Shawdirbay Seytov -Igbal soqpaqlari

— Onıń ústine, dayım „shashtárez jiber“ degen joq. Usınday etip, shamallap turǵan

da...

— Oyaqta da qabızlap baratırǵanım joq, ǵoshshım... '

Odekolon da seppedi. «Toǵayǵa átir suwdıń ne keregi bar», degen shıǵar. Almay shıǵıptı. Ishke kirip, dáskesin jıynap, jigitlerge «al yaqshı», dedi de, ashıwlı

atlanıp ketti.

Xalıq qatarı jaylasıp otırıp, men de chay ishe basladım. Kesasın tóńkerip taslaǵan Jańabay qarshıǵanıń qılǵınıp qaraǵanların, turıp jelpingenlerin qızıq kórip, túbine barıp otır.

—Azǵana bazarlıǵımız bar edi, Sársenbay kiyizdiń tompayıp atırǵan jerin ımladı:

—He qılamız. azǵana... ǵańǵır-gúngir sóylesip otırǵanday bolamız ba?

Men dayımnıń gápin ayttım. Jańabay oylanıp qaldı da:

—Maǵan bir ideya kelip tur, — dedi. — Davay, maevkaǵa shıǵamız!

—Haytlıqtı qashan soraymız? Sársenbay tikeydi.

—Keshqurın. Maqset jaqsı, payızlı jerge aparsın bizlerdi. Másláhát sol boldı.

Jeńgemniń juwıp, qazanǵa salayın dep atırǵan góshin saldırmay tasladıq. Qasına da nedáwir gósh qostıq. Duz, nan, tabaq, piyaz, pıshaq, nársesin qaldırmastan bir qapshıqqa salıp alıp, awızın kendir jip penen buwıp atırǵanda baspaq baǵıp júrgen Otarbay menen Dawıtbay kelip: «bizler de baramız!» dedi. Olay etkende, baspaqları qarawsız qalatuǵın edi. Aldap-suwlap, zorǵa taslap kettik.

Bul qaraǵannıń eń payızlısı «Bayterektiń» átirapı, mallar da sol dógerekte. Basqa jaqlar da bırshıldaǵan ot. Bıyıl qıs nayatıy qarlı, báhár jawın-shashınlı kelgen ǵoy. Báhár erte shıqqanlıqtan iráń de erte qıltıyısqan. Qayda jaysań da uzaq kúnge maldıń qarını shembereklenedi. Biraq men «Bayterek» tiń átirapına barǵandı táwir kóremen. Suwı da tiyip tur. Otı da mol. Ári, payızlı.

Sadaǵań keteyin, Ámiwdiń nesin aytasań! Sol hallaslap tursa, «quday da tınısh, qudaǵay da tınısh». Mal da, jer de, adam da toq. Jer toysa, el toyadı. Al, jerdiń napaqası bolsa, dáryadan. Sol tasqın bolsa qamıslıqları ırǵalıp, kóllerge de shıray

enip qala qoyadı.

Paxtakeshke qaraǵanda sharwa kitaptı kóp oqıydı. Oyaǵın jaqsı bilemen. Qula dúzde japadan-jalǵız júrgenińde oǵan tilleskendey adam kerek. Ol joq. Sondayda shopannıń sóylesetuǵın sáwbetlesi de, sırlasatuǵın dostı da, muńlası da kitap. Bálkim, sonlıqtan shıǵar, áskerlikke alınbasımnan burın-aq Djek Londonnıń arqa polyuske shana súyreytuǵın iytleri menen de, Sholoxovtıń dońız ólen qaplaǵan Dok dalası menen de, Kanon Doyldıń ómiri qıyankesti hádiysege aynalǵan biznesshileri menen de erte tanısqanman. Barıp kórmesem de Don dalalarınıń kógildir saǵımı dirildegen

ári taza, ári salqın hawasınan qushtarlanıp-qushtarlanıp jutqanman. Jasıl atlas jamılǵan Ámiw jaǵaları, dalalarımız qalay dem sheger eken? Kitapta... «Jilli Ámiw, seni kisenleymiz!» depti bir shayır. Erterekte waqtı-waqtı suw almalar bolıp turatuǵın edi, balkim, soǵan bola aytqandur. Biraq, sonsha aq sút berip, aymalap ósirgen anası da ashıw ústinde perzenlerin bir sabap-sabap almay ma? Soǵan bola, anamızdı jinli desek!.. Bolmaydı. Jinli bolsa da óz anamız jaqsı. Solay da dáryanıń kosıqqa túsinbegenine shúkir! «Jilli» degen sózge ókpelep, aqpay qoyǵanda, ya ańǵarın basqa bir

jaqlarǵa ózgertip, balalarına ashıwlanıp, úyinen bezgen anaday álle qaylarǵa ılaǵıp ketkende, isenimim kámil, mına káralarda el bolmaydı. Bunı tek ǵana, erkine jiberip, erkeletpek kerek. Usıǵan bereket tilemek kerek, baxıt-saadattı usıǵan tilesek, ol da óz gezeginde bizdi baxtiyar ete aladı. Úzgen botaday oynaqlap ketip, anaw-mınaw jerdi buldirgenge qusaǵan menen, bunıń barǵan jeri gúl! Urıs jılları, urıstan sońǵı bes-

altı jıllıqta basıwǵa egilgen arpa-biydaydıń, qayır qawınlardıń toplım jurttı asıraǵanı emis-emis esimde.

