıyıp, tınısh jatır, terbelmey

jatır. Anaw ashıq aydınǵa shekem sıǵasqan jap-jasıl pishenliktiń astı da kóldiń jayılımı degenge zárre gúmanlanıp ta qalǵıń keledi. Liykin, kúnde kórip júrgenlikten shıǵar, biz oǵan gúmanlanbaymız. Qamıslıqtıń arasında adasqan alıptay anda-sanda zorrıyıp shıqqan torańǵıllar tawısıladı da arjıǵınan aydın jaltıraydı, aydın, tep-tegis aydınlar. .. Quday degen bar bolıp, usı átiraplardan bir ushıp ótken-bolsa, «tap usı jerge kelgende qudaydıń aynası túsip qaldı meken deyseń. Aydın kete beredi, kete beredi, barıp-barıp kóz talımnan jeńil buwaldırǵa aynaladı

da ózińe ireńles aspan menen qosılıp ketedi. Endi sol kóldiń arǵı etegi qayırılıp kelip, aspanǵa aynalıp basıńdı búrkep turǵanday sezeseń. Kól hádden tıs tınıq bolǵanlıqtan, aspannıń ireńkin sorıp, qaysısınıń kól, qaysısınıń aspan ekenin ajıratıwdı qıyınlastırar edi. Men ósken jerime, oǵırı súysinip kettim hám ózimde

bul átiraplarǵa bunshelli ashıqlıqtıń barın, shıntlap házir ǵana sezingendey boldım. Bunnan bir neshshe kúnler burın, qumırısqa talastırarımnıń aldında «bul jaqlarda

neǵıp júrmen?» degen sorawdı ózime ózim bergenime uyaldım, hesh kimnen uyalǵan joqpan, sebebi, bul sorawdı ózime bergenmen ǵoy, hesh kim esitpegen de, tek ǵana esitken hújdanım, áne, men sonnan uyaldım. Hayranman. Murat usı sulıwlıqlardı meniń kózim menen kórmey turıp, meniń júregim menen súymey turıp qalay súwretshi bolmaqshı eken! Tfuw, xalturshik!,..

«Bayterektiń» shaqasına qarshıǵaday qonıp otırıp, tap usı káranıń ózinen pútkil úlkemizdi, salı atızları ırǵalǵan kólatlıqlardı, erke salaları taqırlıqlarǵa, shóljaziyralarǵa oynaqlap ketken hám barǵan jerin abadan etken anamız. Ámiwdáryanı, basqanıń emes, ózimniń Ámiwdáryamdı kórgim keler edi. Liykin, bul átiraplardan onı kóriw múmkin emes edi. Eki dáryanı ebin tapqan buzawday emip atırǵan Araldı, Qızıl qum, Qara qum, kiyikleriniń tuyaqları qıyırshıq taslardı shımshıp-shımshıp, dúrkirese qashqan kóp vıshkalı Ústirt dalaların, malları malday mańqıyısqan jasıl otlaqlı jaylawlardı aralap, Qara taw menen Bestóbeden asırılıp kelgen samallar meniń usı ǵana bir japıraq ata mákanıma, ata mákanımdaǵı usı bir «Bayterekke» úlkemizdiń xosh iyisinen máwsim sayın payımdı jetkerip berer edi, meniń payımdı! Sebep, sebebi men olardıń bárine ashıq edim, olar da maǵan ashıq edi, ashıqlar ashıǵın biynesip qaldırmasa kerek. Tap usı bugin, Watan degen qásiyetli jerdiń ózi anaw meniń shańaraǵımnan, qalaberdi, tap usı «Bayterekten» baslanıp alıs-alıslarǵa, dım alısqa kete beretuǵınday tuyıldı, keteberetuǵınday, hawwa. ..

Dayım kún táwir-aq eńkeye bergende keldi. Keliwden «al, endi, baraqoyıń», dep, qalay haytlawdıń jónin túsindire basladı. Bunı bala kúninde kóp kórgenlikten, ele de esimnen shıǵa qoyǵan joq edi. Sondaǵı qırpıq malaqaydı shekesine qoyıp, haytlap júrgen serboydaq Meńlibay aǵalar házir jigit aǵası. Balasının aldı at shawıp júr,

hayalı bolsa besinshi balasına júkli.

Sonnan beri bul qaraǵannan haytlaǵanday jigittiń ireti bolmadı ma, ya dástúr gónerdi me, áskerlikke ketpesimnen burın talay hayttıń bawırsaǵın jedik ǵoy, biraq, haytlap kelgen adam kórmedim. Endi sol nárse ersi kórinetuǵınday sezildi me, tabanım tartıp turǵan joq. Julqınıp turǵan Sársenbay, Jańabayǵa bolsa kórmegen dástúrin kórgen qızıq.»

