Shawdirbay Seytov -Igbal soqpaqlari

satıp ketti» dep keldi. Men usınnan-aq Murattıń ońısıǵınıń ońlı emesligin bile qoydım.

Taǵı bir kúni: «Qaynaǵaǵa múyesh ajırattıq. Súwretlerin satıp alıp qıstırıp atırmız» dep keldi. «Úmit» degen kartinası bar eken, simvolichno, lokonichno, bulardıń qaraqalpaqshasın bilmeymen. Dım jaqsı. Adamǵa oy saladı», dep háweslenedi. Meniń kóz aldıma ele shıqpay atırǵan quyash, telmirip turǵan ayǵabaǵar elesleydi...

Úsh-tórt kúnnen soń: «Taǵı bir súwret ákeldi. Adamlar: «mınaw «Úmit»ińniń variantı, ekewi birew emes pe?» dep edi. Qıdırbay degen, pishimsiz bolsa da talantlı xudojnik bar edi, sol: «jo-oq, joldaslar, ekewi eki basqa. Mınada ayǵabaǵar batıp baratırǵan quyashqa ólip baratırǵan adamnıń ómirge ıntıq kózi menen, ash kózi menen telmirip tur. «Úmittegi» úmit aqlanbaǵan. Mánis basqa-a», dep edi, anawlar da maqulladı. Biraq, dım arzan berip ketti» dep ókinip keldi.

Taǵı bir kúni: «qaynaǵa múyeshin túrli tiptegi, túrli xarakterdegi qızlardıń súwreti menen tolıqtırdı» dedi.

Bazar kúni ózim barıp kórdim. Adamlardıń onı bul quraqım eske alǵanına da quwanıp qayttım.

Kelesi kúni Dilaram: «qaynaǵa meni tanıp qoydı, tap bir, uyalıp kettim, deyseń. Dayıńlardı qashan shaqıramız? Sonda qaynaǵalar da keler edidaǵı, tezlew qatınasa qoysaq; kóp nárse úyreter de edi. Ol sheber adam eken», dep, háwesi ketip keldi.

Taǵı bir kúni, bir másele ústinde tartısıp qalǵanın ayttı.

Bir kúnleri: «hápteden asıp baratır, qaynaǵa nárse darımaytuǵın bolıp ketti. Amanlıqpeken, bir xabar alıw kerek edi», dep qáweterlendi. Men onıń qolı jırılsa, komandirovka alıp, sırtqa shıǵıp ketetuǵının aytıp, tınıshlandırdım. Biraq ózimnen ózim alaǵada bola berdim. Mıń urısıp-keyigeni menen tuwısqannıń atı tuwısqan. Miyrigúlge jolıǵıwǵa betim shıdamaǵanı menen reklambyuroǵa barıp, Rafaeldi kórgennen soń pitegene kewilim qarar tabayın dedi. Ústúrtke tvorchestvolıq komandirovka alıp ketipti, máwleti—bir ay...

***

Ońısıǵımız oǵırı jaqsı desek boladı. Ele hesh qaysısımız biri-birimizdiń kewilimizge tiyip kórgen joqpız. Burın nashar áwladınıń tárbiyasın kórmegenge me, Dilaramnıń úp-súpiniń, qalıs xızmetiniń bári maǵan unaydı, unaǵanda qanday! Qashan kórseń kiyimlerim utyuglewli, júris-turısım jıp-jıynaqlı. Bir adamdı biradam jalǵızınday álpeshlep turǵannan soń, qoya ma?! Shırayım shıǵıp qala qoydı. Biraq, onıń usı eńbeklerin esh etemen be dep, kúnlerdiń kúninde hawlıǵaman.

Bayaǵıları waqtı-waqtı malımızǵa arzan-qurzan arıq mal satıp alınıp qosılatuǵın edi. Kelgeninde, sawsap kelse de, toyınıp, burınǵı qojıraǵan kúnleri umıtıla kele, baspaq bolıp, kemalǵa kelgen jaylawın eslep, sol baǵdarǵa quyrıǵın shanshıldırıp

qashıwdı shıǵaratuǵın edi. Sonday bolaman ba dep qorqaman. Mınaw Nazlı degen mańlayı qara, barǵan jerinen tez qaytıp kelgir ǵarǵanıń gúldástesi, yadımnan shıǵatuǵın túri joq, nárse oylamayın degen aqshamı túsime enip shıǵadı. Nazlı shıǵar

dep, kózimdi ashsam, qushaǵımda Dilaramdı kóre beremen. Sóytemen de ógeysirey beremen, qasımda Dilaram emes, jansız súlder jatqanday... Qorqaman men, hámmeniń kózine tek jaqsılıq táme etip, úmit penen telmiretuǵın biygúna nashardıń júregine

muz basıp alaman ba dep qorqaman.

Onıń da taǵdiyrin oylayman. «Bıyıl uchilishege túsemiz ǵoy, ya? Sen qurılısta isleyseń... Tórt jıldan, qaytıp kelemiz» deydi, sóytip, óziniń sózin ózi maqullaydı. Men dım úndemeymen. Meniń kókiregimde bir ándiyshe barın biledi, biraq, sonı

esitiwge qorqa ma, dım soramaydı, aytayın desem de ya basqa jaqqa burıp ketedidaǵı, ya turıp ketedi. Onday úlken qalalarda jasaw maǵan da unamaydı emes, biraq, júregim keńislikti kúsey beredi. Jaylaw úlken bir magnit, men sonnan alıslawdaǵı mıyıq edimdaǵı, bas búkil tartıp almaǵanı menen basımdı sol magnit awıtqıta berer edi.

Bunı ele hesh kimge aytqanım joqpan.