Bıyıl da dárya suwlı bolıptı. Suwlı bolǵanın sonnan biliń, Gúmis kóldiń bergi jaǵındaǵı biziń jambas muǵallimimiz Xojan aǵanıń qaqırası atawlap qalıptı. Qayıǵın maylap aw salıp balıq qarmadan ońıp otır. Ol káraǵa biziń júzip te barıwımızǵa boladı, «Bay terek» ten onsha alıs emes, iytiniń úrgen dawısı, sıyırınıń móńiregenleri azanǵı waqıtları ırashtıń basındaǵıǵa esitilip turadı.

Sol jerge júzip barıp, Xojan aǵanıń kayıǵı menen qonaqlardı kólge qıdırtıw da niyetim joq emes edi. Álbette, bunı men heshkimge aytqan joqpan.

Biz «Bayterekke» kelgenimizde ele mal iyirilgen joq eken. Bizlerdi kórip, dayım edireydi: «Ha, xaytlap ketpedińiz be!» .

—Azǵana kól jaǵalayıq dedik, Jańabay juwap berdi:

—Sovxozdıń alaqanday centrinde jabıǵıp kettik, ata.

—Aytarıń barma! dep qoydı dayım.

—Barsam, arbam aylanbay qalatuǵınday, qısılıp, qaytqansha asıǵaman. Apırmay, Nókistegi biyik jaydan túse almay otırǵanlardıń janına sáddaq!

—Bizler buǵan ne deyik, ótirikli-ıraslı kúlgen boldıq ta qoydıq.

Atlardı jalańashlap, sıptay bolıp sheshindik te suwǵa «bir-bir» súńgip shıqtıq. Álle qashshan góshti tuwrap taslaǵan dayım qınınan súyek saplı pıshaǵın shıǵarıp berip atırıp:

—Sen bir, otızlaǵan qızıl jıńǵıl kesip kel, soń oynay beriń, dedi maǵan. «Oynay beriń» sózi erkeletip aytılǵanday boldı.

—Men sizlerge bir, kábap pisirip bereyin. Jep toymaysızlar. Mına ballarım da demigip, kele beretuǵın bolsın.

Eki jigit tomar teriwge ketti. Men jıńǵıl shıbıq ákelip berdim.

—Sen jona almaysań, ózime ber, dedi dayım.

—Sóyt te sen de oynap kete ber.

Biz oynaǵan joqpız. Ot jaǵıp jiberdik. «Bayterek» sayası ırash túwe ırashtıń arǵı jaǵına da en jayıp, kún túsirmey turatuǵın edi. Kábaptı isliklerge shanshıp taplap otırǵan dayıma:

—Yashullı, — dedi Sársenbay. — Azmaz haytlıǵımız bar edi...

—Zamanıńızǵa jarassa, ballarım isheberiń dep, gáptiń arjaǵın ózi aytıp ketti.

—Urıstan burın bul nárseni bizler de jutqanbız. Onda, usını ishiw, shash qoyıw bilimdarlıqqa jatatuǵın edi. Men usı nárseni bilimsizligimdi jasırıw ushın aq ishetuǵın edim. Pa-a esirtedi-dá! dep, háwes penen basın shayqadı. Jańabay «Xod deyme-en, yashullı!» dedi kúlip. Dayım taǵı bas shayqap:

—Biraq, usı nársege kóp háwes bola bermeń, dep eskertti.

—Xúkimettiń ákelgen jańalıǵınıń bári jaqsıdaǵı, usınısı menen papırosı bolmay qaldı. Burın joq edi.

Dayımnan tartınıńqırap kesanı aldım. Dayım bir-bir islikten kábap berdi:

—Ash ózegińizdi órtep keter, mınaw menen awızıńızdıń dámin alıń. Tashmat kábapshınıń sháshliginen dámsiz bolsa, maǵan keliń! Pax, shıjǵırıp pistidaǵı. Girttay sirke bolǵanda ma, pay, aytıp ketetuǵın edi-aw! Sen nege maǵan jaltaqlay bereseń, ishe berdaǵı! Men qaǵıp salıp, kabaptı jep atırǵanımda súysine qarap:

—Biziń bul jaman da adam bolıp, joraları izlep kelip, xalıq qatarında kese

kaǵıstırıp, tupálám! dedi men emes, araqtı ózi ishkendey ırazı bolıp. Jańabay aqlanǵansıdı:

—Waqtı-waqtı úseytip turmasa, adam sharshaydı yashullı. Biziń jumıs búyerdegidey emes, kúni joq, túni joq!

—Áne, Jańabay úyrenishikli ádetine basıp kiyatır:

—Kópten beri sovxozımızǵa taza mashın kelmey atır. Júrip túrǵanı bes mashın. Onıń da ekewi remontta edi. Sonı shıǵaraman dep, bir hápteden beri kórmegen qorlıǵım joq! «Maqullar, ayar» degen dayım malaqayınıń qulaǵın jalpıldatıp, taǵı

bas shayqadı:

—Hár nárseni waqtında islep taslamasań, bolajaǵı soldaǵı. Qısı menen iyt

qırıqtıńız ba, shıraǵım-aw!

