Shawdirbay Seytov -Igbal soqpaqlari

tuyaǵın juwıp atırmız», degen gápke otırmasqa bolmay qaldı. Sheshinbey, daǵı etpey, bir gúrsini súyrep keldim de amanat ǵana otırdım. Jańabay qasındaǵı jigitler menen tanıstırdı; «Mınaw, meniń, nasosǵa aparǵan inim, bayaǵıda ayttım-ǵo, —dedi.— Xabarıń bar ma, mákke ekti, biz nasosqa aparsaq, nasos joq, —dep, qasındaǵılarǵa málletip ketti. —Ózi menen altı jigit altawı da mexanizator. Direktorǵa ayttım, «nasosıń joq pa, davay, altawına júz gektar jer ber, mákke egedi». «Keshikti», dep edi, nege keshigedi! Altawı bir brigada boldı da turdı. Basıńızdı awırtıp ne qılayın,

altawı júz emesdaǵı seksen gektar jer tayarladı. Ballardıń piri-biz. «Silos emes, basıń bárin jemge bizdi jem qurttıǵo», dedim, direktor menen de oylaspadıq. Hámmesi soń bilip, shashın julıstı. «Pochemu tı nosındı tıǵasań—deydi ketken partkom. — Sen aqırı, agronom emessen, brigadir, direktor emesseń». «Bara ber jayıńa, diywallarǵa shaqırıq jaz, sonnan basqaǵa jaramaysań» dedim... Sonnan, iytiń Jańabay bolmasın, kúni menen garajda isleymen, qolım zárre bos bolsa usılarǵa kómeklesemen. Direktor: «yashullı, bizdi bir jiberip ala beriń, gúzde shóje sanasıp kóremiz» degenim bar. Endi gápten tutılsaq uyatı bar ǵoy. Ol kúnleri sen, Maqset, usı jerde shveycar ediń. Mına jigit penen tanıstırıp qoyayın, biziń burınǵı shopanımız, atı Maqset. Ozǵan usınıń atı, ǵarrısı ele shopan...

— Usınıń atı-ı? Solay ma? —desip, jigitler meniń menen qol qısıstı: Kóz aydın, ǵoshshım, onda..

Bular, paxtashılıq sovxozınıń jigitleri eken. Ne derimdi bilmey qısınıp qaldım. Jańabay qádimgi sheshenligine basıp:

—Nichego-o, qısınba, Maqset, —dedi. Soń jigitlerine:—Báhárde Gumiskólge ǵazlar qaytadı. «Ǵaz aynalıp, kóline qonar» degen bar. Túsindińiz be, —dep qoydı.—Maqset, álbette, ǵaz quraqım joq pa. Qaltamdaǵı bir shiysheni stoldıń ústine qoydım. Házirgi qolımnan keletuǵın jaqsılıǵımnıń bolǵanı tek usı edi. Bunıma hesh kim itibar da

bergen joq. Quyılǵan ryumkalardı tek rayonnıń emes, hámme «báygide» de respublikanıń «atı» oza beriwi ushın qaǵıp saldıq.

—Sóytip, gúzde shóje sanastıńız ba?—dedi birew salat shaynap atırıp, Meńlibay

aǵa shulǵındı:

—Sanasqanda qanday, gektarınan alpıs centnerden ǵıjırlaǵan sarı mákke berdi-á! Bunı sovxozǵa komsomol komiteti etip ketken de sol ǵoy...

—Azat-she?—dedim men. —Azat qayda!

—Bay-baay—dep sanın shappatladı Meńlibay aǵa. — Azattıń qashshan partkom bolıp ketkeni. Burınǵı partkom, bizge brigadir bolıp bardı. Biz bayaǵı óziń attan túsiretuǵın, malaqay joytatuǵın kúni partbiletti hám joytqanbız, ǵoshshım. Partiyadan qálemdi ısqırtıp sızıp tasladı. Házir seniń malıńdı bileseń be, kim

baǵıp júrgenin. Dákeń baǵıp júr. Atań qoyǵa ótti, ǵoshshım, bul ózgerislerden xabarıń joq eken-aw...

—Bul ele gazeta da oqımay júrgen shıǵar, ananı da—dep kóziń qıstı Jańabay:— bilmeytuǵın shıǵar...

—Qoy, onı biletuǵın shıǵar. Atańnıń orden alǵanın bilemiseń?!

—Yaq. Baǵıwǵa qoy alǵanın esittim...

—Áne, aytpadım ba!? —dep alaqanın jaydı Jańabay.—Qalaǵa kelip, bilimin

asırdı ma desek, qayta tupoylasıpsań. Házir hámme jerde de oqıwǵa imkániyat bar.

Onıń kisiden kórerligi joq, sovxoz oyaǵına dım ayıplı emes. Hár bále ózimizden,

Maqset, men de bıyıl kóp nárseni qate, qızıw qanlıq penen aytıp júr ekenmen...

—Sen óytip, birden suwınbadaǵı, aqırı,—dedim gápin bólip.—Sol qızǵınıń menen bara ber.