Sóytip júrgende, bir, jaman hádiyse bolıp qaldı. Konferenciya bolatuǵın kúni azanda ádettegiden dım erte turdıq. Shay halqastan soń meni kiyindiriwdiń ózi birtalay waqıttı aldı. Ózime salsa olpı-solpı-aq kete beretuǵın edim. Biraq, kúyew salaq júrse, jurt kelinshegine kúletuǵın bolıptı bul zamanda! Onnan burın xabarım joq edi, úyindegi tazalıqtı da jurt sırttaǵı júris-turısına qarap abaylaydı eken,

onısın da bilmeymen.

Biz delegaciya qabıl etetuǵın adamday kiyindirildik. Tar balaq, qımbat, qara kostyum, biz tumsıq túfli, aq neylon kóylek, qara qalpaq. Ómirimde taǵıp kórmegen galstuktı da usı búgin taqtım. Pidjagimniń sırtqı tós qaltasına aq jipek oramaldıń

jiyegin kórsetip saldı da:

—Endi aynaǵa qara,—dedi Dina.—Xudojnik qalay kiyindiredi eken. Bizler «vkusı» kúshli adamlarmız, — dep, mákkarlıq penen kúlip te qoydı. Jawdır ala kózleri menen tum-tusımdı taǵı sholıp ótedi de:

—Qattı pardozlap jiberdim-aw,—dep kúledi:— Awılıńnıń qızları awız salıp

júrmese qayter deyseń...

—Oyaǵınan ǵam jeme,—deymen men de mardıyıp,—Hap degen shaǵaldıń awızında kete beretuǵın tawıqtay geypara hayallarǵa usamayman.,.

—«Jeńgemniń bılıǵın bildim» dep, hámmeni sonıń tası menen ólshey berme, Maqset. Uyat boladı,— deydi kúlgenin qoyıp. — Shunataydıń kelteligine ortan barmaq juwap bermeydi ..

—Onıń durıs ǵoy, ortan barmaq «mayǵa tiyemen» dep, kúye beredi.

—Kúyse kúysin, kúygende mayǵa kúyedidaǵı. Shunatayday shúldirep, bárinen qurı qalǵannan, kúygeni jaqsı. Shıntlap kúygenge ne jetsin, muhabbetke de, solay ma?...

Úndegen joqpan. Boyıma shapshıp, betimnen súyip-súyip:

— Bar, endi, keshiktiń,—dedi.—Qoya tur, mına jerińe shash eripti, meniń shashım. Áne, boldı .. «Túste kele almay, ash qalıp júreseń be, bufetten jerseń» dep qaltama bir onlıqtı da salıp jiberdi.

Konferenciya mámleketlik teatrdıń qısqı jayında bolıwı kerek edi. Baz-qatara qoyılǵan kiyim qıstırǵıshlarǵa qıylı-qıylı modadaǵı paltolar, malaqaylar qıstırıp atırǵan, kostyumshań, sılańlaǵan jigitler kelip aynaǵa qarap, shashların tarap atırǵan, dizimnen ótip atırǵan, bloknot, qaǵaz-qálem, mandat alıp atırǵan. Al, esiktiń awızında biziń burınǵı kásipleslerimiz sháshliklerin jelpip, shoqların qızartıp atır. Ishkeri de, sırtqarı da sapırlasqan qız-jigitler, álle kimler álle nárseler haqqında usı bastan-aq aytısıp-shertisip atırǵan.

Qońıraw sıńǵırlap, hámme ishkeri japırıldı. Men ózimnen táwir-aq alda ketip baratırǵan Jańabaydı, Jańabaydıń qasında bayramda Nazlını súyetuǵın oficerdi kórip qaldım. Xabarlasıwǵa imkániyat bolmay qaldı.

Májilis baslanıp, qádimgi dástur boyınsha Kommunistler Partiyasınıń Oraylıq Komitetiniń aǵzaları ruwhıy basshılıǵında saylandı da, hámme qolların shappatlawı menen orınlarınan turıp, otırdı.

Soń ózimizdiń ishimizden stol aǵaları saylandı. Onıń bar ekenligin atı shıqqanda barıp abayladım. Joqarı órmelep baratırǵanda moyınımdı sozınqırap qaradım: júzinde bir túrli ashóleńlik bar. Sol nárse kózlerin úlkeytip kórsetip burınǵıdan da shıraylandırıp jiberipti. «Burınǵıdan da» deymen-aw, burın Nazlı bunday emes edi. Endi, «joytılǵan pıshaqtıń sabı altın» bolıp kórinip atır. Omırawı shıǵıńqılaw, ústine jasıl jersi kostyum kiyipti. Qalay da ashılısqan. Esime dayımnıń: «ne bir nasharlar bar, esikke túskennen soń, ısılǵan gúmistey jarqıldap sala beredi», degen gápleri tústi.

— «Awıl mádeniyatın kóteriw, awıldı qalaǵa teńgeriw problemasın sheshiwdegi komsomol jaslardıń avangardlıq roli» degen dokladtan soń, bir-eki adam shıǵıp sóyledi de túski tánepis járiyalandı.

Sırtqa shıqqannan soń, Jańabaydı, bizge unay bermeytuǵın oficer jigitti ushıratıp qaldım. Jigit ján-jaǵına alaqlap:

—Jańaǵı biziń Nazlı shıqpay ma?—dedi. Jańabay tańlanıp qarap:

—Sonı da bilmeyseń be?—dep kúldi: —Prezidiumdaǵılarǵa usı jerde bir ójire tayarlawlı tur, direktordıń kabineti. Baǵana sluchayno kirip qalıp, qısınǵanımdı qayterseń...