—Jańabay eki alaqanın eki jaqqa jiberip sóyledi:

—Zapchast joq ǵoy, yashullı-aw! Bolmasa, túbinde qolǵa qaraǵan jumıs ekenligin bilemiz-aw! Zapchast beretuǵınlar da jemqor attay bolıp qalǵan. Betińnen burın qolıńa qaraydı. Tamasha, tap biz bir menshik mashinamızǵa shúy sorap barıp turǵanday! Eregisseń, kasarıssań dım ala almaysań. «Joq» deydi, o tamam. A-al, bar ekenin dálillep kór. Sóytip júrgende birewlerdiń alıp baratırǵanın kórip qalasań. Bilmedim, bul tártiptiń qashan dúzlesetuǵının! Dártti basayıq, Sársenbay, bir quyıp

jiber? Áne, sonda-ay, yashullı. Zapchast kelgen waqıtta ońlanadı, dedi kesaǵa qolın sozıp atırıp.

—Bolmasa, jata beredi, tat basıp. Biraq, sonsha gegirdek, mashina jatqan menen, «solay eken-aw, Biruniyden jem ákeliwge kóligi bolmay atır eken-aw», dep, shıdap turmaydı. Mallarǵa jem kerek...

—Ha-a, aytarıń bar ma, bir nárseni abaylaytuǵın bala kórineseń! — Dayım gáp qostı: — Tártip boyınsha, jem ǵoy, bılay tursın. Mallarǵa túnemeligine de ot salıwımız kerek. Oǵan qol qayda, orıp salıp ushlıǵına shıǵa almaysań!

—Senokoslar islep turǵanda ushlıǵına shıǵıwǵa boladı-aw!

—Bala, mınaw gedir-budır jerdey de ora ala ma eken?

—Mına «Qutanlı», «Shalqar shúńgil» kusaǵan kóller bar ǵoy, yashullı, solardan orǵanda janın shıǵaradı! — Jańabay shulǵındı, — Hawwa. Átteń, onday ultanı tegis kóllerimizge suw túsip jalshımaydı. Bári suwǵa baylanıslı-aw, bunıń ústine, sanawlı senokos qısqı ot-shóptiń ánjamınan-aq awıspaydı. Biraq, pishenli kólat kóp bolsa, orıp alıwdıń ilájı bolar edi. Xabarıńız bar, egis jerdi izey alıp ketip, ótken

jılı pálen shaqırım jerge izeykesh tarttıq. Anaw kúni bir jıynalısta «onlaǵan

nasos qurıp, sonıń suwın ırass kólatlarǵa aydaw kerek» desem, gey birewler búyirlerine qarap, sılıq-sılıq kulisedi. «Á, gór bolıń-á!» dedim de otırdım. Keshe direktor shaqırıp aytadı: «Seniń sol gápinde jan bar eken, ǵoshshım, deydi. — Besaltı nasos tappasaq, bolatuǵın túri joq. Sen nasosshı tap, dep ótinedi. Garajdaǵılar remonttan awıspaydı. Mektepti pitirgenler qırılıp oqıwǵa kiriwge tayarlanıp atır.

Men qaydan tabaman? Jonaman ba? Qáne alıp jibereyik? Maqset, sen nege qıypańlay bereseń, yashullınıń ózi ruxsat etti me, boldı. Sársenbay?

—Men, alıp jiberemen, jora, — Sársenbay kesasına úńilip otırıp sóyledi: — Biraq sen jumıstı aralastırıp, miydi aynaldıra berme. Seniń menen araq ishiwge biyzarman. Awızıńa tiydi boldı, datarp shıǵa keleseń. Dem alıwǵa shıqqan ekenbiz, axırı, jora pákize bir dem alayıqdaǵı! — Dayım ájeplendi:

—Seniki ujıbatlı gáp emes, Sársenbay. Durıs mına balamdiki. Jumıs waǵında jumıs dep júreseń, sóylesiwge waqıt bolmaydı. Bıjıldasıp júrseń, onda isiń qalıp qoyadı. Sonlıqtan, balam, usınday tınıspasında paqır-puxarashılıqtı sóylesken shep bolmaydı, sen óytip awzın qaqpalama, yaqshı ma? — dep tisiniń ketigin kórsetip, biymálel kúldi: — Ókpeletip bolıp, ákesi genjetayına búyrek beretuǵın edi, má mına kábaptı jep jiber. Al, endi. Jańabay balam, anawıńdı iship taslap, awızıńdı bosat

ta, sóyley ber, shınında da gápińde jan bar eken.

Mına marapattan pát aldı ma, „xaaa, záxárdey-á!» dep murının jıyıra sala, keseni uzatıp, gápin gújitti:

—Sóytip, yashullıǵa, «bir nasosshı tawıp beremen» dep wáde ettim. Ózime teteles inim bar. Sonı ákelemen, tap bar ǵoy, sabasam da ákelemen! — dep barmaǵın shoshańlattı. Dayım kúldi. Sovxozǵa adam keldi dese jayrap sala beredi, adam ketti dese, bereketi qashadı.

—Ósetuǵın bala ekenseń, shıraǵım! — deydi sawdırap. — Hámme ózińdey bolǵanda...

Ǵarrıń bar ma?