—Barıw menen barıwdın bas-ayaǵı kán, dostım. Ómirdi ózgertiwdi til menen aytıw bar, qol menen ózgertiw bar. Biz burın til menen ózgertip júr ekenbiz. Ar-namısıń bolsa awılǵa qayt, davay, seniń ushın hesh kim jaqsı sovxozdı dúzip bermeydi, óziń dúzip al. Kóp etajlı jay kerek pe, barıp, óziń salıp al, baǵ kerek pe, óziń ek. Ne kerek, barin óziń isle. Hámmesi tayın jerge qashqan mártlik emes, podleclik, ponimaesh!.,.

Azdan soń men jalınıp-jalpayıp, mirat ete almaǵanım ushın jaǵday aytıp. Dinadan bir shiysheni qarızǵa alıp, úyge qayttım. Bárinen beter, dayımnıń nagradlanǵanına quwandım, sol paqırdıń eńbegi esh bolmasa boldı maǵan! Bayaǵı Pirnazarov penen mına úydegi Maltabar aǵadan aqıret esitkende saqalınan sorǵalaǵan kóz jasları eleslep ketti.

Kelsem, Mirochka oń jaqtaǵı káttiń prostınyasınıń jıyrıǵın jazıp atırǵan eken. Bir nárseden uyalǵanday, eki beti qıp-qızıl. Kózleri masaladay janıp ketipti, állen nárseden hawlıqqan...

—Qaqpaqtı kóterip jibergenim, betime gúp ete qaldı...

—Abaylaw kerek, puw jaman,—dep qoydı Maltabar.—Keshiktiń ǵoy, ǵoshshım? — dedi saatına qarap. Men bolǵan hádiyseni aytpasımnan burın dayımnıń orden menen, nagradlanǵanın aytıp, Mirochkanı quwandırdım. Maltabarǵa: «sizler bayaǵıda ayıplap, zeyinine tiyip, jılatqan ǵarrı sol!» degendi únsiz ańlattım. Otırıp qalǵanımnıń

sebebin soń aytıp berdim. Bular meniń keshikkenime qorqısqanın aytıstı. «Maltabar aǵa endi bolmasa aldıńnan shıǵa jaq» edi dep atır Mirochka: «Miynetiń jeńil boldı, Maltabar aǵa, betime qaróys, dım qızarıp ketip pe?»

—Qızarıptı, tentek,—deydi yashullı ádettegishe erkeletip,—Óytip enteley berip

neń-bar edi?! Íssı nárse adamnıń betine ekiniń birinde daq saladı. Hár nársege shıdamlı bolmaq kerek... Mirochka kuxnyaǵa ketti. Araqtı ortaǵa qoyıp, sheshinip atırǵanımda;

—Awqatın ákelis, ǵoshshım, qaǵıp taslayıq,—dedi Mákeń.—Yaman-á qaqqım kelip tur. Sen joqta da bir qaǵıp edimdaǵı, ippodrom jaqta...

—Men hám jańaǵılar menen bir qaǵıp aldım,— dedim de kuxnyaǵa kirip kettim. Mirochka, nege ekenin qaydem, qolın sabınlap juwıp atır eken. Awqattı ózim salıstırdım: «Aspazlıǵım tutıp tur, sen aparıp qoya ber,..»

Quwırdaq penen bir shiysheni eki qaǵıstırdıq ta múyeshke sulatıp tasladıq. Sirá juǵım bolsa bes manat kúydi demes edim. Búytip ishkennen puldı zayalamaǵandı táwir kóremen. Maltabar aǵanıń;

—Ushlaspay qaldı-aw! — dep, gúńk etiwi de máttal, Mirochkaǵa qoldı soza qoydım:— Erteń aylıq boladı, túweli menen ákelemen ǵoy, bir beslik sozıp jiber. Biziń jeńgemiz degen jaqsı adam ǵoy, ózi, sulıw adam, —dep atırman ádettegi aytılıp júrgen áshirepi gáplerimdi ayamay.

—Óydemey-aq qoysa, bereyin,—dep atır ol da maqtaǵandı jaqtırmaǵansıp.— Ájaǵamızǵa kerek bolsa, nemizdi ayaymız, beremiz...

Restoran jawıp ketken. Oǵan hálek bolıwdıń keregi joq. «Kafeniń» qarawılına keldim. Qasında bir adam bar eken:

— Qáne, qayqay, jigit!—dedi ol maǵan. —Qaysı qarawıl araq satadı dep esittiń? Ya sen satıp júrmediń?—dep, qarawıl ǵarrını bir yaalla-jalla, otız kún orazam, bes waq namazım dúziw, onday báleni uslamayman», degizip, jalbıraqlatıp tasladı. Soǵan qarap, formasız júrgen miliciya ekenin bildimdaǵı, aytqanın etip, «qay-qaydım». Qıynalıp qayqaydım, ózimniń de ishkim kelip kiyatır edi. Gastronomnıń aldına kelgende: «bir barıp kóreyin-she», degen oy menen restoranǵa kettim.

