Shawdirbay Seytov -Igbal soqpaqlari

— Qashshan kónligip kettim, — dep gápimdi bóldi. — Kelgen kúnleri kúni menen garajǵa, garajdan shıqqan soń mına tılaqtay awılǵa sıymay, pay, zeriktimaw! Endi, úyge barsam, dárhal usı javda qaytqım ke¬ledi de turadı. Bilmeymen, ne bálesi bar ekenin. Sirá, jumıs bastılıǵımnan shıǵar. Otıra tur, men bir chay demlep keleyin. ..

Men de qarap otırǵanım joq, nanlardı, kolbasalardı tuwrastırıp otırdım. Ol konservanı da asha keldi.

Ekewimiz stoldıń eki jaǵında otırıp, ǵańǵır-gúńgir chay ishe basladıq: «Jep otır, júz-júzden bolǵanda bolatuǵın edi. Jumıs waqtı, bolmaydı», dep te qoyadı.

—Sen, Maqset, meniń anaw kúngi gápimdi iship ayttıǵa jorıma. Írasında da sonday. Yaqshı, mına turmıs bizdi qanaatlandıra, ma? Biziń de hámmedey bolıp jasaǵımız keledi. Jurt barǵan stadionǵa biziń de barǵımız keledi. . .

—Kem-kemnen kemal, jora, deymen men de.

—Hesh nárse birden bola qoymaydı. Waqtı menen bári de bola beredi. Biraq, jaqsı jerge baraman dep, óksheni kótere bermey islew kerek, dep aqıl aytqan bolıp atırman. Pererıvtıń ózi qay jerde de bir saat ǵoy, «búgin eki traktordı garajdan shıǵarıwımız kerek edi» dep, Jańabay asıǵıp otır. Adam qusap, sırtqı kombinizonın

da sheship awqatlanbadı. Órliǵurlı awxatlanıp atırıp sóylep otır:

—Isle, deyseń, deydi maǵan ájeptáwirlew kúlip qarap. Men bir jaqqa ketemen dedim be? Isleymiz ǵoy, biraq, tek islew ushın agregat ǵana jaratıladı. Xodlaysan. tamam, islep tura beredi. Waqtında texuxodın berseń, boldı. . . Al endi, men asıǵıspan, dostım. Chayıńdı iship, garajǵa giltti aparaǵoy, dep, turıp kete jaq bolıp atır. Men ishimnen irenjiyin desem de hesh nárse tis jarmadım. Úyinde de qalmadım, ere shıqtım. At usı jerde qaldıdaǵı, ekewimiz piyada kettik. Tusına kelgende: «ketpeseń, keshte úyde bol“, dedi de ol garajına qayrıldı. Men awılkeńestiń keńsesine burıldım.

Áskeriy esaptan ótiw kóp waqtımdı almadı. Shashı mákkeniń shashaǵınday qızıl gúreń, bizlerden zárre úlkenlew bala jigit otır eken. Esapqa aldı da jiberdi.

Onıń esesine, keńsede irkildim. Endi komsomol esabına ótiwim kerek edi. Komitettiń sekretarı joq. Kabinetin Nókisten mal sanawǵa kelgen birewge bosatıp beripti de, ózi kólge ketipti. Buxgalteriyadaǵılar jańaǵı náhánge hár qıylı maǵlıwmatlar, pátte-pátte qaǵazlar tayarlap búlip atır eken. Sirá bizge «aman keldiń be» degen de adam bolmadı. Keńseden túńilip shıǵıp baratırǵanda rabrchkom Álimbay aǵaǵa duslasıp qaldım. Ayaǵında shúberek etik, basında So¬rı shıǵıp ketken jeken qalpaq. Bir jaqlardan házir ǵana kelse kerek. Etiginiń shańın túsiriw ushın esiktiń aldında jer tepsinip atır eken„ Assalawmaleykum, Álimbay aǵa», dep edim, betime qarap turıp: «ishke kir» dedi. Bunısı maǵan buyrıqtay estilip ketti.

Aman-túwellikti ishke, kabinetine kirip sorastı:

—Mal-janıń aman ba? dedi.

—Qashan keldiń? Meniń kúlkim kelip ketti. Biraq, kúlmedim. Ele sol sorasıwı. Bunnan eki jıl burın kórgenimde de kim menen bolsa da «mal-janıń aman ba?» dep sorasatuǵın edi, ele sonısı. Aldı menen maldı copap aladı.

—Bir óziń keldiń be, dep soraǵanımdı ayıp kórme, ǵoshshım. Ótken jılı Ǵayrat áskerlikten keldi. Bir aktrisaǵa úylenip kelipti. Ándamlı, orıs kelinli bolıp edik,

dep mıyıq tarttı.

