Shawdirbay Seytov -Igbal soqpaqlari

—Barmayman, apay. —dep gápti bóldim de basımdı shayqadım,—Bufettegi islep atırǵan qız bizdi jırıp jiberedi.

—Qoyshı, ábden miliciyadan qutqardı dep, áshirepi ete berme.

—Miliciya?!—Murat stolǵa enterildi:—ne miliciya?.

—Aqsham tas bolmasa alıp kete jazladı ǵoy,— —dep eki alaqanın eki jaqqa jaydı apay.—Ele aytqan joq pa?.

—Keshe azanda ketkennen kórip otırǵanımız usı.

—Ha, —dep barmaǵın shoshańlattı apay kúlip: — Áytewir, biziń bufetshi qızdı aytqanǵa...

—Sizler bul kisiden bes júz manat aqsha qarızdarsız,—dedim aǵam menen jeńgeme almagezek, qarap alıp: —Sonı sorap kelip otır, túsindińiz be?! —Mirochka shorshıp tústi.

—Qashan alınıp, qayda sawılıp júr, shıraǵımaw!

—Úsh júz manatı anaw qolıńızdaǵı biriliant qaslı júzikte. Eki júz manatın bul kisiden sorań,—dedim de ornımnan turdım. Masterskoyǵa barıp, tasır-tusır, jumıs kiyimimdi kiyip shıqtım da sırtqı qapını sarta jawıp kettim...

Keshqurın úlken bir jánjel bolıp berdi. Men ketkennen sońǵı sózler salqın tarta baslaptıdaǵı, bir qızıp alsa teginlikte basılmaytuǵın apay biziń úyine qonıp shıqqanımızdan baslap, keshegi hádiysege shekem nársesin qaldırmay aytıp beripti. Jalǵız: inińe tıyıw bere almasań, ól!—depti Muratqa—Tap usı seniń menen eregisip, tiyip alayın ba?! Há?! dep doq urıptı» Aqshamdı bermeseń shıqpayman, tabırayıp otırǵanım otırǵan depti. Jaǵday-paǵdayǵa qaramaptı. Jılaptı. «Men baxtı qara adamman, meni adamlar tınıshıma qoymaydı, táǵdirdiń maǵan tarttırıp qoyǵan sazayı az ba? Bul jurt meniń bul kúnimdi de kóp kóredi» dep ózin ózi mushlaptı. Televizordıń aqshasın sumkasına salıptı da «suw periniń, qolındaǵı júzikti julıp áketipti. Qarap ketpey: «tiyer bayıńa tiydiń. Endi saǵan jasanıwdıń ne keregi bar? Jep-jep, Maltabardı tıytıǵına tayaǵanıń azbedi!» dep ketipti. Jánjeldiń uytqısı

usı gápler edi. Maltabardıń atın esitkende men ájep táwir boldım. Mirochka surlandı, betin bastı:

—Sóydedi-aw maǵan, shermende!— dep jıladı,— — Apamnıń murındıq balasın, Maltabar aǵanı aytamandaǵı, sonı bizge tańıp ketti, ol shermende. Óyppey, jurtqa ne betim menen qarayman.

—Kóp awız kóp sóyleydi, jılamasa,—dep qıyıladı Murat. Kosılıp, ózi de

jılayın dep otır. Ol jubanbaǵan sayın qalayıday kózlerin maǵan aqıyta beredi: — Bári sennen!— deydi maǵan. Men ózine qaytaraman gápti;

— Ózińnen... Meni ne dep ákeldiń? Ómirden ornıńdı tap dediń, orınım usı seniń

úyiń menen pectoranbedi?...

Sol kúnnen baslap, ózimdi taǵı bul úydegi awısıq adamday seze basladım, túni menen oylanaman. Úyde ele «xolodnaya voyna-a»

***

Úyde ele «xolodnaya voyna-a...» Erli zayıplılar arasındaǵı awhal kúnnen kunge seńdey siresedi. Bir tup ayǵabaǵar ele shıǵısqa telmirer edidaǵı, biraq quyash ashıǵa qoymas edi...

Murat taǵı bir súwret basladı:

Barlıq arzıw-ármanı alqızıl shuǵla menen birge semip baratırǵan jalǵız túp muńlı ayǵabaǵar sol jaqsı úmitleri menen ırazılasıp atırǵanday batıp baratırǵan quyashqa basın iyip turar edi...

- Quyash shıqpay atırıp batqanı ma, anaw súwrette shıqqan joq edi, —deymen men,— Sirá bir, jarqıratpadıń ǵoy, quyashtı …

— Jarqıramasa káyteyin inim, —deydi Murat gúrsinip. Tutanbay sóngen muhabbet te tuwılmay ólgen bala da shıqpay batqan quyashtay. Liykin ayǵabaǵar, ele úmitli. Búginniń erteńi bar. Túbinde quyash bir shıǵar...