Meniń nárse úmit etpegen tanıs qarawılım: «bes-altı balashaǵa bar, hayal islemeydi. Jaqınnan beri dúkannan bes-altı shólmek alıp qalıp turman, ne bolsın bir adamnıń aylıǵı. Kerek adam bolsa, siltep tur, ele meniń saqlaytuǵınımdı hesh kim bilmey me, kelmey atır» dep, jalınıp jumısımdı pitkerip qaldı. '

Suwıp qalǵan quwırdaq penen bunı da qaǵıp saldıq. Bilmeymen nege ekenin hesh qaysımızdıń uyqımız kelmes edi, ya esirip atırǵan hesh kim joq. Ishilgenniń qayda ketip atırǵanın bilmeymen. Meniń bir jaman ádetim bar, awızıma bir tiyse. esirmesem, tásir etpese ǵárejet kúyip ketkendey boladı da turadı. Biraq, endi Mirochka pul bermeytuǵın shıǵar. Qaytar ma eken, dep támelenip otırǵan Maltabarım:

—Chto to ne xvataet,—dep orısshaladı.—Jańa ilip kiyatır edidaǵı, qapılıp qaldı-

aw...

—Eki ret qaqtıń, bolmay ma,—dep awızın basıp, sılqıldap kúldi jeńgemiz— Dańǵırmısań, Maltabar aǵa quyıp qoya beretuǵın...

—Dańǵır óziń, tentek,—dedi erkelete sóylep yashullı. —Kuyıp qoya beretuǵın dańǵır óziń bol...Úshinshi iret qaqqanda. Maqset, há? Sizler endi, atıńızdıń tuyaǵın juwdıńız. Kewiline tiyip edim, aqsaqaldıń nagradın men juwsam ba degen oy bar bizde. Kıynalmasań, Maqset, ǵoshshım.—jigirma manattı stolǵa tasladı, eki onlıq edi: - Mınaǵan jetkeninshe ákelseń? Mına qız ıntıqtırıp óltirdi bizdi, taqma-tuq- malap...

«Ózi júyrik qoyan edi, tayaq tiygennen soń, zıtıp ketti». Ózim birge bara qoyar edim, terlep otırıp ayazǵa shıqsam, belimnen tutıp qalatuǵın góne japsaǵım bar. Házir jawırınımnan, tap, belime shekem balqıp otır, degen Maltabar aǵanı: «hasla qısınbań, yashullı» dep, tınıshlap sırtqa shıǵıp edim. Samal maǵan da jaǵımsız tiye qoydı...

Men állen waqıtta aynalıp keldim. Kuxyadan suwdıń sambırlısı, Mirochkanıń sesti shıqtı: «Betimdi muzday suwǵa juwıp almasam, uyqı qısıp baratır. Sizlerdiń jatatuǵın túrińiz joq...» Pısınap otırǵanǵa:

—Máke, demińiz qısıp otır ma?—dedim sheshinip atırıp. Basın shayqap.—Ústi- ústine urıp tursań, ǵoshshım, mına araq degendi, júrekti dúrsildetpey qoya ma,—dedi kúlip.—Urmay-aq qoyayın deseń, nepsi qurıǵır bar. Bunıń ıshqı jama-an, —dep qoydı.

—Oybo —oy, ǵoshshım, kóbeytipseń ǵoy, bunı...

—Ishilmese, qalar...

Bul saparı araqtan azmaz tatıp kóriwge Miyrigúl de háwes bolıp shıqtı. Ózi sulıw adam araq ishse ashılısıp sala beredi eken. Ziya-zulpı salınıp, betleri gúl-gúl janıp baratır. Maltabarǵa barmaǵın shoshańlatıp: «Sulıq etip taslayın ba?—deydi.— Jaramaysań, biziń menen ishisiwge» dep, basınan tákibay aldı.

Usınday aǵayinler, dasqal ósken óspirimler boladı, biri menen biri bir ketekte jasaǵan kúshiktey, talasıp oynaydı. Bulardıń házili biri birine júdájarasıqlıday kórinip otırdi maǵan. Maltabar aǵa ósheskensip: «Tap óyte berseń, bir digiri qalǵansha

aydasaman» deydi de ádep meni súyedi, soń Mirochkanı... Men onıń pyan bola baslaǵanın abayladım.

Qosıq ayttı. «Men burın iship kelip edim, teńlesip otırayıq, ǵoshshım» dep, bizge maltabar stakan menen bir stakandı artıq ta simirtip jiberdi. Mirochkanıń kewilin kóteriwin qara.

Sońǵınıń ekinshi shiyshesinen bir stakan tarttı da Maltabar aǵa kátke suwladı. Meniń de keypim bálent edi. Bir shiyshe úshew-tórtew bolıp kórine basladı. Diyirmannıń tartqıshınday qıysańlap júrip. Maltabar aǵanıń kostyumın sheship, ayaǵın jıynap jatqardım. Mirochka stoldıń ústin jıynap atır edi: «Kómeklesiwge shamam joq, jataman» dedim. Diywalǵa súyenip, masterskoyǵa kirdim. Kátimniń ústine ózimdi shókelep, qalay qularımdı bilmey turǵanda Mirochka kirip kelip, kresloǵa shóktirdi de qawsırmalı qalayı kátimdi jayıp berdi. Arǵı jaǵın bilmeymen.

Yarım aqshamda oyansam, ańqam kewip, basım meń-zeń bolıp atır eken. Faner diywaldıń arjaǵındaǵı Maltabar aǵa jatırǵan káttiń úzliksiz sıqırlap atırǵanı

esitildi. Sezin atırman, Maltabar aǵa da biyjaǵday bolıp atır-aw! Járdemleseyin, suw-puw ishkizeyin desem, ózimniń halım mınaw, basım bas emes, pıtıra toltırılǵan qabaqtay, hasla kóterter emes.