Men úyge mirát ettim. Jańabaydıń ele meniń úylengenimnen xabarı joq. Murattikine shaqırdı dedime, basın shayqadı da:

—Úyge baratuǵın bolsaq, biziń de úy bar,— dedi.— Rayonnıń jigitleri menen toparlasıp júrmiz, bólinip ketken uyat boladı. Bul jigitti tanıysań ba?—dep qasındaǵı kishi leytenantqa qaradı.—Awıldan qashıp ketken Maqset degen usı Komsomol...

—Himm, —dedi jigit murnınan «ximildep».— Bizler, awılǵa kóship barıp júrsek...Bul jigit penen bir sóylesetuǵın jumısım bar. Jáke, sizler bara beriń, házir jetemen,—dedi de bilegimnen qolın ótkerip, sportzaldıń sharbaǵına qaray júrdi. Áste áste sóylep kiyatır: «Meni tanımassız, bálkim,—deydi,—Sol sovxozda pojarnıyman. Kegeyliden kóship bardıq. Al, endi, bul, meniń aytatuǵın gápim emes edi. Sen búgin Shımbay chayxanasına shekem Nazlını uzatıp sal, dayıńnıń tamasha xabarın esiteseń», dep, kúldi. Janım tózbey:

—Ne xabar, siz bilmeysiz be?— dedim.—Amanlıq pa, ózi?!

—Ózi aytadı,—dedi de ishime gúptikey salıp ketti.

Ele eki saattıń murtı shaǵılǵan joq edi. Bul waqıttıń ishinde mınaw turǵan biziń úyden adam eki túslenip kelse bolar. Usı oy menen úyge kettim: «Bala, Nazlı ne deydi eken, maǵan? Dayımlarǵa bir gáp boldıma?»

Bizlerdiń adresimiz ózlerińizge belgili, mikrorayonda, qısta jılıtıw sisteması buzıla beretuǵın sekciyada turamız. Sizler túwe, biziń úyimizdi komxozdıń ustaları da jaqsı biledi.

Buǵan barıw ushın meniń gastronomnıń aldınan ótiwim kerek edi. Oǵan jetkermey-aq sportzaldan aynala bergenimde Iskender ata—Aleksandrdıń bir setka ǵarejet alıp kiyatırǵan kempiri irikti:

— Sizler tiri me edińiz, shıraǵım-aw!—dep sala berdi kempir kóriwden.— On bes kúnnen asıp ketti, Mirochka joq, ya Murat barmaydı. Aytayıq desek, seniń qayda ekenindi chertım bilsin. Eń bolmasa, giltińdi al, barıp! Erteń kelemiz degen jeńgeń

ele joq, birew óltirip ketti me. Nege baqırayasań maǵan! Sennen ini bolıp!,.:

Erip baratırman. Ayaq-qolımda jan qalmadı. Joqarǵı etajǵa dizem qaltırap órmeledim. Kempir úyinen giltti alıp shıǵıp, sozıp edi, qapını ashsam, mańlayıma álle qashshan ólip qalǵan Murattıń, ya Miyrigúldiń jalań ayaǵı sart ete qalatuǵınday hawlıǵıp; «Bereket tabıń, ózińiz ashıń, júregim bir túrli...»—dedim kókiregime qolımdı basıp. Kempir ájeplenip qaradı da, esikke giltti salıp, qapını julqıp jiberdi. Kireberistegi kiyim-piyim qıstırılatuǵın jer qarańǵı edi. Kempir shiyshege tayıp jıǵıla jazlap, «tfu!» dep, túpirindi de kelesi esikti julqıdı. Julqıǵan boyı sol, adımın bir atladı da:

—Shaqırıw kerek! Miliciya shıqırıw kerek, úyińe urı túsken, urı-urı..,—dep sheginshekley berdi. Pitegene kókiregimdi basıp alǵan men alǵa ótip kettim. Tóńkerilgen chemodanlar, ján-jaqqa ılıqtırılǵan Murat penen Myirigúldiń gónekóksi kiyimleri, awdar-teńker kórpe-tósekler, jayrap atırǵan basqa da buyımlar tap bir urı túsip, kómiktegi altındı izlep-izlep, aqırı pánt jep, ashıw menen búldirip

ketken úyge usatar edi.

—Siz ketpey turıń,—dedim kempirge bir ózim qalsam qorqatuǵınday.—Urı usı úydiń ózinen shıqqan!—Sóydedim de stolǵa betledim. Úylenbesinen burın Murat «pálen jaqqa kettim» dep, maǵan xat qaldırıp ketetuǵın edi. Stoldıń, ústindegi bir japıraq qaǵazdı soǵan megzettim de palapan uslaytuǵınday, eplep qol sozdım. Miyriguldiń qolına usaydı. «Mın aytsan da adamnıń atı adam. Adam peri bola almaydı, peri peri menen ushıp ketedidaǵı, perige ashıq bolǵan adam asılıp óledi. Sen óytpey-aq qoy, Murat. ,Suw perisi“ jırtılǵan kúni usı gápimdi esleseń boldı. Óziń ayttıń ǵoy, «periseń» dep. Peri tar ójirege sıymas bolar. Ol mudamı hallaslap, dúzde júriwdi kúseydi. Saǵan boyawıńnıń iyisin iyiskep, eńseńnen úńilip turatuǵın

adam kerek eken. Súwretshi menen burın júrip kórgen joq edim, oyaǵın abaylamay qalǵanım ushın ózim gúnalıman. Men bayaǵı qız kúnimde kewil bergen adımım menen ushıp kettim. Izlemey-aq qoy endi teńińdi tabarsań, sálem menen „Suw perisi“.