—Toyında qosıq aytıp berdi. Rayonnan da adam shaqırıp, tap usı keńsede komsomol toyın ótkerdik. Taǵı bir shopan qosıldı-aw, dep quwanıp edik. Bala bayǵus óz aldına mal da alıp edi. Paydası bolmadı, Kelinimiz toǵaydıń iyt ulıtqan shıbınına shıdamay ketip qaldı. Jónine ketpedi, «Xot tı menya jaley, Gayrat. Kak zdes mojno jit» dep, Ǵayratımızdan da ayırıp ketti. Zdes jit mojno, ǵoshshım. Jaqsı bolsın,

jaman bolsın, ata mákan degen boladı adamda. Qalaberdi, biz, jeti atamızdan berman kiyatırǵan sharwamız. Mal bizlersiz, bizler malsız jasay almaymız, deydi stoldı sawsaǵı menen dúkildetip. Sirá, bizdi sóyletetuǵın da, «nege keldiń» dep soraytuǵın da túri joq, Ózi sóylep atır:

—Aman quwıssan, bolıptı, ǵoshshım. Bizge járdem et. Járdemin sol, házir pákize úyine qayt ta, dayıńnıń malınıń jartısın bólip alıp baǵa ber. Baymurat dayıń malın ǵarrıǵa taslap, monshada ot jaǵar bolıp otır. Sonı al. Jaqsılap baq, biz de iretinde seni qapa qılmaymız. Kolyaskalı motocikl kerek pe, pojaluysta! Ooy, túsinbeytuǵın jigit emesseń ǵoy, ne birewler bar, Ómirden orının taba almay bir kásipten ekinshi kásipke mudamı sırǵanap júrgeni. Sen onday emessen ǵoy, ózińdi óziń álle qashshan tawıp algan jigitseń. Saǵan qurılısshınıń, ya bir neftshiniń arasınan Maqsetti izlewdiń keregi joq. Ol jaylawda, bunı men áskerlikke ketpesińnen burın-aq abaylaǵanman, dep, marapatlap, arqamnan qaǵıp qaytardı. Men burın jılqıman edim. Endi maǵan «mal baq» dep otır. «Bul qalay bolar eken», sirá, onı da aytıwdı umıtıp, esikten qulshınıp shıǵa berippen...

***

Álimbay aǵa «bólip al» degen menen hesh nárse de bólingen joq. Bunı bólisiwdiń ózi xojalıq bóliskennen de uyat. Álimbay aǵa da sonı bilip jortaǵa «bólip al» dep, basımnan sıypap jiberdi me deymen. Aradan bir hápte óter-ótpesten-aq ózi fermaǵa kelip, kópshikti jambaslap otırıp:

—Xaytmurat aǵa, bizge kóp jıl járdem ettińiz. Raxmet. Ózińizdiń orınınızdı basatuǵın jaqsı bir shopan da tayarlap berdińiz, bunıńızǵa da raxmet. Endigi jaǵında sizdi jumsawǵa uyalamız. Pensiyaǵa shıǵa qoyıń, dedi. Dayım awızına aparǵan kesasın jerge qoyıp, sazırayıp qaldı. Hesh nárse demedi de. Állen waqıttan son:

—Álimbay-aw, dedi iyegin sozıp.

—Bayaǵıda mına jaqtan bir kósh kelip qonıp edi. Bayqap qarasaq, shubırısıp jurgen lolılar eken. Kóliginiń bári eshek. Yapırmay, bul xalıqtıń eshekke óshin-ay! Al, endi, ózi qıstıń qırawlı kúni edi. Tıńlap otır, ǵoshshım. Gaziytińdi soń oqırsań. . .

—Qulaǵım sizde, aqsaqal...

—Diydarıńdı hám bizge qaratıp otır, ǵoshshım. Uyat bolatuǵın áńgimeni aytıp salıp, keyninen óytip, júzińdi qaǵaz benen tasalama; Gápti tıńla.

Álimbay aǵa gazetasın jıynastırıp, kórpesheniń astına tıqtı da «pay, yashullı deymen-aw!» dep, kúlip otırdı. Dayımnıń sózi awızında:

— Sóytip, bir kúnleri, mına jıqqın ketkende bizler bir asıǵıs kóshemiz-aw, tap sonday demniń arasında zım-ǵayıp boldı da ketti. Izinde, gilen qunısqan eshekler qalıptı. Jabıwların hám sıpırıp alıp ketken. «Birewin uslap mineyin, nem shıǵıptı» degen oy menen, qayda góne tam, qayda góne tóle bolsa, ıqlap júrgen esheklerdiń onlaǵanınıń awızın ashıp qaradım. Sirá, birewiniń awızında bir tisi

bolsa boy ma! Gúrre waqtınan beri jumsap-jumsap, jańaǵı naysaplar keterinde

jabıwlların da sıpırıp alıp, ǵarrı esheklerin pırıldatıp sabap-sabap aydap jiberip kóshken ekendaǵı. Co, inim, tuqımıńda lolıǵa jaqınlıq joqpedi? Bul qalay,

endi húkimetke kerek emes bolıp qalǵanım ba? Men túsinbey otırman dep, kewiline málel keltirdi. Álimbay aǵa maydalap túsindirip:

—Endi, pákize, mına balań keldi. Burın aytayıq desek, malındı baǵatuǵın adam tappay júr ediń, men túsinemen ǵoy, —dedi álpayımsıp.