Bizler atlardı sılap-sıypap ertledik te Qaypan aǵanıń awılına atlanıp kettik. Sovxozdıń orayınan haytlap shıqqan jigitlerdiń ústi qozday, qórenishi biz edik. «Qız jeńgesi biykeshinen sorap aladıdaǵı, haytlıqtı sonıń qálegenine beredi, shóje qorazlarım. Bılay shıǵıp, julısıp júrmen. Qızı bar úy turǵanda, haytlıq qızı joq úyden soralmaydı, bunı hám bilip qoyıń» degen dayımnıń gápi qulaǵımdı shıńlatıp, ústimniń qorenishligin esime salıp kiyatır. Maǵan ne?! Jolbarıstıń terisin

jamılıp barsam da sol bayaǵı Maqset degen shopan ekenimdi hámme biledi. Biraq, usı haytlawdı shıǵarǵan sársembi kúni tuwılǵan Sársenbay, attıń ústinde kishkene aynasına qarap, shashın órlep-órlep qoyadı. Bizlerden pasom bolıp, qızdıń haytlıǵın ózi alǵısı keledi, yama-an!

Sharwalar tilinde «Sarı torańǵıl» atanıp ketken, iri-iri, hár shaqasınıń juwanlıǵı taydıń jiligindey ermanı jıńǵıllıqtan ótkennen son Qaypan aǵanıń awılınıń aq otawları taqırlıqqa tuwa salıp, qusı ushıp ketken máyeklerdey tasırayıp-tasırayıp kóriniwge qaradı.

Uyattaǵay! Birinshi mártebe qızlı awıldı saǵalaǵanǵa ma, uyalıp baratırman. Awıl jigiti bolǵannan soń alıstan kelgenlerdi otawǵa baslap kiriw de buyım aytıw da biziń moynımızda. Meni qısındırıp kiyatırǵan sol. Jigitlerdiń atlarına kewili toq kórinedi:

— Már siziń úy bolsın, — deydi Sársenbay. Men iyegimdi ekshedim, Temirkók kórer kózge qórenish bolǵanı menen, kún tiymegen baqqıday tuwlap, shapshıy bermegeni menen, alısqa talmaytuǵın qıylınan. Onıń ústine, qolǵa haytlıq tiydi de qashıwı qaldı ma!

Jańabay, óz kóligin júyriksingendey:

—Alıs emes pe, bala? — dep qoydı. Sársenbaydıń juwabı tayın eken:

—Onnan burın jetseń, awıldı dúbirletip háleklenbeymiz ǵoy.

Basqa fermalardaǵıday, bul awılda da shoshayǵan úsh-tórt úy. Biziń awıldan ayırmashılıǵı—tiyip turǵan kóli joq. Bozdaǵı awıl. Biraq, jánjaǵınıń jaylawı

ólámata alıs emes. Kól boyınıń jaylawı biziń dayımday ári tirnekli, ári tenteklew bolmasań, tiyise bermeydi. Álbette, bunday jerdi iyelew ushın táwekelshilik te kerek. Dayımnıń peshesi maǵan jaqsı málim. Jılda, marttıń on úshinde toqsan toǵısatuǵın bolsa biziń dayım segizlerinde-aq táwekel etip jibere beredi. Atınıń aldına belin óńgerip keledidaǵı, kún jılt etse, qonıstıń irgesin qırshıp ketedi. Áne, bunnan soń, bul dógerekke kim darısın, darıǵanı menen de malaqayı selkildep, ǵarrı jeńislik bermeydi. Átiraptaǵı shopan atawlınıń ǵarrısı usı bolǵanǵa sıylay ma, ya, «usı bále

tınısh bolsın, quda tınısh bolsa, qudaǵay tınısh», dey me, hesh kim bunıń menen orınǵa talasıp, gegirdek kernese bermeydi. Meńlibay aǵa da sum, kúlip júrip, barlıq keyisin esitip júrip-aq esitpegensip, dayımnıń bir shaǵlap otırǵan waǵın tabadıdaǵı, biziń kózimiz tanıy bermeydi-aw, jaylawdı óziń, tańlamasań. .. Mına Qaypan aǵa belin óńgerip, qonıs qırshıwǵa ketse kerek...» dep, ottı berip jiberedi. Ózi barǵanda da boladı ǵoy, biraq, onda Qaypan aǵa buǵan jeńislik bermeydi, «bul, seniń bir, menshik jeriń be, seniki ne, soylaq? Ya mennen burın kelseń eken,» dep, tayday talasadı. Al, biziń dayım menen bolsa, óytiwge uyaladı, ákesindey adam, qıyın ǵoy. Qalay da kóp waqıtlar boldı, jılda usı Qaypan aǵalar menen darama-qara, qońsı

bolıp kiyatırmız. Nazlını, Nazlı degen qara qızdı qara shıbınday girttay waǵınan-aq bilemen.

Aldı menen sharlaǵanım otawlardıń aldı boldı. Men hesh qanday qańtarıwlı attıń bolmaǵanıńa quwandım. Nazlınıń ájaǵası joq qusaydı. Malǵa ketkendidaǵı. Arqa jaqta bir-eki bala baspaq baǵıp júr, olardan bizge keletuǵın qısınıspa joqlıǵın bilemen.