Kúni keshege shekem kúnler usınday kewilsiz ótip keldi. Kúni keshe taǵı bir jánjel boldı. Úyge eki atlı kelipti. «Meńlibayman. Erteńnen arǵı kúni toy bolatuǵın edi. Soǵan mınaw shabılatuǵın atlardı kúni burın jetkerip turǵanımız. Inishekler qayda?

Mirochka reklambyuronıń adresin siltepti de esikti ilip qalıptı, Meńlibay sıpayılıǵıńdı ne qılsın. Duppa-duwrı isinip barıptı da:

— Hayalıń iyt eken. Hayal emes, esigińe qabawıq bir qanshıq baylapsań,—depti Murattı bılay shıǵarıp. —Men úyińe qonıwǵa barǵan joqpan. Komxozdıń at qorası joǵın bilmeytuǵınday aqmaq emespen. Dayıń «tarıǵıp otırǵan shıǵar» dep úsh júz eliw manat pul berip jiberdi. Má, al mına amanatıńdı,—depti de aldına shashıp ketipti...

Keshte ruhıy ezilip qaytqan Murat, tislenip:

— Sen usı meni mına adamlardıń betine qaratasań ba, joq pa?!—dep, stoldı mushladı. Hayalı kúle berdi, kúle berdi, kúle berdi: «Bul kúnińe de shúkir et,— dep kúldi. Ermeklep kúldi:—Sen ertekti bileseń be, perige adamzat ashıq bolsa qıyın boladı. Bunı maǵan Maltabar aǵay aytıp bergen. Ol sennen sheshen. Sol aytadı: peri periligine barıp, ushıp ketedidaǵı, adamzat, mıń aytsań da hájetxanaǵa barıp, pataslanatuǵın adamzat perige aynala almay, ashıǵın saǵınıp, aqırı asılıp óledi eken. Túsindiń be, waha haxaxxxxxaaaa....

Ornınan órre turǵan Murat stoldıń ústindegi pıshaqtı aldı da diywaldaǵı «Shomılıp atırǵan suw perisin» tilkimlep-tilkimlep tasladı.

— Sen peri emesseń,—dedim men Mirochkaǵa.—Sen... albaslı, jeztırnaqsań. Sen

sulıw emesseń, seniń ishiń sasıq. Kókiregiń buzıq...

Murat meni esikten túygishlep-túygishlep shıǵarıp jiberdi:

— Bar. biziń isimizge aralaspa!

Kete berdim. Baratuǵın jerim, batatuǵın kólim joq edi meniń. Jumıstan kelip turǵan boyım da sol edi. Ústimdegi jumıs kiyimim de ábeshiy. Sol aqsham sırtımnan qulpırtıp, taǵı Dinanikinde túnep shıqtım. . .

Erteńine keshqurın Murattıń ózi is basına barıp, meni ertip áketti: «Bala bolma, jeńgeńnen keshirim sora, hasıl adam. Onı sıylamaǵanıń bizdi sıylamaǵanıń

boladı,— dedi. Mıń aytqan menen de jası úlken ǵoy, keshirim soraǵan menen men kishireyemen be, soradım.

Murat súwretin salıp, qala berdidaǵı, biz ekewimizdi sılandırıp— sıypalandırıp, kinoǵa jiberdi.

Biz bulkárada Maltabar aǵa menen jolıǵısıp qaldıq. Mirochkasınıń bizge jeńgey bolǵanınan xabarı joq eken. Ata-anasına aytpay, qashıp ketkenine ókpeledi, «sennen, qarındasım, úmitim kóp edi» dep nalındı.

«Bárińizdiń de ele kewilińizdi tabamız, házirshe, ókpeni qoya turıń, Maltabar aǵa dep jalındım men. Sonıń menen kinoǵa kirip kettik. Ele ertelew edi. Maltabar aǵa, qádimgi saqıylıǵına salıp, bufetke baslap bardı da Mirochkaǵa qızıl lenta menen tańılǵan bir korobka shokolad áperdi, al, ekewimiz bolsaq «mujskoy razgovor bolsın ǵoshshım» degen soń bir shampandı qotarıp saldıq.

Kinoda Mirochka ekewimizdiń ortamızda qızıl gúldey bolıp otırdı.

Maltabar aǵa, shaması jaman jigit bolmadı. Dúńireyip, doǵal múyeshtey bolıp kórinetuǵını, qádimgi sırttan qaraǵanǵa shıǵar. Teatrdan shıqqannan soń: «qala degende xuligan kóp. Sulıw qızlar menen túnde júriw apasnıy, ózim aparıp taslayman, dep, taksiy tuttı.

Esiktiń aldına shekem men qısınıp kettim, úydiń dásturxanı ózime málim. Qala berdi, bul quda tárepinen «nan awız tiy» demeseń, qaraqalpaqshılıqqa jatpaydı.