—Siz shınjırma shınjır kiyatırǵan sharwasız. Sharwashılıq siziń ata kásibińiz. Malsız jasawıńız qıyın: Sonda da siz qalay oylaysız? Ataǵıńızdaǵı maldıń bárin

usı Maqset baqqanda, qol juwıp qarap otıraman dep oylaysız ba? Artıq dáwlet kóz shıǵara ma, ha, pensiyańızdı hám ala beriń, mallarınızǵa da qarasa beriń, dep, kóndirgen bolıp ketti.

Sonıń menen, mal da biziń ataqqa ótip, dayımnıń atı buxgalteriyanıń is qaǵazlarınan sızılıp qaldı. Onıń esesine, biziń xákim ekew boldı. Birinshisi dayım, ekinshisi brigadirimiz Meńlibay aǵa. Bul jası ullı «ketip qaladı» dep, qáweterlene me, meni kórgen jerde soylaq tisin kórsetip, kúlip qala beredidaǵı, xoja xorlıqtı dayımnan kóremen. Biz mal baǵıp júrgende «balańa aytıp qoy, ǵarrı.

sırnaydayǵo, — degendi jayma-shuwaqlanıp aytıp júrdi. Bizdi kórip, ábden miyri

Men dayımnıń bul minezine burınnan qanıqpan. Ózi baqpasa, kisiniń baqqanına isenbeytuǵın ádeti maǵan qashshannan málim. Bayaǵıda bir lazımǵa ketken. Onda men jılqı baǵatuǵın edim. Kelemen degenshe, malların usı Meńlibay aǵanıń ózi-aq baqtı. Taxtakópirden úsh kúnde aynalıp kelip, tórtinshi kúni dayım bir keyip berdi deyseń:

—Seni fermaǵa hákim etip, sonsha maldı isenip tapsırıp qoyǵanlardıń basında tawıqtın miyindey miy bolsa, meniń mına saqaldı maldıń izinde aǵartqanım ótirik!

—deydi pátlenip.

—Úsh kúnniń arasında kóni qalıptıǵo!

Sonda, urısıw, ya pálen dep, gáp qaytarıw qayda, Meńlibay aǵa dayımdı kúlip jeńip edi. Sonnan beri, dayımnıń minezine Meńlibay aǵa mennen de qanıq. Keyise, kúle beredi, kúle beredi. Ya bir nárseni sıltawlap qetip qaladı. Men óytip ótirik kúle de almayman, ketetuǵın da jaǵım joq. Gáp te qaytarmayman. Tergewge tutılıp, baqırayıp otıra beremen. «Awılǵa barǵan son samostoyatelno jizn baslayman», dep, orıssha aralastırıp sóylep kelgen biziń ómirimiz usılay óte basladı.

***

«Gúmis kól» diń shet-shebirindegi qamıslıqqa basıp otladı da túske taman mallar damıl tawıp, iyiriliwge qaradı. Biziń de tınıs alatuǵın waqtımız usı. Mına jaqta «Qoltıq kól» jaqın. Anaw bir jal toǵaydan ótsem, úydiń shańaraǵın emin-erkin kóre alaman. Kúnde bunday jaqın jerge baqqanımda úyden túslenip júr edim. Búgin de sol oy menen shashıraǵan maldıń etegin jıynap, bir jerge jámledim. Endi kópshiligi

shańlaǵa manqıyısıp, gúyis qaytarıp jatqanınsha kútiwim kerek. Onnan soń alaǵadasız qayta bersem boladı.

Soǵan shekem qarap otırmayın dep, er-toqımın sıpırıp tasladım da tınıq suwǵa jallap Temirkókti juwıp aldım. Son, kebiwi ketkenshe awnamawı ushın atımdı torańǵılǵa qańtarıp, aydınǵa qarap júzip kettim.

Usı búgin meniń bunnan onlaǵan jıl burınǵı Maqset, bala Maqset bolǵım keler edi. Biraq, ómir degen aqqan dárya, dárya da izine qarap aǵar ma? Ba¬la bolǵım kelgeni menen balalıǵım maǵan da qaytıp oralmas edi. Degen menen, sol kúnlerdegi kólden máyek izlegen kúnlerim kózime elesler edi. Eleslegeni sol, aldımda onlaǵan jasar Maqset, qamıslıqtı ayırıp, júzip barar edidaǵı, tap bir sonnan qalaq ala jaqtay, sol

elesti quwıp, men de jap-jasıl qamıslıqtın jigin ayırıp júzer edim. Liykin, sol

bir eles maǵan tuttırmas edi, tuta almasımdı bilsem de quwa bergim, quwa bergim keler edi. Tamasha, adam degende túrli-túrli keyip bola beredi eken ǵoy.