Kóshe bettegi náhán óreden túsip turǵan svet, biri birine irgeles qoyılǵan eki súwrettiń de boyawın teńnen jıltıratar edi: birinde ayǵabaǵar shıqpaǵan quyashqa telmirip tursa, birinde, sol ayǵabaǵar batıp ketken quyashtıń alqızıl shuǵlasına álle qanday bir úmitsizlik penen, muńlı, oǵırı muńlı keyipte bas iyedi...

Sım krovat ele sıqır sıqır sıqır„,Araq degen jaman. Maltabar aǵa biytaxat bolıp atır-aw, Mirochka da oyana qoymas .. Sıqır sıqır.,.

Adamǵa degen rehim, birdeyine payda bere bermese kerek.

Eplep, basımdı kóterdim de qaldawrap, awızdaǵı jayǵa shıǵıp, svetti jaǵıp jiberdim Meniń kuxnyaǵa ótip ketiwim, krannan suw alıp, Maltabar aǵanıń awızına tutıwım kerek edi. Svegti jaǵıwımnan óshiriwim tez boldı. Miyrigúl óziniń kátine qarap qashtıdaǵı, men masterskoyǵa qarap qashtım. Arjaǵındaǵı jumıstıń bárin shıra jaqpay, hesh oylanbay, sıypalanıp júrip isledim, sebebi, meniń olardı kóretuǵın betim joq edi. Kiyimlerimdi umbar-jumbar qoltıqlap, tómengi etajǵa sırǵanadım. Ayaǵıma cement basqaltaq muzday bolıp tiygende barıp, ózimniń noskisheń zıńıp baratırǵanımdı sezdim. Dárhal keyinime qaytıp, esikti julqıdım da tufliyimdı

balıq ilgen shaǵaladay, qolıma ile qashtım. Maǵan tap bir solar jabısatuǵınday, jaman qásiyetleri jaman mikroptay juǵıp qalatuǵınday kórinip qashtım. Dala táwiraq suwıq eken. Sırttaǵı gaz balon shkafınıń tasasında dirildep turıp, kiyinip aldım da jolǵa tústim.

Endi maǵan baratuǵın jer kerek edi. Mezgil yarım aqshamnıń waqtı qusaydı. Qayda baraman? «Úyleniw degen usınday, hayal degen usınday bolsa, dúnyadan taq ótemen» dep jıladım ózimnen ózim.

Úyrenshikli ayaqlarım, meni aqıl-huwshımnan biyǵárez túrde Dinanıń baspaldaǵına órmeletti. Qapını qaǵa berdim, mushlay berdim, «olla, piyan emespen. Ishimde bir nárse bar, aytpasam, jarılıp ólemen» dep múshlap zorǵa ashqızdım. Qız túrimdi kórip

qorqıp ketti: «Hesh kim.. sabap taslaǵan joq pa? ...Aǵań menen urıstıń ba...Bılay, shıq. tońıp qalıpsań ǵoy...»

— Konyagiń bar ma, tońıp baratırman,—dedim iyegim saqıldap. Álle nege ishim

qaltıraydı tońıp baratırman, tońıp...

Azdan soń, onda da yarım shiyshe konyak ishkennen soń, mańlayımdı mushlap otırıp, bolǵan hádiyseni ayttım. Ózim de jıladım, onı da jılattım: «Maǵan wapalı yar bol,—

dep jıladım, —Kózime shop salma» dep jıladım. Ol úrkip-úrkip tıńladı. Qashanǵı úrke beredi, kiyik te aqırı qolǵa úyrenbey me?...

***

Ózimde bir túrli ıńǵaysızlık bar. Kóshede júrsem de eki kózim ján-jaqta. Tap bir, urlıq islep, kórinsem tutılatuǵın kisidey mudamı alaqlap júrgenim. Sondaǵı qashıp jurgenim Murat penen Miyrigúl. Uyat ǵoy, betine qalay qarayman. uyat boldı-aw!...

Miyrigúl nege ketkenimdi soramas, aytpasam da ishi biler. Murat sorasa ne deymen. «Sonday sonday» dep, durısınan kelsem, asılıp óle me dep qorqaman. Basqa báneniń de ireti joq. «Bódeneniń úyi joq, qayda barsa bıtpıldıq» degen eken. Ázeli Miyrigúl menen Maltabar túńildirip jibergen úy tarlıq etip edi. Endi maǵan mına qala tarlıq

etip baratır. Burınǵıday bılay-bılay shıǵa bermeymen. Isten soń duppa-duwrı úyge tartaman, bılay shıqsam, kórip qoyatuǵınday. Qashan kórseń quwıslanıp júrgenim. Olar emes, men qılmıs islep qoyǵandayman, uyattı islep qoyǵanlar qalay jer basıp júredi eken, jurttıń betine qalay qaraydı eken, soǵan hayranman. Meyli, hesh kim qısındırıp, betine bejireyip qaramay-aq qoysın. Biraq adam óziniń hujdanınan ózi uyalıwı kerek shıǵar, hujdan hukiminen ádalatlı húkimniń bolıwı múmkin emes, biraq onıń ushın, sol hujdan degen jarqılıqtın, ózi kóz jasınday tınıq, girbińsiz bolıwı

kerek edi.