—Ákem de bar, sheshem de bar. Jalǵız inim — jańaǵı. Ótken jılı institutqa kire

almay qaldı. Tamasha. Bolmasa, ákemiz sol institutta muǵallim. Bir esaptan, onıń aralaspaǵanı da durıs. «Shamań jetse, kir, shamań jetpese, men ne qılayın?» deydi. Aralasa qoyǵanda bizdi Nókiste alıp qalıw da qolınan keletuǵın edi. Aybaraǵın salǵan anamızǵa «kózi esikte emes, arqası besikte emes, ómirden óz jolın tapsındaǵı!» dep, baqırıp jiberdi. Sonıń menen, usı jaqqa kelip qaldıq, aqsaqal?!

—Ákeń tóreli adam eken.

—Inimiz MRZda islep atır, mine degen, — bas barmaǵın shoshayttı: — Motoris. Nasostı urshıqtay aynaldıradı. Tek, bir ákelip alsam boldı. Ári, ekewimiz jasasaq, kewilli de boladı.

—Bul jerge úyrenisse dey ber!—dedi Sársenbay. Jańabay basın ırǵap jiberdi:

—Úyrenisedi! Adamlar arqa polyuste de jasap atırǵo. Úyrenispeytuǵınlar, is qos jaqpaytuǵın adamlar, dostı-ım, — dep dawısın sozdı. — Talabın súygen adam, jer tańlamaydı! Áńgime, iske qumbıl beriliwde. Isi erikken adam oyın-sawıq, toy-tama- shanı kúsey beredi. Nesi bar, pákize, nasosın aydap, balıǵın awlap júre beredidaǵı.

Qalaberdi, onı ózim de kewilsiz etip qoymayman. Úyrenise kele, quwsań da ketpeytuǵın boladı. Kelgen kúnleri Nókiske hayt koyǵım kele beretuǵın edi. Házir barǵanım menen eki qonıp kórgen bala emespen. Adam degen, Maqset, dostım, óziniń qaerge kóbirek

kerek ekenligin biliwi kerek. Abay aytqanǵo, «Ómirge sen de bir gerbish, ketigin tapta bir qalan» dep. Ketigi joq jerge qalanaman degen menen, múyeshińdi sındırıp alasań».

— Biziń Maqset orının bilip júr-aw, — dep dayım nalındı: — Muratımız ketigin taba almay júr. Hay, sonıń orınına mal duqtırlıqtı oqıǵan-da! — dedi basın shayqap. — Táńirdiń zarın ettim, qılmadı-aw, qılmadı-aw! Ondayın bilgende jambas muǵallimnen soń-aq oqıtpay maldıń izine salatuǵın edim! dep ókindi. Súwretshilik degen ne!

Onnan „ol neńiz edi“, dep soraǵan Jańabay bolmadı. Murattan xabarı bar Sársenbaydı dayımnıń bul ókinishi nárse qızıqtırǵan joq.

—Qaypan aǵanikine haytlap kaytpaymız ba? dedi qaytama, gápti basqa jaqqa burıp, Jańabay hesh oylanbastan-aq:

—Kún uzaq, waqıt bar, — dedi quyashqa qarap, — Garajǵa erteń túste jetsek te boladı. Biruniyǵa úsh mashındı atlandırıp jiberip, Xaytmurat ata, «uh» dep, búgin

shıǵıp otırman. Endi olar úsh kúnnen keyin keledi, ózinen ózi tómen qarap, mırs etip kúldi de: — men bir nársege túsinbey júrmen, yashullı?—dedi dayıma. Dayım «mal baǵıw jóninen soraydı» dedi me, juwap beriwge tayarlanǵan túr menen, sorawlı pishinde «soray ber, juwabıń nesiye emes, naq» degendey, iyegin shoshayttı: — Mınanı qara, yashullı. Biz endi, Biruniyge mashın jiberdik ǵoy, á? Solar endi jemi barıwdan qolına tiye qoysa, úsh kúnde aylanıp keledi, ózleri salqıldaǵan góne mashınlar; bir jeri ushıp ketseǵo, onda isimizdiń atı joq. Keminde on kúndi joqqa sanap qoya bereseń. Al endi, Biruniydiń mashınları, biziń mına Shımbaydan jem áketedi. Buǵan ne deysiz?!

—Ne deydi, bala, ıras pa?! — dedi tańlanıp dayım. Bunı meniń de esitip

atırǵanım usı edi. Tek, ákelip bergen jemdi salǵanımız bolmasa, bul jem qayaqtan tasılıp atır, oyaqlarına bas aylandırıp kórgen emespiz. — Xaw, qalay? Olardıń mashını da úsh kúnde...

—Úsh kúnde jetedi. Kilometr bir ǵoy, aqırı! Qızıq, ya? Sonı keshe direktor shaqırǵanda aytsam, «planlastırıw solay, koorDinaciya degen bar» deydi. Men planlastırıw menen koorDinaciyasına túsinbegennen keyin, órshelespedim. Bolmasa, aytısıwǵa shekem baratuǵın edim. Túbi aynalıp kelgende, bunıń bári gósh penen súttiń nırqın shıǵarıp jiberedi. Nege deysiz ǵoy, ya? — deydi hesh kim «nege» demese de:— Birinshiden, sonsha jerge barıp kelgen mashinanıń amortizaciyası kımbatqa túsedi. Endi, bul zıyan qayaqqa júkleniwi kerek? Álbette, jemniń nırqına qosıladıdaǵı! Jem qımbatlasa, gósh penen súttiń ózine túser bahası qımbatlaytuǵını, samo soboy yasno! — dep qoydı orıssha aralastırıp. — Áne, sonday qızıqlar hám ba-ar!