Qápelimde, suwdı sabalap, aldımnan náhán bir birqazan hawaladı. Men kók shırsha suwda júzsem, ol qanatın qulashlap taslap, aq qoyday aqsha bulıtlar ergen kógildir kókte júzip barar edi.

Álle qanday bir mayda shabaqlar kelip, baltırıma tiyip qaytıp-tiyip qaytıp, meni qaytadan kólge qarattı. Kún tımıq edi. Sonlıqtan kól beti de tınısh. Tek ǵana, jańaǵı ózimniń sambırlımnan payda bolǵan dóńgelek, mayda tolqınlar shırpıldasıp kelip, omırawıma qabadı. Anaday jaqlar ele tıp-tınıq, tep-tegis. Aspanda emes, suwdıń betinde aqsha bulıtlar, kem-kemnen bálentlep, bir noqatqa aynalıp baratırǵan birqazan.. . Men ata mákanımnıń súwretine birinshi mártebe ashıq bolıp qaldım.

Temirkók kisinedi. Adamnıń adamdı kórse ǵana tillesetuǵınınday, jılqı da jılqını kórse ǵana kisineydi. Bunday baylawlı at biysáwbet ayǵırdıń talawına da qolay, bunı men jaqsı bilemen. Lappa, artıma júzdim.

Qırǵa shıqsam, hesh jerde at kórinbeydi, kiyimim de joq. Bul háyran qalarlıq hádiyse emes, álbette. Urı-ǵar ǵoy, sirá joq. Kim de bolsa, biziń menen dálkekleskisi kelgen birew. Ísqırıp kórdim, jaq, hesh kim ses bermeydi. Írashtıń basında trusisheń olay-bulay júrip;

—Há-há-hááyy! — dep baqırdım. Aydınlar maǵan:

—Há-há-háááyy! — dep, juwap berdi. Basqa ses joq.

Temirkók kún shıǵısqa qarap, qulaǵın qayshılap tur eken. Írashtı jaǵalap, solay júrdim. Barınqırap qarasam, úydey náhán bir túp jánewittiń tasasında at baylawlı tur. Men Nazlınıń qara ǵunanshasın tanıp qoydım. Jupqaǵa túyilip, erine bir túyinshik qıstırılıptı. Moyını jetken jerdegi qamıstı shalıp otlap atır.

Attıń qasına barıp, suw-suw bolǵan shashımdı qayırıp taslap, qos búyirimdi tayanıp ,f„ háribine usap turdımdaǵı;

— Usınnan tapsam bar ǵoy, súwǵa basaman-dep, aybat shektim. Aybatlı bolıp kóringim kelgeni menen kúlip turıp aytqannan soń, qáhárim onsha kele bermes edi. Ulıwma, mende usı turǵanda ne qılǵan qáhár. Tek, aytıp atırmandaǵı; — Haw, kiyimdi áke-el, aynalayın, bawırım, bótekem Nazlı-ı. Túslikten qaldırdıń-ǵoy, Nazlı-ı. Hoow, Nazlı-ı!..

Ses joq. Biraq, maqaw qız, qay putanıń arasınan bolsa da sıǵalay qarap turǵanın, hátte, kúlip turǵanın da bilemen. Dım bolmaǵannan soń, eplep attıń qasına jaqınlastım da túyinshikti uslap kórdim.

Qolıma tastay bolıp, shaqmaq-shaqmaq qant tiydi. Sheship alıp ırashqa órmeledim. Soń, joqarı kóterip, dawısladım:

— Shıqpasań, óz obalıń ózińe, Nazlı. Qantıńdı súwǵa basaman! — Jaq. Hesh kim shıqpaydı. Bilip tur meniń óyte almaytuǵınımdı.

Áste aqırın ırashtan túsdim de bergi qırattı keshe basladım. Jaqın jerdegi bir jánewittiń putası tısır ete qaldı. Bilemen, hawlıǵıp, shıǵıp kiyatır. Qasaqana sıtırlı shıqqan jaqqa qaramay baratırman, keship baratırman, kem-kemnen suw da kókirek awızıma qawıp baratır. Tuw sırtımnan, qádimgi, Nazlınıń kulaqqa jaǵımlı qońır dawısı esitildi:

— Háy, qoyıp tur. Deniń durıs pa, mine, kiyimiń, jetseń, alasań.

Kóylegimdi, tufliyimdi balaǵıma jımqırıp tıǵıptıdaǵı qayıs penen buwıp, alaqanınan ótkerip alıptı:

—Mine, kiyimiń, — deydi kúlip turıp.