Aytpaqshı, aqırǵı mártebe adamgershiligimdi kórsetip keteyin; Maqsettiń ústinen aytqanlarım jala. Seni jalǵız tuwısqanıńnan ayırıp ne qılayın. Baxıtlı bolıwıńa tileklespen. Seniń jaqsı kóretuǵınıńdı da, mensiz qıyın bolatuǵının da bilemen, biraq, ózime de qıyın bolmaǵanı jaqsı. Tezirek suwıtıw ushın mına nárseni de jasırǵım kelmeydi: restorandaǵı direktor hayaldıń Maltabar ekewimizdiń ústimizden aytqanı ıras gáp edi. Tabaqlas, dastıqlas bolıp otırıp moyınlay qoyıw qıyın ǵoy. Maltabar menen praktikaǵa kelgeninde tanısqanbız. Apamnıń murındıq balası degennin sıltaw ekenin de endi túsinerseń. Saw bol».

Xat meni tańlandırǵan joq, usılay bolıwı kerektey tuyıla berdi. Onıń Maltabar menen ketkenin de bildim. Basqa kim menen ketsin endi!

— Ne xat, amanlıq pa eken?!—degen kempirdiń dawısın esitip barıp, onıń ele eńsemde turǵanın bildim. Halımnıń kelgeninshe túsindirip berdim. Tfu, dyavol!» dedi de esikti qulashlap jawıp ketti. «Shopan saǵınıshları» degen súwretimniń ayaǵın aspanǵa qaratıp ketipti. Shopan filmniń teris túsken kadrındaǵı súwrettey tóbesin bultqa berip, ayaǵı menen jerdi kóterip turǵanday. Ońlap kete jaq bolıp qasına bardım da, taǵı tiymedim: «Kórip suwınsın». Usı oy menen, stoldan qaǵazdı alǵanda qanday bolıp jatırsa, tap sonday etip qoydım da esikti burıǵısınday etip qulıpladım. Giltin sozǵanımda «alla-jalla» lap, kempir qolların gólegeyledi. Ǵarrı «bunday hayaldı tawıp alıp, atıw kerek», dedi. Men Murattıń komandirovkaǵa ketkenin, jaqında keletuǵının, onıń óz kózi menen kórip, suwınıwı kerekligin aytıp, giltti kempirge zorǵa aldırdım. «Meniń kelgenimdi-de aytpay-aq qoyıń», dep ótindim de shıǵıp kettim. Bárinen beter, Murattı ayadım! Muhabbet, sulıwlıq haqqında waz aytıp júrip, bunıń qáteleskenine hayranman. «Sulıwlıq sırtqı pishin menen ólshenbeydi. Adamnıń ruwhı jaqsı, hújdanı girbińsiz bolsa ǵana sulıw. Hújdanı, kókiregi buzıq bolsa, qurı sırtı sulıw adam adamǵa qorqınıshlı, qáweterli keledi», degen sózlerin esleymen, esleymen de Miyrigúldiń ishki dúnyasına úńile almaǵanıma ókinemen. Sóytip kiyatırıp: «Dilaramnın ishki dúnyasına men úńildim be?!-dep oylayman, oylawǵa da qorqıp, oylamawǵa tırısaman. Taǵı oylayman...

Nazlı yadıma túsedi: Baǵanaǵı kúyewi nege «sóyles»-dedi? Adam degen hayalın qızǵanbaymeken? «Shımbay chayxanaǵa shekem uzat» deydi, bılay shıǵarıp alıp, sileytip salmaspeken meni!» degen qorqınıshlı oylardıń da basına barıp qalaman.

Tolqın óziniń jolında batıp-shúmgen bir túp porrıqtı jaǵaǵa «kelip urmay ma, oy tolqını bizdi teatrdıń aldınan bir shıǵardı. Endi úyge barıw qıyın. Shashlik

jedim, limonad ishtim. Sonıń menen qanáhát alǵan boldım. Adam degenniń dúnyadan tilegi tek qara tamaq bolsa, bunı toydırıw bir manattıń qolınan keledi eken. Qızıq, sonda, basqa ne maqset bolıwı kerek eken?!...

Qádimgi prezidium, qádimgi ornına kelip otırdıdaǵı, májilisti dawam etip jiberdi. Bunda ne aytıldı, ne qoyıldı, «Jas Leninshi» den oqıǵan shıǵarsız. Báhárde baslama menen Nókisten biziń sovxozǵa barǵan altı balanıń atınan shıǵıp sóylegen bala Jańabaydıń toy kúni restoranda tanıstırǵan inisi Muratbay eken. Jańabaydan

da julqınıp turǵan júwermek: «ónimniń ózine túser bahasın arzanlatıwdıń birden bir jolı—ot jemdi mexanizmniń kúshi menen jerden óndirip alıw ushın bizler qalay at salıstıq?» degen mánide sóylep, brigadasındaǵı bıyılǵı islerdi aytıp berdi. Onı

usı búgin ekinshi márte tribunada kórdim.