Qıstıń qarıs kúni qısqa bolǵanı menen túni uzaq. Biz usı uzaq túnlerdi ádepki aqshamları gúnkildesip atqarıp júrdik. Emiziklenip soray berseń, erispey jaǵın shamalı. Ol basınan ótkeniniń bárin ashınıp, jılap-sıqlap aytıp berdi. Qarshıdan

emes, Buxaradan eken. Ákesi Mirarab mediresesinde mudárris. Sol muddaris Dilaram tuwılıwdan Qarshıda turatuǵın piyri menen quda túsip, nan sındırısıptı.

Talant degen jarqılıq, seniń shıǵısıńa qaramaydı ǵoy. Súygen kásibin ata-anada

unay ma, unamay ma, oyaǵı menen esaplaspaydı. Úsh uldıń arasında erke ósken Dilaram; «jasımda-aq awıldıń qız-kelinshekleriniń bári osmanı, qaldı maǵan qoydıratuǵın

edi» dep gúrsinip eske aladı. Qayda, onda óziniń anası tiri eken. Sol bayǵus qızdı qanatlıǵa qaqtırmay, tumsıqlıǵa shoqıtpay tuǵırıda tarandırıp kemalǵa keltirgeni menen, óner jaǵına aralaspaptı. Tek ákeńniń kózinshe janlı maqluqtıń súwretin salma. Gúl sal, naǵıs oy dep jalına beredi eken. Qız onınshı klasstı pitirmesten bir jaz aldın dem qıspadan demi túwesilipti de, júzi berilgen soń mudarris bir muriydiniń úsh ay barıp kelgen qızına úylenipti.

Ońısıq ońlı bolmaptı. Talıp ilimniń úyinde boy jetken qızdıń tawlanıp otırıwı qıyın eken. Astırtın Qarshıdaǵı qudasın shaqırtıp, «jesirińdi al depti.

Qız Tashkentke kashıp ketip, jivopis uchilishesine kiripti. Túnde bir smena toqımashılık kombinatında islep, kúndizine oqıp júrgende zámildey tórt jigit «Volga»lı barıp, túngi jumısınan kiyatırǵan jerinen Qarshıǵa alıp qashıptı. Toy ótkennen tórt—bes kún soń jırıla qashqan qız úyine kelse, ógey anası, úsh jeńgesi: «bayıńnıń úyine bar, tuqımımızdan bunday bádbaq shıqkan emes» dep, quwıp salıptıdaǵı, ákesi búyirine qarap kalıptı.

Haslı qaraqalpaq, urıwı bessarı bolsa da qaraqalpaqstandı kórmegen qız mektepte kartadan tanıp, bir kelip kóriwdi háwes etedi eken. Samarkandom Qaraqólshilik institutın pitkergen Taxtakópirli bir qız benen qashanda tabısıp, usılay ıǵısqanı

eken. Taxtakópirli qızdıń Nókiste isleytuǵın, anaw-mınaw basshılardı shıyıra alatuǵın bedelli aǵası aralasıp, eki komnatalı kvartira alıp beripti. Endi sonda jasap atır eken. Biz tap bolıppız. «Kúyewim kóp júrmes, úylener, onnan soń oqıwımdı

dawam etermen» degen tilegi bar eken. Endigi jaǵında okıtıw-oqıtpaw biziń qolımızda qusaydı. Usılardıń hámmesin meniń ıyıǵımdı kóz jasları menen hóllep jatırıp, aytıp berdi.

Meni ayanısh sezimi biylep ketti. «Jılama,—dey berdim qurı.—Jılama, bir esabın tabarmız. Esik kórgenińdi ómirimshe betińe baspayın dep eljiredim. Men aq quwdıń kóz jasın kórgen joqpan, biraq, dúnyada sulıwdı jılatpaǵay, qızdı, usınday muńlı kızdı jılatpaǵay...

—Ashılısqanǵa ashılıspaq kerek. Sóyleyin desem, sen mennen hesh nárse soramaysań...

—Keregi joq.—deydi kókiregimdi aymalap,—Keregi joq. Meniń hesh nárse bilgim kelmeydi. Tek, qapa etpeseń, boldı. Men seni ómirimshe qapa etpey men. Biz ekewimiz hesh qashan da urıspaymız ǵoy, ya?

—Urıspaymız. — Bawırıma tarttım, álle nege dir-dir etedi. Eti jıp-jıllı.

Waqtı-waqtı solıq tartadı. Jılap atır, álle qanday bir ókinish bar ma, quwanıshtan jılap atır ma, bilmedim, soramadım da. Aqırı, ol mennen hesh nárse soramaydı ǵoy. Sorasa, eń dáslep kewil bergenim, eń dáslep, lábinei súygen nasharım Nazlı haqqında aytpaqshı edim. Aytpadım. Biraq qay waq bir waq aytpay qoymatuǵınım ayan...