Tıshqannıń qońızdıń izleri ıbır-jıbır bolıp atırǵan orpań jol menen awılǵa

aralasa bergenimde júregim burınǵıdan da háwlire basladı. Eń alda kiyatırǵan men edim. Qápelimde aldımnan basın qayqańlatıp, ótá shıqqan jılan kewilimdi bir sergitip tasladı.

«Apırmay, bala, qaysısına kirsek eken? Nazlınikine me, ya oń jaqtaǵı ájaǵasınıń otawına ma?» Sıbırlasıp, keńesip alayın desem, izdegiler de qaptallasa qoymadı. Sonıń arasınsha-shiy esikti qulashlap ashıp, sadaǵan keteyin, jeńgey esikten shıǵıp, qosqa qaray ilbidi. Bul, ózi, biykeshine bergisiz, sulıw, jas kelinshek edi. Túskeninde bunday emes edi, beri kele ısılǵan gúmistey jarqıldap sala berdi. Sırttan wákil kelse, sonıń qolınan shay ishpege qumar dep esitemen. Atı da Qumar.

Nazlı esikten qarap, úrikken maralday arı ketip qaldı. Bizler attan túsemen degenshe táwir kiyimlerin qıstırıp almaqshı shıǵar.

Bayaǵınıń bajbanlarınday joralarım úlken bir saltanat penen attan túsip atırǵanda jeńgey otawǵa qaytıp ótti.

Úsh attı úsh baqanga bayladıq ta otawǵa ardańlastıq. Tartınıp-qısınıp, aldı menen bosaǵadan men atladım. Nazlı julqınıp oshaq basın sıyırıp atır ekendaǵı, aq jeńgey áneydey bolıp, tórdegi qus tırnaq tekiymentlerdiń ústine qurlı kórpeshelerdi qaǵıp salıp atır eken. Aman-esenlikti shala sorasqanda Nazlı shıǵıp ketti, Qumar jeńgey qumarımdı keltiretuǵın bir iyba menen mıyıq tarttıdaǵı: „tórleń», dedi biymálel, qońır dawısqa salıp. Jańabay tórdegi túrilgen keregeniń tusına barıp maldas qurındı. Bul, endi, otawda tórdiń qay japsar bolatuǵının bilmeytuǵınlıǵın sezdirip qoydı. Biraq, Sársenbay sum eken, mın aytsań da qara úyde ósken baladaǵı, oń japsardı aldı. Áne, úydiń tóri usı edi. Men onıń ayaq ushına shóktim. Bul endi, awıl balası ekenligimdi anlatqanım.

Azdan soń, dástúrxan jayılıp, alaqshınǵa tamanlaw bir jaǵı dóńgelek, bir jaǵı eki múyeshli, sopaqlaw mıs padnos qoyıldı. Maǵan qara chay ishetuǵınımız málim bolıp qaldı. Sharwalar jazdıń kúnleri mınanday áptapta qara chay emes, shóldi basadı dep, kók chay ishedi. Biraq, onda hár kim óz chaynegin ózi bawırına tartıp, ózi quyıp ishiwi kerek. Qız-kelinshekler sırtta qaladı. Qara chay bolsa, pákize, birewi quyıp beredi. Men Qumar jeńgey quyǵay-dá! — dep tiledim ishimnen.

Dástúrxannıń tórt múyeshine kishkene tórt shını lákkige salıp, gúbige pisilgen sarı may qoydıdaǵı shıǵıp ketip, Nazlı aq samawırın kóterip keldi. Júris-turısı qustıń párwazınday jep-jeńil bolǵanlıqtan ba, boy jetkenge qusap, sızıla

bermegenlikten be, Nazlıdan onsha iybeniń iyisi shıǵa bermeytuǵın edi. Kúnge kúyip, ábden qarawıtqan qolı menen aldına túsip baratırǵan jup-juwan taq burımın arqasına daǵıp tasladı da, soń, dizerlep, dástúrxan tolı bawırsaq, shiybawırsaq, qurt, qırmıshı bóreklerden gúrep atır, meniń aldıma gúrep atır. Sársenbay kúlip jiberdi. Nazlı da kúldi:

— Ózimizdiń awıldıń ógizi ash qalmasın.

Má, saǵan izzet— húrmet, sıylasıq! Anaw kúngi suwǵa basqanım ushın ósh almaqshı shıǵar; Gáp taba almay tıǵıldım, aynaǵa qaramasam da ózimniń qızarıp kegkenimdi sezip otırman. Usı qızdan da uyalıp! Mende menmenlik payda bola baslaǵan edi. Qumar jeńgey esikten basın suǵıp:

—Kelmey-kelmey kele qalǵan ekensizler, qayinlerim. Atlarıńızdı jayǵastırıp otırasız ba? — dedi pákize bir ırǵaqqa salıp. — Ya, ózim jayǵastıra bereyin be? Jılqı degen, kóringen jerge awnay ketedi. ..