—Háy, mınanqara, shárt mınaday. Men, mına qashınıń boyı menen qashaman. Qolındaǵı bes kilá qant, taslamasnan quwasań, al qashtım, dep shaqqan-shaqqan júrip, mennen jıraqlasa basladı, kúlip jıraqlasa basladı, kúlgende de jilwa menen kúlip

baratır. «Men bunı bala dep júrsem... Uslasam,- xoja xorlıǵın kórsetemen ǵo!» Patırputır ırashtan shıǵa juwırdım. Men oylanaman, ırashtan shıǵaman degenshe aranı júz adımnan aslam ashıp ketken. Jetkermey baratır, qız balanı bunshelli jel ayaq boladı dep oylamaǵanman. Qızıl kóyleginiń etegi jelbirep, quyınday ushadı-á, zańǵar!

Qolımdaǵı bes kilo qantqa men hár atlaǵan sayın, júz gramm salmaq minip baratırǵanday sezildi, Liykin, taslamadım, shárt solay ǵoy.

Írashtıń boyında ján-jaǵın qamıs, mayda jınǵıl orap alǵan áydik-áydik torańǵıllar kóp. «Endi tuttım» degende solardıń birin aynalıp qashtı. Bala kúnimizde pıshıq, tıshqan oynaytuǵın edik. Sol balalıǵımız usı búgin qaytıp kelgendey. Ayırması, ol sınqıldap kúlip qashar edidaǵı, men de álle nege qumarlıq bar edi, sol qulshındırar edi meni. Biraq, sol nárse, qanday qumarlıq, uslap alsam, ne islewim kerek, bunı oylarlıq házir mende pursat ta, bas ta joq. Tek, jetip alıwım kerek, nege jetiwim kerek, onı da anıq bilmes edim.

Torańǵıldan bılaylaw shıǵıp aq kesekli, may topıraqlı jaypawıttan ırashqa órmeley bergeninde boy tasladım da sıyraǵınan shap bergenim sol, ırashtı qushaqlay jıǵıldı. Ashıwlanǵanda jibere qoyǵanday da ıńǵayım bar edi, liykin, búyregi búlkildep, kúlip atırǵanın sezip qoydım da, baltırdı sawmalap barıp, moynına jabıstım. Ayaǵımız domalatqan kesekler jiyektegi suwǵa shomp-shomp túsip atır. Kókireklerime, baslarıma bılqıldaq alaqanları menen sharp-sharp uradı. Háylepáylesine qaramay shorp-shorp súye berdim, súye berdim. Entigip-entigip: «qoysaqoysa» dep atır, ózinde ushajaq kepterdegidey álle qanday bir dirildi bar. Jaq, meniń qoya alatuǵın túrim joq, men bunday esersoq emes edim, tap usı pursatlarda jinli bolıp ketkenge usadım. Men más edim, ómirim tuwıp, nashar baladan alǵan tunǵısh posam másirter edi meni. Meniń gellem pútkilley oylanıwdan, al mınaw jalańash etim shapalaq ótiwden qalǵan edi. Ekewmiz de eseńkirep, entigip qalǵanbız. Bir waqıtta qarasam, ekewimiz birden, qushaqlasıwımız benen ırashtan jumalap baratır ekenbiz.

Kushaǵımız qay waqıtta jazdırıldı, bilmeymen, terlep-tepship qalǵan jıllı etimizge taldıń sayasında kún túspey muzday bolıp turǵan suw tiyip, birden ayıqtırıp jiberdi. 1

Ol malpaq-salpaq bolıp, ırashqa órmelep baratır eken. Endi meni uyat qısıp, tıǵılarǵa tesik tappay qaldım. Sóytip turǵanımda anadayda ıǵıp baratırǵan kiyimime kózim tústi, qolınan jazdırılmay, suwǵa birge tústi me, álle ırashtan dumaladı ma, oyaǵın bilmeymen, jalma-jan izinen júzip, qarmap aldım da suwdan shıqtım.

Albırıp qalǵan Nazlı ırashtıń basında ne qıların bilmey hayranlı pishinde manǵurlanar edi. Dawısım dirildep ketti:

— Ápiw et, Nazlı, ózimdi biyley almay qaldım.

Úndemeydi. Kóz degen urı. Kóylegi etine jabısqan Nazlınıń tula bedenin kózlerim urı iyttiń kózindey tintinip baratır. Qızdıń denesiniń názikligin, suwlıwlıǵın bilgisi kelgen adam suwǵa basıp kóriwi kerek eken. Men Nazlınıń mına turısın oǵırı sulıw pámlep qaldım. Beliniń qıpshalıǵı súńgek bolıwına qaramastan jawırınınıń belden tómengi jaǵınıń keńligi onı „8“ ge usatıńqırap turdı.