Taǵı birew shıǵıp, geypara jaslardıń oqıwdı onı-bunı bánelep ketip awılǵa qaytpay atırǵanın, oqıwǵa ketken bir jorasınıń, usı Nókiste at arbalı bosaǵan araq shiyshe jıynap tasıp júrgenin qızıq qılıp aytıp, jurttı bir kúldirip aldıdaǵı,

bizdi qısındırıp ótti. Qalalı úsh-tórt komsomol shıǵıp, jaylawǵa barıp, mal baǵıwǵa kelisim bergenin ayttı, basqalardı da jaylawǵa shaqırdı. Gazetadan oqısańız da aytılǵan gáptin haslı-mánisi usı. Men endi gazetaǵa jazılmaytuǵın jaǵın tek ǵana saǵan aytaman. Tıńlap otır:

Májilis qatnasıwshılarına arnalǵan koncert kesh tarqadı. Jańabay, baǵanaǵı pojarnik, Nazlı, taǵı bir, ózim tanımaytuǵın adamlar óz aldına bir shoq bolıp shıqtı. Baǵanaǵı gáp meni ele hayran eter edi: «kúyewiniń hayalımdı uzatıp sal»ı nesi? Ermek etip júr me usı jurt degen oy bılay qıńıraytıp baratırǵanda: «Nazlı dayıńlardan bir xabar aytajaq» degen ses qaytadan qulaǵımda saza bolıp, basımdı taǵı shoǵırǵa awdırdı. Adamlardın kózinshe bolǵanǵa ma, Nazlı meniń menen burın-soń bolıp kórmegen awhalda, júdá qısınıp, názerin basqa jaqlarǵa awdırıp sálemlesti.

Men onı «kúyewiniń kózinshe uyalǵansıwın qara» dan basqaǵa jorıǵan joqpan. Jańabay bilegimnen tutıp, qolımdı qıstı da:

— Nazlını uzatıp sal da restoranǵa bar.—dedi.—Bizler seni sol kárada kútip otıramız —Men qısınıp tursam, kúyewiniń ózi:—Bar, ǵoshshım, bar,— dep, eńsemnen iytergensiydi. Nazlıǵa da buyırıp jiberdi:—Qayt, ǵarrı qorqıp otır!

Qız qımsınıp bılay shıǵa bergende Jańabay meni bılaylaw shıǵarıp: «Men Murat aǵanıń esiginiń awızında kútip turaman, restoran dep, mázi aytıp atırman. Házir restoran isley me?» dedidaǵı Nazlınıń izinen enteletip jiberdi. Men basqa shıqqanımdı, adresim basqa ekenligin ayta jaq edim, ayta almay kettim.

Qız esik kórse, jigitke oshaq tússe beti ashıladı degen gáp ıras. Onıń ústine, Nazlıdan burın da tartınıp jalshımaytuǵın edim, bul, álbette, mensinbegenlikten edi. Biraq, sonıń ala, oǵan háwesim barın abaylay kele aybınatuǵın bolǵanım ıras, sóytip qaltıraqlap júrgende jańaǵı pojarnik penen bir emes, eki mártebe kórip

qoydım. Búgingi — úshinshi kóriwim. Orısshalap aytqanda, tak chto, uyalıwǵa hesh qanday osnovaniyam joq edi. Onın—kúyewi, meniń —kelinshegim bar. Usı oyım pitegene batırsındırayın degen menen, dawısım qaltırap shıqtı:

— Qalay, sóytip, awxallar, Nazlı? Awılda ne ózgerisler bar?

—Óziń barmasań —deydi qıya qarap, Qanday ózgeris boladı?

—Men barıp, ne ózgerte aldım. Júrdim. Kettim, bolǵanı. Sen óytip kek etpe adamdı. Dım bolmasa dayımnıń úy ishinen xabar ber.

—Qoy alıp kóship ketti olar. Biraq, biziń aǵam menen qus salıwǵa tez-tez kelip turadı. Sizler menen málelleskenin ayttı.

—Solay bolıńqırap qaldı...

—Oqıyman dep ketken ekenseń, oqıdıń ba?

—Ne qılǵan oqıw-á!—dep dolımdı siliktim. Qız astarlı kúlip:

—Muǵallim qızǵa úylen,—dedi.—Ózi ushın-aq oqıtadı.

—Úyretiwin úyreter-aw, mór ornına geshirdiń túbirin basıp attestat bere me?— deymen. Beti ashılǵan ǵoy, onın da gápi tayın:

—Adam qaǵaz ushın oqımaydı...

—Solayd-dá! —deymen, onıń kúyewiniń muǵallim emesligin bile tura nıqırtaman:—Sen de oǵırı sawatlı emes ediń ǵoy, pojarnikke tiymey, muǵallimge tiygeninde saǵan da úyreter edi. Qız betime «usı ne dep kiyatır» degendey tiklenip baqtı da:— Jaq, sen úylene ǵoy, muǵallimge. Sawatıńdı ash, bilimpaz bol,—dep, nege ekenin bilmeymen, tuwlanadı:—Sıyır sawıwǵa, kitap oqıwǵa bizge usınnan artıq bilimniń keregi joq. Muǵallimdi sen tawıp ala ǵoy...

—Tawıwın taptım-aw, muǵallim emes, súwretshi!—dedim gápin bólip. «Abaylap qara, súwretshi— aǵań, shıǵar», deydi oynap. «Ja-aq, kelinshegim!»

—Íras pa?!—deydi isenimsizlew.

—Seni aldaǵan jerim boldı ma?

—Himm, solay-maa?! —dep dawısın sozdı da lappa irkilip, betime jalt qaradı. Men onıń kirpiginiń ushlarının dirildep turǵanına shekem sezdim. Sonda túriniń

buzılısqanın nege sezbeyin! Julqınıp jolǵa burıldı da adımdı urıw menen bola berdi. Únsiz.

—Kúyew bala neli?—dedim. Únsiz ere beriw qolaysız. Ústimizden álle qanday bir keshewitlegen qus qanatların «dus-dusdus» ettirip, ushıp ótti. Kóshede adam joq, mashina da siyrek. Asfalt jolǵa órelerdiń baslarındaǵı toǵanaqtay ashalanǵan aq lampalardıń sútireń nurları tegis túsip turar edi. Kelinshek, tap bir, asıǵıp, mennen qashıp qutılǵısı kelgendey ele adımdı únsiz urıp kiyatır. Taǵı soradım, bir emiziklensem qoymaytuǵın ádetim:—Kúyew bala, sóytip, shúllik pe, shúyt pe? Bes sarı bolsa bizge qaynaǵa...