—Anaw kúngi bizikine kelgen xabarshını kórmegen ekenseńdaǵı! — Dayım ókinish bildirdi: — Men kóp nárselerdi ayttım, endi, qarap júriń, jaqında gaziytke qatırıp

jazadı. Xaqanasın ayttım. Sharapatınıń ushlıǵın búgin ózlerińiz de kórdińiz; — dep, malaqayın alıp, basın sıypadı: — Mınańqara, mine, basım máyektey bolıp qala

qoydı. «Jılamaǵan balaǵaemshek qayda», sonı men aytpaǵanda júre berer edik. Bilemen, sol bir qatırıp jazsa, bizge dibiyjok ta jiberedi. Bári de boladı. Pay, áttegene-ay jańaǵı aytqanlarıńdı sonıń qulaǵına tiygizgenińde, qosıp jazatuǵın edidaǵı, ándiyshe sovxozdıń ońıp qalıwına ákeletuǵın edi! — Basın shayqadı: — Pay, áttegeneay! Al, endi sizler, shomılatuǵın bolsańız shomılıp, haytlaytuǵın bolsańız haytlay

qoyıń. Endi mal óre baslaydı, — dedi quyashqa sıǵraya qarap. — Soǵan kóz-kulaq bolıp turıń. Men bir úyden chay iship qaytayın. Kábap bizdi shólletip otır, sizlerdey suwıq

suw ishe almayman. Basqa gáp bolsa, kesh-qurın sóylese berermiz, ne de bolsa, sóylesiwge arzıytuǵın bala ekenseń. Men de tez oralarman — dep, Jańabaydı mardıytıp ketti.

Qozdı peshelep qalǵan kábaptı kızdırdıq ta qalǵan araq penen soǵıp aldıq. Nan da, hátte, awısqan piyazǵa shekem qalmay atır. Kúyedey jep baratırmız. Sársenbay: «bunday ishteyim ashılıp, anqılday bermeytuǵın edim, suw sorıp atır ma?» dese, Jańabay: «Mına kól boyınıń tınıq hawası ishteydi ashıp atırǵan» dep bilgishsinedi kelip!

Kem-kemnen kewiller ál-aspanǵa sharıqlap, jasarıp qalǵanday boldıq. Bálent ırashtıń basınan tunbaǵa gelle taslap, tap bir, on segiz, jigirma jasar bala jigit emes, jeti—segiz jaslardaǵı oyın balasına usadıq ta qaldıq. Gá may topıraqtı borpıldatıp, botaday awnasaq gá kamıslıqtı qaq ayırıp, qalaq oynaymız. Baslaǵan qamıs mústannıń shashınday aǵarıp, tozǵımasınan burın sulıw boladı. Buwını qatpaǵan qamıs hesh jerińe batpaydı da. Suwda turǵan japıraqtıń ushı da kıltanaqsız keledi. Kóldiń, ultanında da, jılda suw jatqanlıqtan, aytarlıqtay tomar joq. Biymálel edi.

Jańabaydan qalaqtı aldım da súńgip kettim. Súńgigende de, nárse taptırmaw ushın, burın oynap júrgen shóp-shalańsız tunbadan ózimdi qalıńlıqqa urdım. Demim túwesilgen waqıtta suwdan shıǵıp qarasam, qasımda hesh kim joq. Tunba jaqtan «bunı jer juttı ma!» «Ne de bolsa, kashırdıq» degen ǵawqıldılar esitilip turdı. Olar meniń shóptiń arasına qashıp, shalańǵa oratılatuǵınımdı bilmegen ǵoy, ele sol jaqtı sambırlatıp izlep júr. «Bulardı bir, sergizdan eteyin-shi» degen oy menen, kókiregimdi hawaǵa kernep aldım da murınımdı kısıp, sılt etken ses shıǵarmay taǵı súńgip kettim. Súńgip baratırman, súńgip baratırıp, kóldiń betinen joq bolıp ketkenimdi sezip baratırman. Qamıstın sıldırlısında, qulaǵım esitpeydi. Kewilim sergek, liykin, awız toltırıp aytarlıqtay maqset te, baǵdar da joq. Men, waqıtsha bolsa da bir nápes ári soqır, ári gereń bolıp berdim. Sol ketisten toqpaq penen

urǵanday basıma bir bále «shaq ete qalmaǵanda demim túwesilgenshe kete berer edim, kete berer edim. Bası tasqa tiygen shortan keri qaytadı ǵoy. Men suwdıń betine zońq etip shıqqanımda shorshıǵan shabaqtay oynap shıqqan joqpan, eseńkirep shıqtım. Ádebinde miyim awıljıǵanday bolıp, qubla menen arqanı ayıra almay mańǵurlandım, basım jarıldı ma eken dep edim, jaq bas qattı eken, aǵıp turǵan qan joq, demek, jarılmaǵanı... Bir nápes, ózimniń ne qılıp júrgenime de túsinbey qaldım, basıma ne tiygenin de oylay almadım. Qarasam gegirdegimnen tómeni suwda, arqam torańǵılǵa súyewli. Usı ekendaǵı bizdi qaytarǵan! Shúy tóbemdi torańǵılǵa tirep, zárre dem alǵım keldi. Japıraqlardıń arasınan aspan kórindi, aspan, kádimgi, tıp-tınıq aspan.