—Oyaǵınan ǵam jemeń, jeńge, — dedi Sársenbay. Ishimizde kúyew bala qusap, kópshikke boy taslamay otırǵan usı. Sóylemey de otır edi, bir sóyledidaǵı: Atlarımız pisentli, Kumar jeńge. Awnasa da awnaytuǵın jerin tawıp awnaydı. Sizlerdi keshki talabıńızdan qaldırmay-aq qoyayıq. Chay-suw iship turamız. Mınaw Maqset, — dep maǵan barmaǵın shoshayttı da mákkarlıq penen kúldi. — Kelińler, Qumar jeńgeyden haytlıq alıp, at qashırısamız degen soń shıǵa qoyıp edik. Pákize,

erleri de alınbay-aq qoysın, shaptıǵa tayın turǵanı jaqsı. . .

—Qaydem, awnap, erińizdi búldirmese...

—Awnaǵanda, jeńge, shańlaǵıńızdan bir qısım shań alıp ketedidaǵı. Siziń

shańlaǵıńızdıń shańı da bizge málel keltirmes, — dep qoyadı Sáken. Jeńgey kúlipkúlip shıǵıp ketti. Kesa súrtip atırǵan Nazlı hesh nárseni esitpegensidi. «Haytlıq sorayıq degen ózińǵo, seniki ne?!» dep, shártimekleneyin desem, balalıq bolatuǵın túri bar. Biraq, Sársenbayǵa ala kózlenip, bir qarawǵa qaradım. «Úndemeste bále bar, eki urtında shala bar». Úndemey otırıp, kórdiń be bar ǵaremetti biziń moyınımızǵa awdarıp salıwın! Bayaǵı jel ókpeligi, «bárekellá» deseń, ólgenin bilmeytuǵın marapatshıllıǵı qalsa kerek. Meńlibay aǵanıń tápsi urdı ma, meniń ashıwımdı kúlki menen jeńejaq. Kúle beredi, kúle beredi, teris qarap kúledi, tómen buǵıp kúledi. Men onnan sayın qısınıp baratırman. Esheyinde gúwlep otıratuǵın Jańabay da sam-saz.

Nazlı meniń oń jaǵıma otırdı da sawsaqların mayıstırıp, kesalarımızdı usına basladı. Sırttaǵı qazan qostan maydıń shıjǵırǵanı esitildi. Qumardıń jeńil-jelpi, kuwırdaq-puwırdaǵına aylanısqanı málim bolıp qaldı. Jańaǵı gápiniń «otıratuǵın

bolsańız úlken qazanǵa qarayman“ degen tımsal ekenin ózim túsindim, túsinbese qoysın, Sársenbay menen ne jumısım bar!

Kesalar qıysayıwǵa meyil bere bergende paroxodtıń puwınday puwı burqırap, bir tabaq quwırdaq keldi. Jeńgeydiń ózi de otırdı. Baspaq baqqan balalarǵa xabar etilmese kerek. Bir lákki quwırdaqtı alıp, Nazlınıń anasınıń esiktiń aldınan ótip baratırǵanın kórip qaldım: «Qaypan aǵa keldimeken?»

Jigitlerde baǵanaǵı kábaptıń toǵı bar ma, qullası shımqınıp alıp otırdı. Hesh

kim qulshınıp gáp qozǵay qoyǵan joq. Mınawlar menen sır minez bolıp kórmegenge me, meni kórse tili qıshıytuǵın jeńgey de sızılıp otır. Aytqanınıń bolǵanı, tek:

— Tartınbań, alaberiń, shólletedi demeń, qımız bar, — boldı.

«Kelesi haytlarǵa da aman jetkeymiz, jeńgeydiń jaylawı keńeyip, sıyırı túwe bozı da buzawlay bepsin», dep, pátiyanı Jańabay oqıdı. g

Úshewimiz bir mes qımızdı ortalap, shıp-shıp terge túsip, jelpinip bolǵanımızda ruxsattı Sársenbay soradı. Kumar jeńgey biykeshin ımlap shıǵarıp jiberdidaǵı, izinshe ózi shıqtı. Bul úydiń sandıǵı ma, qarshını ma bári de usı bizler otırǵan jerde edi. Kózimizshe tintiniwge sıltaw taba almay júrgenin sıbırlaǵanımda: «onda

«Kimińdi xan demeyin, Kimińdi qara demeyin, Atı ozǵan jigitke, Mendey muńlı nashardıń, Basları bolsın sadaqa»

degen eken, dep taqmaqladı, —Men házir mınaw oramaldı anaw baqanǵa qıstıraman. Sizler de arılaw turıń. At ústinen qay shaqqanıńız keliń de ilip kete beriń. Biziń qızımız da, pákize: «Toqsan attan ozıp kelseń, Bayshubar, tórt ayaǵıń aq siyneme basılsın, dep, birewińizdiń tilegińizdi tilep, úyden shıqpay qala bersin, — dedidaǵı

túńlik ashatuǵın baqanın alıp, neshe shereklik ekenin bilmeymen, bir qızıl mátirini ushına qıstırdı. Endi meniń usını qalay bolmasın, alǵım kele basladı.