Qáyerden oqıǵanım esimde joq, erterekte bir jerden oqıdım, qullası áyyemgi greńiyada sulıw hayallarǵa bayraq beredi eken. Úlken amfiteatrǵa jurt jıynaladı. Ózin sulıw sanap, bayraqqa talaban bolǵan hayallar tırjalańash, qıylı-qıylı jılwaların, oyınların kórsetip, jyuridiń aldınan ótedidaǵı, jyuri jeńimpazdı anıqlap, bayraǵın beredi. Mınaw turısında Nazlı naz etip, jilwa kórsetip turǵanjoq, jılap

tur, biraq sol bayraqtı jılap turıp-aq ala alatuǵınına bir táwekel, isengim kelip qaldı. Men usılardın hámmesin jılap turǵan arıwdı tamashalap turıp oylay aldım hám ózimniń eń barıp turǵan aqmaq adam ekenimdi ańladım: birew jılaydı, birew tamashasına qaraydı, bul aqmaqlıq emes pe?

Ol ırashtı boylap ketip baratır. Men onıń bir órim etip órgen burımınıń aysız aspanday shım qara hám uzın ekenligin házir kórip kiyatırǵandayman. Suw sorıp qalǵan jay taban, aq tufliyi basqan sayın bıj-bıj etip, jerge „mór“ basıp baratır. Men usılardı tap usı pursatta oylay alǵanımdı, serley alǵanımdı oylayman da, nege ekenin qáydem, ózimdi pámsiz sanaǵım kele beredi. Ha, mına qızdıń kewilin alıwım kerek edi-ǵo. Biraq, qádimgi, gápke shorqaqlıǵım, qalaberdi burın-sońlı qız bala menen mámile bolıp kórmegenligim, hesh nárseniq uwıtın taba almas edim. Artına shalt burıldı da:

—Qant, -dedi.

—Qaant? Dárhal keyinime juwırdım. Onıń qırda qalǵanın da, suwǵa túskenin de anıq bilmeymen. Suwǵa tússe, qapıldı.

Jańaǵı pıshıqtay bıǵırlasqan jerlerimdi kelip qarayman, úńilip kelip qarayman. Joq, hesh nárse joq. Kókiregim álle nege lúpildeydi. «Birewdiń jigirma bes shaqırım

jerge barıp ákiyatırǵanı suwǵa ketse shataq da! Bunnan mına qoltıǵımdaǵı kiyimlerimniń suwǵa ketkeni jaqsı edi» degen menen, tilek degen kele bere me, suwdıń betinde qalqıp kiyatırǵan jupqanı kórip, júregim suw ete qaldı.

Kırǵa alıp shıǵıp, jupqada úsh-tórt bólek chaydın da bar ekenligin abayladım.

Atı baylanǵan jánewittiń qasındaǵı qopalıqqa jaqınlay bergenimde;

ekewi tas bolmasa jaǵalasayın dep otır eken. «Bir tanaǵa da állenetken bir qustı alameken, kishemdiki durıs. Taǵı elli manat...» dey bergenim, «bar-áy, tóreligińdi úyińe et» dep, tap men bir góshine urlıqqa túsqen pıshıqtay, jelkemnen uslap túyiptúyip shıǵarıp jiberdi. Sonnan beri sóylese almay júrgenim, ǵoshshım. Baqanınıń birewin tiklese bergenim, jańa sen kelerdiń aldında-aw,taǵı eńsemnen nuqıtıp aldım. Kúlkim kelip-aq turǵan joq, biraq bunı kúlip jeńbeseń, bolmaydı.

Mına xabarǵa men de hayran qaldım. Bir qusqa bir tana degen, qoy bolsa da hesh gáp. Sirá, dayım aqıldan aljasqan shıǵar.

Dayıma harmasın aytıp, qasınan óte bergenimde: — Toqtap tur, dedi shiydiń oramın jazdırıp atırıp.

— Bilemen, qarshıǵanı kóriwge asıǵıp baratırsań. Soń kóreseń. Mına soylaqtaǵı kelin sinlisiniń qudashalarınıń kúyewi ólip soǵan ketti. Malı búginshe kempirdiń moyınında. Sawıs, nege qaraysań? Men seni soylaqtıń malına jumsap atırǵanım joq. Húkimettiń malı. Húkimet ózińdiki dep, artımnan sóylenip qaldı. Kórdiń be siyasatqa qashıwın!

Shıra jaǵılmaǵanlıqtan, úydiń ishi tasqarańǵı. Júktiń quwısında bilinerbilinbes qońıraw sınǵırlaydı. Qarshıǵanıń qońırawı. Kórgim kelgeni menen házir waqıt joq, mashqalanıń áyne gújip atırǵan waqtı. Buzawlar móńiresip, qoy-qozılar jamırasıp, «háwkem-háwkem»ler átiraptı azan-qazan etip atır. Uwıqqa jımqırılǵan góne xalattı sıypalap, shelek alıp shıqtım.