Tús kórip shıqtım. Ayǵabaǵar telmirgen quyash, shıqqan eken, deymen. Arqan boyı - kóterilgen eken. Kápelimde, sabaǵınan úzilgen almaday kógala kók teńizge shomp etip túsip ketti. Ayǵabaǵar ele telmirip tur... Usı túsimde jatıp oylanıp atır ekenmen: «Yapırmay, bala, quyash ta búytip, kózdı ashıp-jumǵansha zıńǵıtılǵan almaday suwǵa batadı eken-aw» dep, tańlanıp atırman. Sóytip, túsimde taǵı da sol tústiń ekinshi seriyasın kórip atırman: Masterskoydıń aynasına qarayman. Bul kárada Mirochka satıp ákelgen gúl túbek turatuǵın edi, Końır gúzden qara qısqa shekem, onnan da soń usı ǵana ójire emes, hámme jaylarımızǵa xosh iyisin inam etip turǵan sol gúl, qabırlapqabırlap, qápelmde jılanǵa aynalıp, qan sorıǵan súliktey kem-kemnen juwanıp baratır, juwanıp baratır. Hár sabaǵınıń ózi Djungliy toǵaylarında maymıllar sallanısıp oynaytuǵın shırmawıqtay uzayıp-uzayıp, pátikke jańasadı. «Pay, bir

asılıp oynaytuǵın maymıl kerek edi-aw» deymen túsimde. Oyda joqta, arjaǵınan gorillo ma, bilmedim, maymıldıń porodaların men qaydan bileyin, áytewir bir náhán maymıl jańaǵı shırmawıqlardı qolı menen ashıp-ashıp, aynanıń sırtınan berman atlamaqshı ma, kiyatır edi, qápelimde shırmawıq degenim jılan shıǵıp, shırmawǵa qaradı ma de! Kózimdi qıpılıqlatıp-qıpılıqlatıp qarayman túsimde. Qarasam, maymıl dep turǵanım Murat! Sansız jılanlar buwıp atır. Bayǵus aǵam, demniń arasında tariyxtaǵı jılanlar buwıp atırǵan Zevs qudayınıń skulpturasınıń súwretine usap ketti... Dina julqıp oyatqanda, túsim ekenine quwandım...

***

Qıstıń kúni bizler qusaǵan ılay menen isleytuǵın qurılısshılarda jumıs aytarlıqtay basa-bas bola bermeydi. Onıń esesine, jıynalıs gújip beredi. Keshe profsoyuz jıynalısı bolıp edi, búgin keshki altıdan beri komsomol shólkeminiń jıynalısı bolıp atır.

Kassir balanıń sekretarımız ekeninen nárse xabarım joq edi. «Mınawıń — aylıǵıń, mınawıńdı — vznosıńa tutıp qaldım dep, schettıń tasına barmaǵın shoshaytıp qalatuǵın edi. Sol bala sekretarımız eken. Kassir degendey emes, sózge sheber shıqtı. Sonsha pitkerilgen obektte komsomol shólkeminiń úlesi kóp eken. Neshe kvadrat metr jerge jay salındı, neshe obekt tapsırıldı, bárin yadtan biledi. Hátte meniń kúnige neshe gerbish órgenimdi de aytıp berdi. Men ózimniń kópshilikten óndirińkirep órip júrgenimdi onsha bile bermeytuǵın edim. «Durıs, jıynalıs az ótkerildi» degende, hesh jıynalısqa qatnasıp kórmegen men: «bir-eki jıynalıstı ótkerip alıppan-aw» dep qısındım. «Vznos máselesi júz, burın skandalnıy máseleniń biri usı edi, bul nárse jolǵa qoyıldı» dep barıp, aldaǵı wazıypalarǵa endigi saylanatuǵın sostavtıń dıqqatın awdarıp, násiyat etip otırdı.

«Dokladtı dodalaymız» degende sóylewshi kóbeyip ketti. Ishimizde birew bar eken. Ábdiǵaniy degen. Sol sekretardıń sózin quwalap, aytıp otırdı, sheshenligine qarap, «endigi bolatuǵın sekretar usı bala shıǵar» dep oylap qaldım. Sózge, fakt keltiriwge sekretar—kassirden alıq bolsa alıq-dá, qalıq emes. Onnan soń, ózi sarı, shashı túyeniń júnindey qońır Jamal degen shıǵıp, «joldaslar poldaslar» dan da baslamastan sekretarǵa qolın silkip jiberdi:

— Sen, kassir jora, vznos máselesin aytıp awız toltırma, bolǵanı sol! Onı sen aytpasań da, aylıqtan tutpasań da, tóleymiz, hawwa. Seniń mınanı kerek edi:—dedi de shunatayın búkti:—Imenno, shólkemniń qanday járdemi tiydi qurılısqa, voo, sonı, aytıwıń kerek edi. Sen bul jerde mayday jılmaqay sóz benen awızımızdı sıypap óte shıqtıń. Durıs, qurılısta komsomollar jaqsı isledi, biraq oǵan seniń qatınasıń bolǵan joq. Imenno, sen—dep barmaǵın maǵan etti:—ne islediń bunnan da jaqsı islewimiz ushın? Otızınshı jıllardaǵı komsomol yacheykalarınıń revolyuciyalıq duxı sende boldı ma, shólkemde boldı ma, sonı aytıwıń kerek edi. Jańa Ábdiǵaniy shıǵıp sóyledi. Seniń dokladıńnıń faktine shekem yadlap alıptı, bizge bir dokladtı eki iret tıńlawdıń keregi joq edi. Ábdiǵaniydiń ózi ne isledi eken, soǵan toqtayıq, basqalarıńız tanımassız. Onı men jaqsı tanıyman, biziń obektte samıy otstalıy,