Kelinshek baqannıń tusına keldidaǵı, «Júz adımday arı turıń, dástúrde bul, joq, úyden shıǵıp qashıwıńız kerek edi. Ózim tawıp atırǵannan soń, ruxsatı da ózim beremen», dedi. Bizler artlarımızǵa qaray-qaray atlarımızdı arman aydadıń. Bul bir, ılaq oyınday qızıq bolatuǵın túri bar. Atımızdı baqayǵa bursaq jeńgey qıstırıp bolıp, sırıǵı qolında, úy betke shayqalıp ketip baratır eken.

Jańabay jedellenip, atın tepsiniwge qolaylasa bergende, shashbawındaǵı manatın jalt ettirip, artına qaradı da:

—Ózim aytpaǵansha shabısqanıńız esap emes, — dep kúldi. Anaw eki úyden de qatınbalashaǵalar esikleriniń aldına shıǵıp úlgergen edi. Shıqpay otır» ǵan tek Nazlı?

—Ayqız, ha-aw, Appaq, shıq, kimniń alǵanın kórip qal, Aqbotam! — dedi kelinshek erkeletken bir dawıs penen esikke qarap. Qız shıqpadı, bári bir, shiyden sıǵalap turǵanın sezetuǵın edim, Sársenbay sezbese qoysın, onıń menen ne isim bar!

—Háy-áy, kelin, ballarǵa juwap berseńo, kesh bolıp baratır...

—Házir, sheshe, — dedi dawıs shıqqan jaqqa qarap. Soń bizlerge «baqandı - shayqamaǵaylı!» dep eskertti de: Al, jolıńız bolsın! — dedi.

Úshewimiz birden attı tepsindik. Anaw ekewiniń atı birden shırp ete qalǵan qamshıdan tikke shapshıdıdaǵı, shorshınıp ketip, zuwıldawı menen baqannıń tusınan ótip ketti. Bundayda birden pát penen qashqan attıń basın tabanda irkiw qıyın, bunı men jaqsı bilemen, jeti jasımnan beri dayım at penen birge seyislep júrgen men bilmegende kim biledi. Sársenbay traktorshı bilsin be, ya anaw Nókisli mexanik bilsin be?! Bunıń ózi, atı «baqan» bolǵanı menen, uzınlıǵı bes-altı metr párawan shıǵatuǵın torańǵıl edi. Juwanlıǵı da jińishkelew telegraf aǵashınday bar. Anawlar atların keksheytip, ele ketip baratır. Aldınǵı Sársenbaydıń atı izindegige jetkermewge, Jańabaydiki bolsa, tap soǵan jetip alıwǵa asıǵıp baratır. Báyge kórgen, ılaqqa qosılǵan atlar ekenin baǵana-aq bilip edim. Olar úylerdiń arası menen iytlerdi úrgizip, qatın-bala shaǵalardı wahahalatıp arman óte bergende shılbırımdı bilegime orap, men de baqanǵa órmelep baratır edim. Oramaldı alıp tómen sıqpanadımdaǵı, awıl adamların hayran qaldırıp, jerge emes, erge sekirdim.

Sóyttim de aq baslı erge suqqan taspa menen torlanǵan qamshımdı suwırıp alıp, sawırıstı sıypatıp jiberdim.

Artıma bir qarasam, buwdaq-buwdaq shańnan hesh nárse kórinbedi. Awıl álle kashshan alısta qalıptı. Attıń basın ajırıqlı dalaǵa burıp, zárre eglep aldım. Mátirini de

belime buwıp tasladım. Sonda barıp, ıdırap baratırǵan shańnın arasınan ózime qaray

shawısıp kiyatırǵan eki shabandozdı kórdim. Jóne jortaq penen aydaǵanım bolmasa, qamshıǵa aybat bermedim. Temir kóktiń dúbir esitkendegi ayaq alısın kórmekshimen.

Izinen dúbir esitile kele, Temirkók qulaǵın tikireyte berdi; «Endi jetti-aw» degende, oramdı jazdırıp, qamshını bılǵadımdaǵı, jılawdı quyıldırıp jiberdim.

Eki jıldan bergi at shawıp atırǵanım usı. Awıldan óte berip, ózimdi sonshelli ırazı etken Temirkókti zorǵa eglep aldım. Dayım da jılqı tańlawǵa bende emes-aw! «Qoltıq kól» jaqta baspaq baǵıp júrgen Otarbay menen Dawıtbaydıń berman juwırıp kiyatırǵanın kórdim. Esikten jeńgem jayparaxat shıqtıdaǵı, Meńlibay aǵadaǵı jeńgey qarını shámpiyip, júkli qayıqtay awdańlap júrip, kókiregine túpire berdi:

—Amanlıq pa, ne bále, qutırǵan iyt quwǵan joq pa?

—Qasqır quwsa da búytip qashpaymız ǵoy...