Buzaw ákelisip júrgen Otarbay: «Qaysısın ákeleyin, Embergen bergendi me?» dedi. «Embergen bergendi» dedim kúlip. Qoraǵa kirgenim menen «Embergen bergen»niń qay sıyır ekenin tanımaytuǵın edim. Aq buzaw anasın ózi taptı.

Úlken mashaqat penen biziń sawǵanımız úsh sıyır. Eki jıldıń ishinde táwir-aq shıǵısıp ketippen. Qollarım, dizelerim zar qaqsadı.

Jeńgem úyge shıra jaǵıp, ol-bulına aynalısıp kettidaǵı men Elmurat esapshıǵa sút tapsırıp qaldım. Dayım ele shertegi menen hálek edi. Traktor keldi, qádimgi, Sársenbay, Jigirmalaǵan flyagi bar.

Sırttıń abır-sabırı pitemen degenshe onıń bir úyden chay suw ishiwi kerek edi. Burınları Meńlibay aǵanıń úyinen chay suw ishiwi kerek edi. Burınları Meńlibay aǵanıń úyińen awqatlanadı eken. Men kelgeli biziń úyge túsetuǵın boldı. Qatarqurbısı turıp, bóten úydiń shiy esigin qulashlaw uyat-ǵoy. Qala berdi, ol basqa úyge baraman degende de meniń betim shıdamaydı, úyge ákeliwim kerek.

—Házir baraman, Sáke, ishkerilep, jaylasıp otıra ber, dedim.

—Sırttıń shıbını jama-an.

Onlaǵan jerge tútininlik,salıp bolıp úyge kirdim. Shıranıń jaqtısı úydi alakóleńke etip tur. Sársenbay kópshikti omırawına tartıp, jaǵın tayanıp, qarshıǵaǵa telmire qarap jatırǵan eken.

—Ishiń pisip ketken joq pa?

—Jaq. Qarshıǵań qutlı bolsın. Qalay saladı eken, bunı?

—Bilmedim, dedim qolımdı juwıp atırıp.

—Dayım ákelipti, ózi biletuǵın shıǵar.

— Háy, slushay ol tikeydi.

—Mınaw Qaypan aǵanıń qarshıǵası emes pe?

—Iyegimdi ekshey bergenim de:

—Nuu! dep jiberdi.

— Ol kisi menen men kelisip júrip edim ǵoy. Salıwdı bilmeymen, biraq úyreniw múmkin edi-dá. Jası úlkenler de wádesin shaymalay beredi eken-aw!

—Men ıńǵaysızlanıp qaldım;

—Qaydem. Biraq, jeńgem jaqtırmay atır. Ele de seniń alıwıńa bolar, dedim súlgi menen súrtinip. Dayım:

—Al endi, Sársenbayjan, qustıń qasında shılım shegiwge bolmaydı. Shekkiń kelse, sırtqa shıǵıp shegerseń, dep ketti. Nege óytiwge bolmaydı, túsinbey qaldım.

Ekewimiz birden sırtqa shıǵıp, shertek ońlasıwǵa qaradıq. Ǵarrı kisiniń bir ózin tırbandırıp zámildey eki jigittiń úyde jilinshigin ayqastırıp otırǵanı uyat ǵoy.

Jeńgem temir oshaqtı qoyıp, ele pitpegen shertektiń ishine ot jaǵıp atırǵan eken:

—Búginshe, qıspalap, qońız kirmestey etip berseńiz boldı, deydi. Bul ne asıǵıs?

—Búginshe úyge asqanda da bolatuǵın edi ǵo, dedim men shiydi qadaǵa qıspalap

atırıp.

—Haw, mına ǵarrı qılmay atır ǵoy. Qus bolmay bále boldı!

—Qustıń qasında tútin tútetiwge bolmaydı, balam. Dayım ózińin sóziń ózi maqullap, basın shulǵıtıp qoydı.

—Hawa, balam. Araq iship, átir suw sewip keliwge de bolmaydı. Qarshıǵa sezimtallıǵın joytadı. Onnan soń, balam, dayıńnıń tarǵıl tanası menen elli manatı

kúyip ketip otırısı. Hawa, sol ǵoy azannan beri búlinip atırǵanım, bolmasa, shertek neme kerek, meniń? Sebep penen bul da pitip qaldı. Al endi, sizler ishkeriley beriń. Men de házir baraman.