Mınaw gúmisten zárre kógislew kól usı torańǵıldıń usha basına tóńkerilip ertektegilerden labı basımlaw náhán bir zontikke, ájayıp zontikke usap turǵanday edi. Qırdan wahalasqan kúlki esitildi. Men izime qayttım,

Qalaq ele mende edi. Sır bermew ushın, jantalasıp, ırashqa órmeledim de trusimniń hóllengen balaǵın salpıldatıp qashıp otırdım. Mushtayımnan buzaw quwıp, iyt penen jarısıp úyrenip qalǵan men oǵırı juwırǵısh edim. «Júyrikten júyrik shıqsa, eki ayaǵı tıpır-tıpır». Sársenbaydıń bizge jetiwden úmitin úzip, álle qashshan artta qalıp qoyǵanın, Jańabaydıń kemkemnen aranı quwırıp kiyatırǵanın bir qaraǵanımda bilip alǵanman. Liykin, men, jarıs dese jaslayımnan júdá namısshıl edim, aldıma

bala túskenin jaqtırmaytuǵınman, degen menen, «zordıń úyi kúysin»! Jańabay qaptallasıp juwırıp keldi de basıma «sharp» ettirip, «Bayterekke» qarap juwırdı.

Meniń barlıq abıroyım qalaqta turǵanday sezildi, qalaqtı bolsa, Jańabay mennen basıp alıp baratır. Endi menen jeńisti qaytadan ózim iyelep, oyın buzıwım, buzǵanı sol, oyındı tarqatıwım kerek edi, álbátte, aldaǵı bolatuǵın jeńisine kózi

jetpeytuǵın ázziniń, bul da bir hiylesi ekenin túsinemen, qayteseń, kúdiretli bolıwǵa shama joq!

Biraq ol aranı ashıp ketti, ashıp ketkeni sol, mennen eki júz atlamday kashıq ketti. Tırısıp baratırman, tırbanıp baratırman. Jetkermey baratır «Bayterekke» taǵı júz atlasa jetip qalajaq.

Oyın baslanǵalı qasha-qash, qızıq-qızıq penen bir shaqırımday alıslap ketkenimizdi endi serlep kiyatırman. Jańabay bar-á «Bayterekke» órmelegende «Endi tuttım degen oy jılt ete qaldı. Terekke órmelewge bende emes edim! Áskerlikte bir monter soldat penen báslesip, on bir metrlik telegraf bórenesine noqtasız órmelep, sım baylap bergenim, eń qádirli múlki, bayanın utıp alıp, ayaǵanlıqtan taslap ketkenim esime túsip, kewlimdi toǵaytar edi.

Men túbine jetkende ózekten órmelep, qashshan shaqaǵa jetip alǵan Jańabay entigip turıp:— «Endi saǵan tuttırsam, atamnıń tóli emespen. Men, mına shaqadan shaqaǵa ırǵıp, Tarzan bolıp bere alaman!» dedi, kúlip ayttı, kúlse de nıqlap ayttı. Órmelep atırıp men de órshelesgim;

—Sen Tarzan bolsań, men maymıl bolıp beremen...

—Maymıldan adamǵa aynalǵan jańalıq emes, taǵı kúldi, — Adamnan maymılǵa aynalǵan jańalıq, kór, shamańdı. Meniń pervoklasnıy gimnast ekenimdi sen ele bilmeyseń...

Qalaq oyınnıń izi óner jarıstırıw qusaǵan bir-nemege usap baratır, bolmasa, qalaqta turǵan nárse joq «Tarzan» degen tórt seriyalı kinonı onlaǵan jıllıqta men de kórgenmen. Sonda onıń Djungli toǵaylarında terekten terekke, shaqadan shaqaǵa ırǵıǵanlarına hayran qalǵanman. Onday bolmaq qayda, adam degen de panqılday beredi eken, á!

Ol órlep baratır, men de órlep baratırman, onı quwaman dep, men de joqarılap baratırman! Júyriklik te ya qash-á—qashtan, ya quw-ha-quwdan kámbillesedi. Jeti jasımda erge qonıp, báygige at qashırıp ósken men, bul nárseni jaqsı bilemen. O, bilgende qanday!

Sıydam ózekten ótkennen keyin, shaqalı jaǵınas órmelew qıyın emes edi. Liykin, ele «Bayterektiń» usha bası alıs, dım alıs. Onıń ushına hesh kashan órmelep kórgen emespen, oylaǵanım da joq, keń qulashlı tórt nazelim... Qıyal degendi qoya ber sirá! Adam asıǵıp-albırap baratırǵanda da kele beredi ekendaǵı! «Men bir, usınday «Bayterek» bolsam, maǵan keń qushaqlı úsh nazalim ashıq bolıp qalıp, talassa! Pah, nesin aytasań! Onda mına «Bayterekke» aynalǵan men kóleńkemde julısayın dep atırgan kızlarǵa: «háy, qızlar, sizler óytpeń—der edim joq jerden ziban pitip. — Óytpeń, aqırı, áneydey úlbiregen aq júzińizge daq salıp alarsızlar. Men hámmenizge