— Óyppe-ey! Ne bále boldı dep edim, amanlıq bolsa bolar-aw! Awılǵa shawıp keliw degen, há, márińizdi «Bayterek-ete qoyǵanda...»

Kólikleriniń tanawları parıldasıp anawlar da attan ırǵıstı. Endi alǵanı menen

esap emes edi. Jańabay ózinen ózi kúle beredi, kúle beredi, Sársenbay dım kúlmeydi, sup-sur:

— Kún ele erte, qaytayıq, — dedi endi bul jerde gurıwdıń keregi joqtay, úmitsizlenip, Birden buytip, nege mazası qasha qoydı, túsinbedim. Ishkerilep, oramaldı ashıp kórdim. Bir eliwlik, bolǵanı. Bunnan úsh onlıq salǵanı maqulday kórindi maǵan, pul degen jaman ǵoy!

Atları pitegene terin basıp, qaytarman bolǵanda, Sársenbayǵa uslata saldım:

—Mine, joralar, haytlıǵıńız. — dedim ekewine birden. — Bizden qoy jedik dep qaytasızlar. ..

—Jo-joq, keregi joq, — deydi Sársenbay qolın sozıp atırıp. Sonda nege qolın sozdı! — Miynet ózińdiki, ózińde qalsın, jo-joq, — deydi puldı qolına uslap turıp. Jańabay kúlip jiberdi:

—Sáken eliwlikti kópten kórmegenǵo, ala ber, dártti basamız!

—Ádep, qaltaǵa basıp alayıq. Al, yaqshı,..

—Al, yaqsha, haytlamay-aq kelip turıń...

—Dayıń bizge anaw úyińde qalǵan qarshıǵasın ápermespeken, shuw!...

** *

—Pa-ay, Temirkókti qashırıp kórdim deyseń, barakálle! Usı buyılǵı zúráát toyında bas bayraq bolmaǵanı menen tete bayraqsha iyegim qıshıydı? Jılqını tanıymızdaǵı, aqırı, dep, shaǵlay baslaǵan dayımdı esikten kirip kelgen jeńgem qara suwǵa túyildirip» tasladı:

—Ǵarrı-ı, Toqalaq jo-oq.

Ol shıǵıp ketkennen son «ómirimshe mal baǵıp aldımnan mal joytqan qudanıń qulı emespen», dep, jańa taǵı shaǵlap kiyatırǵanda:

— Há-á, ǵarrı-ı, shıǵós, beri, «Alabas» ta joq,— degen ses qora jaqtan talıp esitilip, taǵı bereketti qashırdı. Esikti jelpindirip, súńgip shıqqan úyrektey Meńlibay aǵa úshewimiz birden zonq-zonq úyden shıǵıstıq.

Kelip sanap qarasaq, sawsaqtay sádde-sádde bes sıyır, bir tuqım buǵamız joq. Buǵa bolǵanda qanday, «Qazaqtıń aq bas» sıyırınıń tuqımınan, fermamızda bul tuqım áshirepi.

Hámmemiz birden sup-suwıq bolıp, únsiz bola qoydıq. Sheleklerge zıńıldap, súttiń tiygeni, hátte peshsheniń ızıńına shekem esitiletuǵın bolıp qaldı. Dayım óz kózine ózi isenbey, taǵı bir mártebe sanap shıqtı, joq, altı mal joq!

—Qashaǵan kúylep júrip edi, sol ertip ketken, haram ólgir! — dedi ózinen ózi kúyinip. — Toqalaq bolsa, biziń mına Maqsettey ılıqpa. Bar talabın qoyıp, birewdiń

júr degen jaǵına ılaǵıp kete beredi. . .

—Hesh gáp bolmas, — dep jubıtqansıydı Meńlibay aǵa. — Tań atqansha bir jaqtan shıǵıp qalmaspeken?

—Áy, ne qılǵan! — Dayım úmitsizlenedi: — Seniń xabarıń joq, Kashaǵan bir tuwǵan gezinde Nurniyaz atawdıń arjaǵındaǵı awıldan satıp alınıp edi. Soǵan ergen bolsa, ketip otırısı. Úsh jılǵa shekem qashıp kúydirip edi. Ádepki buzawı soyaqta qalǵan ǵoy, bári sonıń qırsıǵı. Sonda aytqanman, aqırı, «buzawı menen alayıq» dep. Sennen burınǵı anaw qamalıp ketken júwernemek, ırastıratshı qılmadı aytqanımdı!

—Onnan beri kóp jıllar…

—Maldıń miylisi geypara buzık qatınnan da jaqsı. Tuwǵan perzentin umıtıp, taslap ketpeydi.

Sen neǵıp tursań, bar, tútinligińdi tútet! - dep, maǵan baqırıp jiberdi.