—Ne jumısıń bar. On sárı!—Betime qaramastan, tanawı tartılıp, omırawı qayqayıp, tasta júrgen tayday ókshesin taqıldatıp baratır. Birew qırsıqlansa, onnan sayın órshelesetuǵın taǵı bir jaman ádetim bar:—Turmısqa shıqqannan soń kóship bardıńız ba, sovxoz...

—Ermegińdi qoy...

—Haw, pojarnigińniń ózi ayttı, maǵan...

—Usı sen, ne dep kiyatırsań?! — Lappa toqtadı da silkinip betime qaradı:—Ne dep kiyatırsań, pojarnigi nesi?...

—Óz kózim menen kórdim-ǵo, júzik ápergeni qayda, taksige mingenińiz qayda? Men jibergen orıs balaǵa «bayım» dep jibergeniń qayda, haw...

—Usı sende bet barma ma?!—dep, jılap jiberdi de betin basıp, maǵan eńsesin qarattı. Íyıǵı selk-selk etedi,— Dayım ǵoy, ol meniń, dayım...

—Ha?! Sen «dayım» dep pe ediń?!..

Qız júrip ketti. Qaytıp ońlawǵa bolmaytuǵın qátelik islengenligin abayladım, abaylasam qayteyin, «sholaq orıssha qun tarttıradı» deytuǵın edi, sholaq qaraqalpaqsha qun tarttırdı bizge. Usı pursatta Petro kózime kórinse, bilmedim, ne bolatuǵının.

Ol bayǵusta ne jazıq bar, aljas esitkendidaǵı.

Bári ózimnen, ózimniń mına natıqlıq, qorqaqlıǵımnan, mına kókiregimniń gúmanshıllıǵınan.

Qalay jubatarımdı bilmey, qızdıń izine erip baratırman, ózimdi ózim burap baratırman. Qapılıp, májilis te men úylenbesimnen burın bola koyǵanda ne qılatuǵın edi, dep ókinemen. Tap, jurt meni májilis ashıp úylendiretuǵınday...

—Nazlı-ı!—Qızda ún joq. Taq-tuq, taq-tuq, ketip baratır. Haplıǵıp barıp, aldın keskesledim.— Sen, qoyıp tur, kewilińniń bar ekenin bilmey qaldım...

—Men sende kewilim bar dedim be?—dedi sınıq dawıs penen lıq-lıq atıp turıp. Oyımdaǵını ayttım:

—Sonda nege jılap tursań?

—Men... baraman. Awılǵa baraman, sen, biraq, basqa menen ketip qalma...

Aldımnan qaymıǵıp shıǵıp, taǵı júrip ketti. Asıǵıp baratır, asıp baratır, aldımdaǵı qaraǵa ańırayıp erip baratırman. Sógip baratırman, ózimdi jaylawdan qalaǵa ertip kelip, kúshiktey adastırıp ketken Murattı, úylenbey júre turıwıma kesent jasaǵanı ushın, Miyrigúldi sógip baratırman, ońdırmay sógip baratırman. Hámmesinen de beter, ózim di sógip baratırman, ózimde gelle bolmasa, basqa ne qılsın

meni! Durıs, taǵdır meni qatal jazaladı, peylimnen jazaladı. Usını sezgen sayın shıntlap jılay da, shıntlap kúle de alatuǵın qara qız qara ǵumshaǵa aynalıp, tolǵan ayday arıwımnıń appaq júzin solǵın tarttırıp baratır. Ol bayǵusqa ne deymen, gúnası ne edi onıń! Kóz aldımda tańǵı shıq túsken jaslı kózleri eleslep, «men isendim, isendim saǵan» degen dawısı qulaǵıma tal-tal esitilip kiyatırǵanday seziledi... Sezilse qáyteyin, anaw bir aylı aqsham «Qoltıq kól»den shıǵa berip, batıp baratırǵan aydıń ústine minip, aymalawǵa asıqqan periniń elesindey bir eles barar edidaǵı, epkinine meni de párdey úyirip áketer edi. Peri! Men onıń peri bolmaǵanın qáler ádim, «adamnıń atı mıń aytsań da adam. Peri ushıp ketedidaǵı, ashıq bolıp qalǵan adamzat asılıp óledi... Qorqınıshlı edi maǵan bul sózler, qorqınıshlı-ıı...

Jılap baratır únsiz, Qáyteyin, únsiz jılawdıń qanshelli qıyın ekenin sezip kiyatırman, sezsem qáyteyin ...

Eki guzardıń qosılısqan jerine kelip, artına jalt qaradı da:

—Qal!—dep buyırdı.—Qal... Anaw úyge baraman...

—Kútes-eń be?

—Men seni, ... s-eni men.... jek kóremen. Qal...

—Ótirik aytıp tursań, ótirik...

—Írr-aas-s,—dedi lıqlıqtan ózin zorǵa irkip.— Hayalıń... jılamasın... Hayalıń...

baxtı qara bolmasın Qal, ket bar, ket, ket, ke-et!...