de jetemen, inanbasańız bárińiz qol uslasıp qushaqlap qaray qoyıń. Kushaǵıńızǵa sıymayman. Jáne bir „sárwe boylı, keń qushaqlı, yuzleri mináwwar» dilbardıń jayılǵan qushaǵına orın qaladı. Qoyıń, shataqtı! Sizler jabıla qushaqlay beriń, men bolsam, sizlerdiń gúmis kulkińizge basımdı ırǵap turıp, názik japıraqlarımdı sıldırlatıp qosıq aytıp beremen!» degen shiyrin qıyallarǵa, kúlkili qıyallarǵa shúmgenmen. Sayasında ayaqlarımdı ayqastırıp, shalqama jatıp solay oylaǵanman. Qápelimde, esime usı tústi. Írasında da meniń «Bayteregim» sonday juwan edi, árman ótken mártebemdey biyik edi. Samalǵa da, suwǵa da, shólge de tózimli bul torańǵıl, taǵdiyrı menen talasıp, óse berer edi, óse berer edi, órshelenip óser edi. Nege ekenin bilmeymen, ójetlikti meniń usınnan úyrengim keler edi. Sonlıqtan hám men ójet

menen betin basıp Sársenbay arman qashıp baratır, ústine tússe ózin de óltirip taslaytuǵınday buǵıp qashıp baratır. Tas tóbemnen shıqqan sıtırlıǵa qosıla esitilgen:

—Qáne, jet-jet, márt ekenseń, — degen seske jalt qarasam, mayı shashırap ketken shıǵar degen jilinshigim baǵanaǵıdan táwiraq joqarıdaǵı bir shaqadan sallanıp turar

edi. Álxabbiz! Adam da bunday janı qas, jabayı boladı eken! Eń bolmasa, «xawlıǵıp, jıǵılıp keter» dep meni oylamadı ma sirá! Ol ele kúlip turar edi. Misli bir turnikte ushqanday, shaqanı taqımınan ótkerip alıptıdaǵı eki qolın jazdırıp, tómen qaray ózin jiberip qalǵanda:

—Háy, qoysań-a! — dep, taǵı baqırıp jiberippen. — Qalaǵı qurısın! Sen-aq utqan bol, shaqaǵa isenim joq.

—Qoysańız-dá, háy, óligińizdi qapshıqta salıp búlip qalarman, qoysańız-dá,

aqırı!

—Qalay! Cirkash bolalaman ba?! — dep kúledi Jańabay. — Ayt, bola alaman ba?

—Bola alasań, tús, bereket tap?! — Sársenbay jalındı. — Bolmasa, qashıp ketemen, olla, júregim jarıla jaq! — Jańabay basın shayqaydı.

—Júregińe bekkem bol... házir taǵı fokus kórseteyin be, ya ózekke órmeleyin be?

—Bereket tap, ózekke-aq órmele, bereket tap...

Jańabay shaqadan shaqaǵa asılıp-asılıp ózekke jabıstı da káramat bir shaqqanlıq penen ózekke órmelep baratırıp sóylendi:

— Oyındı qoydıq, Maqset. Kel, usha basınan átirapqa bir qarayıq. Qaerler kóriner eken, kel, jora, kel.

Temen qarasa adamnıń kózi tınarlıqtay jerge kelgen edik.

—Endi órmeleme, arjaǵı kótermeydi, — dawısım dirildep shıqtı.

—Onı bilemen ǵoy, mine, mına shaqaǵa barıp otıramız. Sen anawsına min, — batısqa qanat jayǵan juwan sanday shaqanı nusqadı. — Ol sen túwe awıl-aymaǵıńız benen minseńiz de kóteredi...

Ózekten qolımdı jazdırıwǵa, nesin jasırayın, qorqıp turman. Biraq, qalay da sır bermewim kerek edi. Ol aytqanımdı dizem qılar emes, qaltıldap baratır. Sársenbayǵa kúlip júrip, qara sen, ózimniń sır aldırıp qoyǵanımdı! Bir qolım menen joqarıdaǵı bir shaqaǵa tırmastım da, ekinshi qolım menen ele de qushaq jetkisiz ózekti qapsırıp, áste-aqırın Jańabaydıń kórsetken shaqasına shóktim. Jańabay maǵan qarap, kúlip otır: «Qorıqpa, hesh gáp bolmaydı», — deydi.

—Qorıqpayman ǵoy, — degenim menen dawısım qaltırıp shıǵar edi: — Nesine qorqaman! Bul degen, talay shıqqan torańǵılımız! — dep, ótirik ayttım.

—Túw, bala, ózi de biyik eken-aw! Bunday biyik torańǵıldı meniń birinshi kóriwim. Neshe jıllıq eken bul?

—Biziń dayımnıń babası batır bolıp ótken eken, — deymen pitegene kókiregimdi basıp alǵan men dayımnan esitkenimdi aytıp. — «Sol usı torańǵılǵa jaw-jaraǵın asınıp, sayasında uyqılaǵanda usı qaraǵannıń nárwanı eken» deydi ǵoy, dayım. Bar arjaǵın óziń esap ete ber!

—Sonda bunıń usı káraǵa tamır urǵanına júz jılday boldı ma eken, bala?!—deydi tańlanıp.