Xámme úyli-úyine daǵısqannan keyingi keshki chay da únsiz ishildi. Dayıma hesh qaysısımızdıń kattı sóylegenimiz de, anaw kóziniń aǵı-qarasınday eki balasınıń jırqıldassh kúliskeni de jaqpadı:

— Otırsańız-dá, tınıshıńızǵa, jurt ne uwayımda, bular ne uwayımda!... Bárinen beter anaw eki buwaz sıyırdı aytsan-á! Bir jerde tuwıp qalsa, baspaǵın |qasqır jep ketedidaǵı, shaǵal degen taǵı bar!

Sırt tısır etse, «áne, keldi, juwır sırtqa» dep «qapıǵa barmaǵın shoshaytadı. Ol jer-bul jerge úńilip, taǵı qaytıp kelemen.

— Kelmep pe?!

—Yaq. .. —Únsiz gúrsinedi... Taǵı juwır, taǵı gúrsiniw. . .

Tań qıyınlık penen attı, Qarshıǵa aq jemitti julqılap atır eken. Qashshan turıp, atın ertlepti de ǵarrı toǵaydı tintinip ketipti.

Mennen túste xabar aldı. Qaralay óship qalǵan: «Malın túwel me?» «Túwel».

— Joqtan dárek joq pa? —dedide, juwabın kútpesten: — Kettim. — dedi. — Aldıńdaǵılarǵa bek bol, Nurniyaz atawdıń arǵı jaǵındaǵı, haram ólgirdiń satılıp alınǵan Shiyshi awılına baraman. . .

Kúndi batıra berip, awılǵa aralasa bergenimde qolpıldap, at shawıp shıqtı:

— Barmaptı, aldıńdaǵılar túwel me?

, — Túwel. .. '

— Al, endi, aytarım sol, hesh kimge tisińnen shıǵarıp júrme, — dep zinharladı qaptallasıp jortıp kiyatırıp. — Abıray tógiledi. Bir jerden shıǵıp qalar, jamanlıǵı, satıp alıp qosarmız.

Mal-hal jayǵastırılıp, tapsırılar sút tapsırılıp, hámme úyli-úyine kire bergende traktorın gúrildetip Sársenbay keldi. Kewili kóterińki. Biziń qanday awhalda otırǵanımızdı qaydan bilsin, hámmemiz benen kúlip qol alısıp atır.

—Qalaysızlar, tentekler? — dep, Otarbay menen Dawıtbaydın baslarınan tákibay alıwdı da umıtpadı. — Men awxat-pawxatqa qaramayman, — deydi birew salıstırıp atırǵanday. — Qaypan aǵanıń úyinen toyıp aldım. Qashsha-an, kún barında kelip edim. Ata-y, payǵazı!...

—Hah?!-dey qoydı malınan dárek táme etken ǵarrı: — Shıqtı ma bir jerden?!

—Shıǵıptı, — dedi Sársenbay shúberek etiginiń qonıshına qolın tıǵıp atırıp. Bizler de quwanıwǵa meyil berip edik, Ol dayıma gazetanı usına qoydı: — Shıqqanda da eki gazetaǵa birden shıǵıptı-á! Mine, mınaw—orısshası, mınaw—qaraqalpaqshası!

—Háá, solay deseń-á, — dedi dayım kúliwge qayımlaǵan erinlerin jıynap. — Solay deseń-á, ne depti, bizge shashtárezden basqa da jiberetuǵını barmeken?

—Ne jibersin?!

—Ne bolatuǵın edi, shóp maydalaytuǵın mashın, sıyır sawatuǵın nárse, soǵan toq beretuǵın dibiyjok. . .

—Ja-aq.—dedi basın shayqap Sársenbay. — Onday gáp joq. Tek sizdi maqtaptı da qoyıptı, Meńlibay aǵanı maqtaptı…

—Ne deydi, usı ıras aytıp otırsań ba?! — Tikeyip otırdı. Írasıń ba? — Hesh

nárseden biyxabar Sársenbay:

—Sóyte-sóyte deputat-hám bolasań, — dep atır edi, qolınan julıp alıy iyegime tuttı da:

—Oqı — dedi. Sársenbay ańırayıp qaldı. Men gazetanıń birinshi betindegi bas maqalaǵa irgelese jaylasqan dayımnıń náhán súwretine qaradım. Astına náhán qara háripler menen «Shopan ata» dep jazıptı. Qay sovxozdıń qay fermasında shopan atanıń jasaytuǵınınan dárek beripti. Onnan soń, usı qaharmandı izlep, jolǵa qalay shıqqanın, jol boyınıń «poeziyasın, jandı lázzetlendiretuǵın jasıl shalǵınlı jaylawlardı. . .» súwretlep jazıptı. «Qoltıq kól» di, kól jiyegindegi biziń awıldı alıptıdaǵı, biziń shańaraktı daralap táriplepti.

«. . . Otız jıl shopanlıq etip, aldınan bir de malın joǵaltpaǵan shopan ata. ..» degen jerin oqıy bergenimde qolımnan julıp alıp únsiz otırıp jırta berdi, jırta berdi.

Sálden soń úydiń ishinde aq tawıq tútilgendey boldı da qaldı.