Ortadaǵı oshaqtıń orını dım kórmegendey, qırshıp alınıp taslanǵan eken. Chay suwdı jeńgem dińkildep, sırttan tasıp júr. «Ne boları boldı, dedi me, baǵanaǵı ashıw joq, Dayım da jadıray baslaǵan. Tórde shaǵlap otır:

—Bay-baay deydi saqalın tarrashlap,

—Qus salǵannıń násin aytasań! Urısqa ketkenimshe eki qarshıǵam boldı. Házir adamlar ańǵa shıǵıp, pańqıldatıp, mıltıq atqandı qızıq kórip júr. Bul jurt qustıń qızıǵına túsermedi, mıltıǵıń tat basıp qalar edi, dep atırǵanda:

—Haytmurat aǵa, ashıwıń basıldı ma? — dep mıyıq tartıp, esikten Meńlibay aǵa

kirdi.

—Sóytip. Qaypannıń qarshıǵasın qolıma qondırdım deyseń, dedi tórlep atırıp.

—Júdá bárekella. Bileseń be, sen yashullı, qarshıǵanıń aǵlası úyinde qaldı.

—Meniń mına jaǵıma shóge ǵoy, dedi dayım on qaptalındaǵı quraqlı kórpesheniń ústin shappatlap. Nege ekenin qáydem, Meńlibay aǵa maǵan kóz qısıp qoydı.

—Bále balasań-aw, dep atır dayım ózinen ózi shulǵına sóylep.

—Baǵanaǵıday kempir ekewimizdiń aramızǵa ot taslaǵanıń bolmasa, shep bala emesseń. Serlegen ekenseńdaǵı, «qarshıǵanıń aǵlası úyinde qaldı» deyseń, á? — Meńlibay aǵa jambaslap atırıp, basın ırǵaydı: «Hawwadaǵı».

—Taǵı qarshıǵası bolsa, bizge áperiń, Meńlibay aǵa? dedi Sársenbay kesasın jerge qoya berip. Ǵarrı da, brigadir de liykinli kúldi:

—Onıń tek bir ǵana qusı bar emes pe edi. Xaytmurat ata? Onı da siz alıp qoyǵansız...

—«Jaq, taǵı bir qusı» bar. — Bul, Meńlibay aǵanıń gápi.

—Qus bolǵanda qanday — deydi Sársenbaydı burınǵıdan da ıntıqtırıp.

—Qaypannıń qusı kerek emes

—Jeńgem qıyabelden qoyıp saldı.

—Biziń úyge jaraspaydı.

—Pay, jarasadı-aw! — Maqullarmeken dedi me, dayım Meńlibayǵa qaradı. — Qálpesine túspey júrgendaǵı jaqsılap, uyqısın ashıp, kútigin berseń...

—Kókjalıńdı alıp bersin-á! — dep maqulladı Meńlibay aǵa.

Anaw saparı bizler barǵanda qus kórgen joq edik. Kóp eken aw. Biraq, áskerlikke ketpesimnen burın onıń bir palapan sháwlisi bar edi. Sol, mına tuǵıramızǵa qonıp otırǵan qarshıǵa ma, basqa ma, oyaǵın bilmeymen. Dayım álle qanday bir oyǵa shúmgende zárre tırtım qaldı da, Meńlibayǵa birden jalt qarap, sóyledi:

Meńlibay-ay, Men onıń anaw qarshıǵasın Muratjanǵa niyetlep alıp qoyar edim. Onıń oqıwın pitkerip, qayda bolatuǵının bilmeymen, dedi de kesasın qolına alıp, anda-sanda bir urtlap, sóz jópley berdi:

— Eger ol oqıp kelip, qalada jasaytuǵın bolsa, qarshıǵanıń oǵan keregi joq. Qus degen tar jerge kónlikpeydi, oǵan mınanday dárya, kól, toǵay, anaw azan menen buldırap turatuǵın Qusxanaday tawlı jer kerek. Bolmasa ǵoy, ol da ózimizdiń balamız esabında. Astına at mingizip, qolına qus qondırıp, sonarǵa shıǵarıw, oń jaqqa otaw tigip beriw bizge ári parız, ári qarız... ;

—Aytarıń barma, Haytmurat aǵa. Tıńlap otır, Maqset.

—Mınaw bir qustı, kempir jaqtırmasa da aldım. Bul da Qaypannıń qusı ǵoy...

—Bilemen ǵoy, aǵa...

—Gápti orınsız bólme. Meńlibay aǵa awırsınıwdıń orınına mıyıq tarttı. Dayımnıń sózi awızında:

—Usını, endi Muratjan kelgenshe kámine keltiremen. Salsa, salar, salmasa, Maqsetjandı úyretip jiberemen. Bunım qalay?

—Meńlibay aǵaǵa maqullatıp bolıp, Sársenbayǵa qaradı:

—Sen, balam, poshtaǵa kirip shıǵa almaǵansańdaǵı?

—Sársenbay basın shayqadı;

—Bunnan bılayǵı saǵan pándiw-násiyhatım sol, jaylawǵa shıqpasıńnan burın basıńdı bir suǵıp shıqqaysań. Endi kelgenińde bir xabar alshı, Muratjannan xat-pat