Mayda qádemleri, «tıq-tıq-tıq» basıldı. Mayda qádemleri: «ket-ket-ket» dep baratırǵanday esitiledi. Áne, múyeshten burıldı, áne, aǵashları qaǵılıp, qabırǵaday say-say bolıp turǵan, shiferi kaǵılmaǵan jaydıń tasqaranǵı aynası jarq ete qaldı. Men júz qádemdey qashıqta telmirip ele turman. Ayna aq jipek perdeli eken, bunı da bilip turman. Perdege túsken kóyleksheń nashardıń kóleńkesi bir japsarǵa quladı da qaytıp ótpedi. Bálkim, kátke sulap, jılap atırǵan shıǵar, júzin oramalı menen basıp jılap atırǵan shıǵar. Hayallarǵa jaqsı, debdiwin jılap shıǵaradı. Náwbáhárde dolı hayalday tıǵılıp turadı da, aspan kózlerin sıǵıp-sıǵıp jılap mawqın basadı, jamalı juwılǵan aynaday ashılıp, soń taqırlıqlarǵa ireń, qumlarǵa kósik beredi. Aspan jılasa, átiraptı jasıl atlasqa bóleydi, bozlardın ústinde duman shegip, teńizdi ańsaǵan sahralardıń ústinde kógildir saǵımdı dirildetip kórsetedi. Adamnıń jılaǵanı jamaan, jılay almaǵanı onnan da jaman. Qánekey, men de jańa ǵana perdeden jılısqan siluettay sulap jılay alsam, shıntlap jılay alsam, liykin, sonday bolıp

súye alsam adamdı...

Shımbay chayxanasınan mikrorayonǵa payıw-piyada barıwım kerek edi. Oy, ushıqıyırı joq, bılamajar bir tús kórgendey oy. Ómir ótip baratır. Kún ótse, quwanamız,

aylıq jaqınlaydı. Qıstıń, ısırapıllı kúnleri «báhár de shıǵa qoymadı-aw» dep nalınamız. Báhár shıǵıwdan qawın pisikti kúseymiz. Ógizdey pále kemirip, mazalını tatqımız keledi. Jıl degershikleri ómir jolımızdı keleplep, óndirip baratır. Ya muzlamaymız, ya órtenbeymiz, ótip atır, jılımshı ómir, aldap-arbap ótip atır. Jılaǵan balanıń qolına bir lampasıy berip jubatadıaw, taǵdır bizdi jılatıp

bolıp, kishigirim, kuwanısh berip jubata qoyadı. Ómir me usı? Maqset qayda, dúnyadaǵı eń arzıwlı, eń qúdiretli ne?! Oylamaymız jónlep. Es qashan ene jaq, pensiyaǵa shıǵıp, ólimdi kútip otırǵanda ma?! Iyttiń azıwı sawsap túskennen soń, oǵan jasında taptırmaǵan toqpaq jilikti beriwdiń ne hájeti bar edi. Ómir degen bul eń

ullı ministr, biz hámmemiz sonıń esapshısımız. Liykin, ol aydıń, kvartaldıń aqırında emes, kún sayın esap beriwdi talap etedi eken, tapsıra almay qalsań, ya

keshigip, ya qáte tapsırsań, seni qatardan shıǵarıp taslaydı ekendaǵı, «baxıtsızlıq» degen tańbasın basıp taslaydı eken... Men sóytip, ózime ózim esap bere aldım ba? Men baxıtımdı muhabbet degen nárseden izlep kórdim be, neden izledim usı...

Toqsan tolqın eskeksiz bir qayıqtı jasqadan alıslatıp jiberedi. Toqsan oy Murattıń úyiniń tusınan oq shalım ótkenimde keynime qaytaradı. Aldımnan Jańabay, pojarnik shıǵadı:

— Esigiń kulıplı, kireyik desek. Yashullı joq pa? Hayalı jatıp qalǵan ba,

ashpaydı...

Úndemeymen. Meniń keypimnen xabarı joq, «sóylestiń be?» deydi. Úndemeymen. Únsiz, basqaltaqqa kóterilemen. Olar da únsiz ere beredi. Giltti alaman, esikti ashaman, qonaqlardı ishke kirgizemen. Shampan shiyshelerden tayǵanasıp kirisedi. Áywan-jáywan bolǵan jay. Minutnoe molchanie... Qaǵaz oqıladı. Minutnoe molchanie...

—Áne, biziń úy usı, joralar. Jeńgey qashıp ketken; basqa birew menen. Aǵay komandirovkada, álbette, hayalınıń qashkanınan ele xabarı joq,—deymen hesh kimge otırıwǵa orın kórsetpesten. Otıratuǵın jerdiń de reti joq. Adamlar tonalǵan úyge kelgen gostraxtıń agentindey tikeyisip tur. Jańabay basın shayqap, ádettegi sózin aytadı:

—Podlec eken-aw, hayalı da!...

Men esikti jawıp, giltti tapsırıp, joralarımdı basqaltaqtan túsirip baratırıp:

—Endi biziń úyge baramız, shampan ba, konyak pa, bári bar,—deymen. Sırtqa shıqqannan soń eki jigit eki jaǵımnan qaptallasıp kelip sóyledi: «Qalınlıǵıń

menen sóylestiń be» —deydi pojarnik. Ájeplenemen. Sózdiń izin Janbay dawam etedi:

—Sizlerdi ońasha jibergendegi Maqsetimiz, Máke,—deydi.—Bir, sóylesip ala koysın dedik. Dayıńnıń minezin óziń bileseń, bir nárseni oyına alsa, qaytarıw qıyın...

—Qusın salıp jurip, biziń Qaypan jezdeydi qıynap jur eken. Jezdemiz de, apamız

da meyilsiz emes,—dep gápke pojarnik aralasadı,—Jeńgesinen soratıp kórsek, qız da

qawıp turǵan kusaydı...