samıy passivnıy adam sol, jumısqa da passiv qatınasadı, aylıq dese, aktiv. Endi sol, «joldas» dep aytpayman onı, bolǵanı sol! Áne, sol óziniń passivligin jawıp jiberiw, biziń kózimizdi boyaw ushın jıynalısta aktivlik etip, sheshenligin kórsetip atır. Usınday sózi jaltırap, ishi qaltırap júrgenlerdiń kókireginde chestnıylıqtı oyatıp,

polnocennıy adam etiw ushın shólkem ne isledi? Hesh nárse islegen joq. Tak ne poydeet!—dep, basın shayqap otırdı. Taǵı bir-eki adam sóyledi. Sen ayt, sen ayt penen, gezek bizge de kelip qaldı.

Men orınımnan qısınıp turıp, usı waqıtqa shekem, hesh jıynalısqa qatınasa almaǵanıma keshirim sorap atır edim. Jańaǵı Jamal degen:

—Óytip, qısınıp, qız bola bermey-aq qoy, sen kelgeli hesh jıynalıs bolǵan joq,—

dep sózimdi bólip jiberdi. — Gorkom komsomolǵa tek protokol ketip atır...

Men Jamaldıń jańaǵı adamdı tárbiyalaw haqqındaǵı gápin maqullap, «komsomol jaslar brigadasın dúziw» tuwralı usınıs kirgizdim.

Taza sostavta byuro aǵzalıǵına usınılıp kettim. Neniń sharapatı ekenin anıq bilmeymen, biraq, usı qılǵanımdı ishimnen shep kórgen joqpan. Oblastlıq Komsomol konferenciyasına delegat saylawǵa kelgen da, taǵı qıstırılıp baratırman, haw!...

Jańa sekretar saylawdıń warra-warrası bir saatta pitti. Birinshi byuro ótkerilip, Jamaldı sekretarlıǵı menen qutlıqladıq. «Endi óziń jan endireseń ǵoy» degen dálkekke: «endiremen» dep, kúlmey juwap beredi.

Jıynalıstan soń hár qaysısımız hár jaqqa daǵıstıq.

Nókiske million adamlı úlken qalalardıń keyipi enip kiyatırǵanın usınday, túnde júrseń abaylaysań. Mına bas kóshede burınlardaǵıday salqıldasqan júk mashinalar kórine bermeydi. Tósi qayqayıp, kóldegi aq quwday ilbip baratırǵan «Volga» lar kógildir asfaltta Volgaday aǵadı. Anda-sanda qaytqan ǵazday «ǵańq» etken signallardıń sesleri, trotuarlardan ersili-qarsılı júrip atırǵan alaman, sánli-

sánli bralar, úzliksiz aǵıp turǵan otlı afishalar qalanıń shırayın shıǵarıp, Tashkent, Moskva qusaǵan úlken aǵalarına usata qoyadı. Áne usınday bolsa, adamnıń kewili de kóterińki keledi. Usınday kewilli túnlerde Murat, Mirochka, Dina, biz, tórtewimiz birge qıdırsaq, kino-teatrlarǵa da birge barsaq, degen háwes oyanadı kiside.

Mirochka, álbette, burınǵıday iplaslıqqa barmaydı. Onı Dina ekewimizden basqa hesh kim bilmeydi. Tek ekewimiz awızımızǵa bek bolsaq, bolǵanı. Men bunı, álbette, Muratqa ólgenimshe aytpayman. Aytsam, onıń awhalı shataq. Usı jónlerin kelinshegimiz ekewimiz oylasıp alıp: «qashanǵı qashıp júremiz, shaqırayıq ta qatınasayıq» degen qararǵa kelgeli gastronomda tatımlı zat, jaqsı-jaqsı ishimlik bolsa, kúnde az-azdan alıp júrmiz. Restoranda islegendi bilesiz ǵoy, awqatqa aqshań shıǵıp jalshımaǵannan soń, tapqanıń bılay jıynala beredi. Pul bar. Mirochkaǵa jaqsı-jaqsı, qımbat-qımbat duxilar aldıq. Bir televizor alıp bere qoyayıq dep edik, tarıǵıp qalatuǵın túrimiz bar. Házirshe, mayda-shúydesin tasınıp atırmız. Dina da

kurı kelmeydi, men de qurı barmayman.

Gastronomda shampan satıp atır eken. Dizbekke dizilip, bes shiyshesin aldım.

Esikten jańa shıǵa bergenim, Murat penen dúgisip qala jazladım. Qol alısıp atırıp: «toqtap tur», dedi de ishkeri súńgidi. Aynadan kórip turman. Konserva, kolbasa alıp atır. Azǵın. Demniń arasında búytip shógip qalıwı: «bir nárse sezgen shıǵar» ǵa jorıdım. Betine qalay qarayman, qashıp ketkim kelip tur. Átteń, esiktiń awızında duslasıp qalǵanımız ǵoy, bolmasa bir iretin tabatuǵın edim.