Neniń ne ekenin bilmey degbirden sasqan Sársenbay sırtqa atılıp shıǵıp, traktorın xodlaw menen bola berdi. Ol ketkennen soń dayım ózinen ózi isinip, basın shayqay berdi, shayqay berdi:

— Há, duzım tutqır, qam semiz, qotır: — dep ǵazeplenip qarǵandı. — Men úseytip jaz dep pe edim, gáziytte jırbıyıp turıw ushın túsip pe edim súwretke! Ha, men mına savxozǵa sharapatı tiye kete me, basshılar kemshiligimizdi oqıp kórse, pitegene iye

kete me dep júrsemmm! Há, duzım tutqır-á, bul jaman, endi jónine júrmey náhánlerdi aldap, kesirin jurtqa tiygizdi-aw! Tap, usınnan Nókiske tabanım bir tiymey keter, mashınınnıń dóńgelegi aspanǵa qarap, astında jenshilgir qotır! Gáziytińnen tawıp alıp, apkomǵa ǵana jup jaǵańnan súyrermen-aw! Ha, sendey bir-eki jalatayǵa jetkendey shama bar ele bizde. ..

—Qoya ǵoy, endi ǵarrı, — degen zayıbına jekirinip jiberdi;

—Otırsań-á, balaǵı jalpıldaǵan jaman! Sen neni bileseń, jama-an!

—Áne, áne-á, endi kisige alıp topıladı. Seni maqtatqan men be?..,

***

— Bereket tapsın, qotır xabarshı. Jaqsı adam eken ǵoy, «ońıp qaldıq, ońıp!» — Dayım gá sırtqa shıǵıp, dvijoktıń qasına baradı. Gá úyge kirip, búyirin tayanıp turıp, shańaraqtan salbıraǵan lampochkaǵa qaraydı. — Áne, kempir, bunıń bárin «ǵarrımnıń ǵayratı», dep bileber. Muratjan keledi. Onı úylendiriw kerek. Bólek shıǵarıw kerek, kiyizdi ǵoy, hesh kimnen soramassańdaǵı, jamılǵı jaǵı seni qısındırar. «Qolım tiymeydi», degen tońqıldıń endi bolmaydı. Atqa artıp, paxtasın ózim ákelip beremen. Shıtın qálew óziń menen. Mine, kórdiń be, tań degen uzaq, bókseńdi tompaytıp uzaq túnge jaǵa beriwdiń dım da keregi joq. — Alaqanın

lampochkaǵa sozıp qoyadı, — kúndiz qara úydiń ishi bunday ráwshan bolmas, sirá! Áne, sóytip, iyneńdi sabaqlap alasańdaǵı, anaw girtiygen kózińe uyqıń tirelgenshe, pákize kórpeńdi sırıy bereseń, sharshasań, iyneńdi basıńa shanshıp, dem alasan, hawwa, — Dep qoyadı:

Hámmemiz de kewillenip qaldıq. Usı ǵarrı shadıman bolsa, biziń úy túwe Meńlibay aǵanıń úyine de bereket darıǵanday bola qoyadı. Altı mal ushtı-kúydi joq bolıp, joqlawı asırılǵalı qabaǵınıń ashılıp atırǵanı usı. Ózlerimiz de ábden jabıǵıp qalıppız...

Sársenbay xot, dvijoktı traktorına tiyep ákelgen sol ǵoy, aqırı. Qashshan, men mal aydap ketiwden-aq kelgen bular. Jańabaydıń keypi bálent, dvijoktı qurıp bergen sol ǵoy, aqırı! Ózi, temirdiń piri eken, mınaw traktor, mınaw mashina demeydi, senokos bar ma, kombayn bar ma, aralasıp kete beredi. «Elektrotexnika degeniń, oyınshıq!» dep qoyadı.

- Ómirinde jelinine barmaqtan basqa tiyip kórmegen sıyırlardı úrkitip, sáddeletip sawıp bergen santexnik jigit ózin anaw ekewinen kem sanap otırǵan joq. Kópshikti omırawına tartıp, Meńlibay aǵa kirip kelgen sayın, dorba táme etken jemqor jılqıday qolına qarap otır. Jeńgem sabayaq jaqqa shıǵıp, onı-bunı qarastırsa da kóziniń qıyıǵın soyaqqa jiberedi. Mınaw qarshıǵa bolmay, bále boldı, bolmasa, bir-eki shólmekten tuwıppız ba!

Qosqa ot jaǵıp júrgen jeńgem úyge kirse, Mákeń otırǵızbaydı:

—Awxatıńdı tezlet, jeńge, seniń mına ǵarrıńnan tamatuǵın shıq joq, jigitler úyge barıp.. .

—Ne dep otırsań, óziń? — dep dayım shártimeklendi: — Usı, qorjını menen ákep qoyayın ba, usı?! Qarshıǵa bardaǵı, bolmasa...

—Soyaǵın aytıp otırman-aw! Bolmasa bizdi pul menen urıp jıǵatuǵınıńdı bilemen ǵoy, — dep, kúle berdi, kúle berdi.