—Soǵan endi, sen ne deyseń? Dayıń keterimizde mına ekewimizdi shaqırıp alıp, «sorap kel, qız benen sóylestir, sındırılar nan qashshan sındırılıp ketti. Endi, qasıma kelip, Muratjanǵa niyetlegen otawdı tiksin de ata mákanına ákesiniń otın jaqsın. Súwretshiniń izinde ılaqshınıń iytindey alaqlap júre bermesin» dep jiberdi. Nan sındırısqan sındırıspaǵanın bilmeymen. Biraq...

—Qashan?!—deymen tańlanıp. Ne nan?!—Gilt toqtadım da ekewiniń betine almagezek baqıraydım. Gáp sanama jańa jetken edi: Men... úylenip qoydım...

—Ne-e?!—deydi Jańabay gegirdegin sozıp.-Onda sen poslednıy podlec, ekenseń! Men, kak tovarish, Nazlı menen sóylesip kórdim, bilip qoy,—dep tislene barmaǵan shoshańlatadı:—ózińdi sonday suyetuǵın adam tapsań, túp júzińe de! Bul, biraq, «buzıl, qatınıńdı tasla» degenim emes, sen podlecke. Onda biziki podleclik boladı.

Sen ne ushın podlecseń, dayıńdı podvodit etkenin ushın, bir awız aldınan ótpegeniń ushın posledniy podlecseń! Júr kettik,— dedi joldasın julqıp.—Tumsıǵıńa taslap jiberer-me edi seniń!- Ǵarrı paxır «jaqında toy beremen» dep, elden dabara qaǵıp jur-aw...

—Qoyıp tur, Jańabay...

—Barsań-á, podlec...

***

Qulaǵımda: «ket-ket», «podlec,» degen sózler jıńlap, esikten esi zayılday ańırayıp atlaǵanımdı bilemen. Kiyimim menen káttiń ústine suladım. Kózimdi tarsa jumıp, hesh nársege qaraǵım kelmey qaldı. Dilaram ilgeklerimdi aǵıtıp, tufliylarımdı suwırıp:

—Ne bolıp qaldı?! — dep albıraqlap, búlip atır: —Doktor shaqırayın ba, ya iship, iyisin bildirmeytuǵın bir nárse jediń be? Aytsa, aytsa, endi?...

—Keregi joq,—dedim. — Hesh nárse bolǵan joq.

—Awırıp tursań ǵoy,—deydi birese mańlayıma, birese qoltıǵıma qolın aparıp.— Doktor shaqırayıq...

—Keregi joq, men ólsem, bir podlecti dúnya joqlamaydı.

—Qoy, janım, óydeme,—dep jılap jiberdi.-Saǵan bir nárse bolǵan. Eger meniń ústimnen bir nárse esitip, ózińdi baxıtsız sanap otırǵan bolsań... men bárine kóndim, ózime bola hesh kimdi de baxıtsız etkim kelmeydi. Jeńillen, ayt, bárin, jeńillen...

—Men jeńilleńsem, barlıq awırlıq, saǵan túse ja-ǵaww...

—Men saǵan túsken awırlıqtıń bárin qosıp arqalawǵa qayıl bolǵan adamman,

túsineseń be sen soǵan, ayawlım? Sen qabarsań, meniń kewilim júdeydi, ayawlım. Sen bir

jas bala ediń, meniń esik kórgenligim bar edi...

— Qoysań-shı sonı,—dep tikeyip otırdım. Ishimde eki oy qaltaǵa tıǵılǵan pıshıq penen kúshiktey bıǵırlasıp atır. Biri «ayt» deydi, biri: «ol maqsetten qayt» deydi. «Mınaw arıw ne dep otır, saǵan? Rehim degen bar ma, ózińde, qal» deydi. Biri: «ómirdegi de, muhabbattegi de orının Bayterek jaqta» deydi. Pıshıq ta, qúshik te ayamay, jırtıladı aw, demey, qaltanı tırmalar edi. Eki oyım da kókiregime sıymay meni qıynay berer edi, hesh qaysısınan da maǵan rehim joq edi. Taǵdıyrdın túrlitúrli tawqımeti topılıp taynapır taslardı talayıma talmay zıńǵıtar edi, ayamay zıńǵıtar edi. Dayımlardı dúńireytip alıp, duwrı qaray almay júrgende, Maltabardıń manlayǵa sızılıwı, óz nápsi ushın dúkanǵa tam-tumlap jumsaǵanı menep turmay tańdaǵısı, taǵı. Úyinen qashıp shıqqan bir pıshıq suwıqqa shıdamay-aq, arqasına qıraw turǵızıp, taǵı bir esikti tırmalamay ma... Íǵbalım ashılar ma dep, Dilaramǵa doslasqanımda jeńgemizdiń jemeligin jelkildetip, qashıp... Sóytip júrgende, Nazlınıń tap bolıwı, Dilaramnıń jılawı... Bálkim, meniń aldımda bunnan da beteri

bar shıǵar. Pútkil eli-jurttıń musallatı moynıma minip turǵan joq, qara bastıń qayǵısın qabırǵam qayıssa da qıypaqlamay kótergenim abzal. Ja-aq, men bunı hesh kim menen bólispeymen, hesh náre aytpayman...

Bayǵusım, meniń ǵana biygúna bawırmanım. «Birge jeyik» dep, keshki awxatınan ele duz tatpay, esik sıtır etse sırtqa qarap otır ekendaǵı. Meniń ishteyimdi adamlardıń baylap jiberetuǵının qaydan bilsin?

Awxattan hesh qaysımız da jep jalshıtpas edik. Meniń jewim ushın ol, onıń jewi ushın, men jer edim. Ómirden, muhabbetten orın taba almaǵan eki baxıtsız eki jerde shoshayıp, usılay awxatlanar edikdaǵı, úshinshi baxıtsızımız Shımbay shayxana jaqta