Ol shıǵa salıp, betime tiklendi. Sirá, «márt bolayın, kózimdi bir jerde turǵızayın» desem de Muratqa túskende názerim shiyshege tiygen burshaqtay tayǵanap kete beredi. «Ya-a, pálek, urlıǵın birew isleydi, uyalıwın birew uyaladı!» Bilegimnen qısımlap aldı da:

—Júr bılay!—dedi. Dawısınan sezip turman, ashıwlı. Awızıma sóz túspey, adımadım ketip baratırıp:

—Miyrigúl más júr me? —dep atırman:—Úyde me?,..

—Jaq, keshqurın Maltabar ájaǵası menen shubaǵa ketti,—dedi jayparaxat.—Erteń keledi.—Ishim qımm ete qaldı. Sen óytip, gápti basqa jaqqa burma. Sen ne qılasań, onı? Úylengeniń ıras pa?...

—Úylendim,—dedim albıraqlap:—Barmadıńız?

—Shaqırmasań-she?!

—Shaqıramız. Sizlerdiń dayımdı ókpeletkenińizdey etpeymiz...

—Terisine shaqıra ǵoy!...

—He?!

—Ólseńo, óz jeńgeńe jarmasqansha!—Qolımnan setkam túsip kete jazladı.— Ólseńo, iyt...

—Hawwa, sen qalaǵa ákelip, adastırıp jibergen iytpen...

—Jit qasıman, kópek, qızdırma meni!—dep qaltıranıp kiyatır edi. Betine tiklenip qaradımdaǵı;—Írasın aytsam asılıp óleseńaw! — dep, basımdı shayqadım da júrip kettim.

Aspannıń alaǵat bulıtlı ekenin jaqtı kósheden shıqqannan soń abayladım. Ay ǵubarsız edi. Qápelimde bulıtqa súńgiydi. Jumbarshıqlanıp perdelegen bulıt ısırılıp ketemen degenshe átiraptı zárre ımırt qaplaydı da taǵı jarqıraydı. Bulıt

kóshe beredi, ay qala beredi...

Esikten oǵırı kewilsiz atladım. Mudamı qapınıń aldında jawtanlap kútip alatuǵın, álle qashshan qası-qabaǵımnan keypimdi ańlap úyrenip qalǵan Dina shorshıp ketti:

— Birew menen urıstıń ba? Ya awırdı ma bir jeriń...

Dım úndemey sheshine berdim. Paltolarımdı, sharflarımdı bılay alıp, tufliyimnıń bawların sheship atırıp taǵı soray beredi:

—Keshiktiń? Birge jeyik dep, ele tamaqtı salıstırmay... Bir jeriń awırıp tur ma? Ya birew mende...

—Urıstım, Murat penen urıstım. Shaqırmaytuǵın boldıq endi...

—He-e?!—dep tańlandı: — O nege shaqırmaymız? Jası ullı degen, urısa berer bolar. Seniń urıspawıń kerek...

—Aqılıńdı qoysań-á, maǵan sen-ám ábden..

—Urıssań, sóytip maǵan urıs. Biraq meniń «ómirińshe zeynińe tiymeymen» degen shártim bar. Maǵan urısa ber, men oǵan ókpelemeymen. Urısıpurısıp, ashıwıńdı shıǵar, meyli, biraq, basqaǵa urıspa,—dep, boyıma shapshsh, betimnen súyip ketip baratır...

Awxat jep otırıp:

—Bir jaǵımsız xabar bizde de bar,—dedi erkelenip,—Biraq, sen oǵan qapa bolma. Sen qapa bolsań, men qapa bolaman. Meni apay jumıstan shıǵarıp jiberdi. Kóptiń kózinshe «bayımdı tartıp aldıń», deydi. Qoy, shorshıma, ashıwlanba da, keregi joq. Basqa jumıs tawıp alaman. Tawǵanda qanday, endi iskusstvoǵa jaqın jumıs izleymen...

—Dúzde ılaǵı jamıraǵannıń úyde qatıǵı tógiledi degen usıdá,—dedim men ózime ózim.—Ábden, kelisip qalǵan ekenbiz, onda?...

—Shaqırǵanda kelmeytuǵın bolsa, ózlerimiz bara qoysaq qaytedi?

—Qoysań-á, gáp emes gápti aytpay!—Jımjırt etip tasladım...

***

Dilaram iskusstvo muzeyine ekskursovod bolıp kirip edi. Aradan on-on bes kún ótti me, ótpedi me, aǵası urıs jıllarǵı áskerlikten kelgen qızday ushıp-ushıp quwanıp keldi. «Xudojnik—restavrator boldım! Ómirimdegi orınımdı tawıp kiyatırman, yashasın!» Sonnan beri bazda-bazda Muratshılap, kitap-pitaptan gonorar ákelip turadı. Bir kúnleri: «qaynaǵanı kórdim, meni tanımaydı» dep keledi. Bir kúni: «Muzeymiz úlken oljalı boldı. Qaynaǵa «ǵazlar qaytıp baratır“ degen kartinasın bes júz manatqa