—Bolǵan shıǵar. «Ákemniń teregi, bul, kiyeli torańǵıl, pir tut, balam. Seniń nesiybeńdi allatalam usı átiraplardan shashqan» dep, dayıma ákesi zinharlap ketken ǵoy, sonda, álbette, eki juz jıl bolıp qalǵan shıǵar! — deymen, usı káranıń tupkilikli turǵınshılarınıń tuqımı ekenligime maqtanǵan bir keyip penen. — Dayımnıń ákesi jigit waqtınan-aq usı torańǵıldı qásterlep, tap bir miywalı daraqtay teris putaǵın alıp ósirgen eken. Bul ádet, soń dayıma ótipti. Kórdiń ǵoy, ózegi qansha jerge shekem sıpsıydam! Bunday uzın baldaqlı torańǵıl hesh jerde joq.

—Onıń ıras! — dep maqullaydı Jańabay. —Onnan qala berse, dup-dúziwin qayterseń, tap bir orıslardıń qayıńınday! Átirapqa qara, sen, bay-ba-ay! Bár nárse, alaqannıń ayasında!...

Jap-jasıl keńislik «Bayterekten» baslanıp, kete beredi, kete beredi. Anda-sanda at shaptırım, aq taqırlawlar ústindegi dirildegen saǵımdı mısalı bir ushı-qıyırı joq

kók teńizge megzeter edi daǵı, al ózi bolsa sol teńizdiń qırǵaqlarına usap qalar edi. «Qoltıq kól» diń arǵı jaǵınan Buxaradaǵı «Mirarab» mediresesiniń minarınday bir «minar» kóship keler edi, shaması, qırıq qulashtan kem emes. Kóship kiyatır, yoshıp kiyatır, dóńgelenip kiyatır. Tip-tik. Endi ol bergi jaǵındaǵı «Qoltıq kólge túsip, tep-tegis aydınnıń ústinde mayda tolqınlardı jıbırlatıp, bir maydan dóńgelenbegenshe qulamaydı, ol, sonday «minár». «Bir zamanları Tók tawın eteklep tógip taslaǵan qırsıq dáw, bizdey bir ǵarrınıń qarǵısına ushıraptıdaǵı, áne, usınday quyınǵa aynalıp ketipti, qarǵıs alǵan jaqsı emes, deytuǵın edi bayaǵıları dayım. — Anaw quyın emes, sol dáwdiń geda bolǵan ruhı. Jańaǵı ǵarrı qarǵaǵanda da katırıp qarǵaǵandaǵı! «Ómirińshe qańbaqtan basqaǵa kúshiń jetpegey» degen eken. Sóytip, quyınǵa aynalǵalı, isleytuǵın basqa isi joq, bayaǵıday taw etekleytuǵın shamadan nıshan da qalmaǵan, endi jaziyrama-jaziyra, jaylawma-jaylaw shóplerdiń basın julıp, qayda qańbaq bolsa biriniń ústine birin órip, minár etip, dóńgelendirip quwıp júrgeni. Onda da kólge túskenshe ǵana ómiri bar, burın Ámiwden atlap ótip júrgen dáw, endi tabanı suwǵa tiyse boldı, tayǵanap jıǵıladı. Al, kól jiyeklegen torańǵıllar bolsa, basların shayqasıp «hár zamanǵa bir zaman, degen, waqtında sen de tas tóbemizden jalpaytıp basıp búldirip ediń-aw! Endi, mine, bizlerdiń tobıǵımızdan kelmeytuǵın suwǵa tayǵanap jıǵılıp, sonsha say-saladan sermenip, oqpanlardan demine tartıp alǵan qańbaqlarıńan órgen minárıńdı qulatıp

alıp búlip júrgeniń! Seniki, taǵı mashaqat, kólden aman shıqsań, taǵı minár óriw, taǵı kólge qulaw! Saǵan qırsıqqan alaman qanbaq kótergen taqırlıqların suwdı jetelep jayıp, gá mákkege, gá jońıshqaǵa aynaldırıp, órisińdi de tarıltıp baratır-

aw! Endigi halıń neshik kesher eken?!» degendey, ırǵalısıp turadı. Áne, balam, deytuǵın edi dayım attıń aldına alıp júrip. — «Dáwdiń minárı» bálent bolǵanı menen, úpelek, qálegen jaǵına samal quwıp kete beredi. Onnan jaman da bolsa, bir túp qaramıq abzal. Ol tuqımı túsip, nısh urǵan jerinde kemalǵa keledidaǵı, ósip-ónedi. Ólse de sol jerde óledi, qońır gúzde me, ala báhárde me, samallar menen quslar onıń tuqımların jánjaqqa shashıp taslaydı, taǵı esedi. Áne, sonday, balam, dep ayta beretuǵın edi. Shań bar ma, tozań bar ma, qańbaq bar ma, qaldırmastan úyirip alıp bálent kókke boy sozıp, bizin úydiń arǵı jaǵınan jarlanıp kiyatırǵan «minár» dayımnıń usı ápsanasın esime salıp jiberdi. Bundaǵılardıń hesh qaysısı da dayımnıń ertegin esitpegen bolıwı itimal. Biraq, bunday kóshpeli «minárlar» sharwa tuqımın tańlandıra qoymaydı. Sonlıqtan «anan-qara, ha, anańqara!» dep, tap bir jańa kórgendey haplıǵıp, Jańabaydıń mazasın alǵanım joq. Ol átirapqa názer salıp, ózinshe bir tereń oyǵa shúmip otır.