Taksiden bizler tússek te Mákeń túspedi: «Usı taksi menen barıp qalayın» dedi. Mirochka erkelene qoltıǵınan tarttı:

—Restorannıy julpısınıń gápine erip, kúyewim ashıwlanıp júr. Barıp, apamnıń murındıq balası ekenligine isendirip keteseń,— dedi,

—Olay bolmaǵanda da nan awız tiyip shıǵıwıńız kerek ǵoy,—dedim.

Qıynalıp túsip, «bir saat kút» dedi taksistke. Onıń zakazı bar eken. Ketip qaldı.

Murattı masterskoyınan shıǵarıp aldıq. Mirochka baladay:

—Bileseń be, —dedi erkelene kúlip: —Kim keldi? Maltabar aǵam, —dep tanıstırdı Murattıń juwabın kútpesten-aq; —Mınaw, kúyew balań Muratchik. Mına tentekti, eki bastan, óziń tanıydı ekenseń, —dedi de biri-birine janastırıp

jiberdi. Murat qısınıp atır:

—Usınday qaynaǵamızdı da xabar-atarsız...

—Kısınba, Murat dostım dey bereyik, qatar shıǵarmız. Jol ústi burıldım.

Nanıńdı ekel, he qız...

— Já-já endi bolmaydı. —dep atır Murat.— Mirochkanıń tórkininen kelgen birinshi adamsız, aqırı. Mirochka, sen Maqsetti qarawılǵa juwırt.

Bir onlıqtı qısımlap, biz qarawılǵa juwırıp kettik. Eki qaltamdı tompaytıp kelsem, qashshan dástúrxanǵa pisetimizdegi barımız tógilip qalǵan. Mirochka dińkildep xızmet etip júr.

Araq quyıldı. Ishpedim. Qonaǵımız: ya bul bále ózimiz benen ketsin, jas bala ǵoy, úyretpeyik», dep, tóreli gáp ayttı. Mákeń óziniń ógizdey tartatuǵını menen turmay,

zamanlasına ishtiriwge de sheber eken. Miyrigúldi erkeletiwge onnan da sheber. Sawdıraq, áńgimeshil. Mına instituttı pitkeripti. Miyrigúllerdi de oqıtıptı.

—Mına erke qız, qarındasımız ǵoy, endi —deydi. —Aytqanımdı jaqsı tıńlaytuǵın edi. Gáp qayırmaydı, erkelese de úyinde erkeleydi...

—Seniń bergen sabaǵıń ómirimshe esimnen shıqpaydı, dep maqtaydı onı Mirochka erkelene sóylep. — Onday etip, maǵan he-esh kim sabaq bergen emes...

—Sóytip júrgenimde, bir ońbaǵan qız qashıp ketip, jalası bizge qaldı, —dep

ókinedi Maltabar. Soń sawda xızmetine ótipti, raypoǵa baslıq bolǵan jılların háwes penen esleydi. Soń biziń bufette islegenin aytadı. Bul jerden jumıstan shıǵıp ketkenin, hayalınıń kewilinen shıqpaǵanın, ajırasqanın aytıp, nalınadı. «Dáwlet qaytayın dese, demde» gúrlegen baslıq edim, onnan da ayrıldıq, «at qartaysa, diywanaǵa tusedi» degen. Házir utelsıryada skladshıman, dep, úh, tartadı; «Alıp jiber, dártti basayıq, dostım» deydi. Sóytip, ekewi «shaq» ettirip, alıp jiberedi.

Júz gramm araq kelse, júz awız gáp keldi dep bile beriń. Qaqaman suwıqtıń aldımızda ekenligi de, Mirochkaǵa, jaqsı shuba tabılmay atırǵanı da gáp bolıp atır. Maltabar aǵa:

—Onıń nesi qıyın?!—dep tańlanadı. —Men Taqıyatastaǵı skladqa ertip aparaman da kiydirip jiberemen. Baslıq waqıttaǵı jora-joldas arttırǵan abıray ele baspúkil tógilip bolǵan joq...

—Sonı bir pitkerseń, jaqsılıǵındı óle ólgenshe umıtpas edik,—deydi Murat.

«Onıń dım qıyını joq, Miyrigúl basqa adam ba, buǵan sen qurlım meniń de janım ashıydı. Bul tońsa, biziń tońǵanımız. Sen óytip jalına bermey-aq qoy, alıp jiber!» dep tınıshlandıradı Maltabar. Mirochka:

—Wádeni umıtpaǵaylı-ı, —dep, erkelene kúlip barmaǵın shoshańlatadı.

—Adamǵa isenbek kerek, —dep qoyadı Murat.— Nege umıtsın...

—Miyrigúldiki durı-ıs, —deydi Maltabar.— —Adamǵa kóp isene berseń de awızıńdı zamıshanıń pállesindey pallıytıp ketedi. Adam degenge túsiniw, bul, elektron mashinasına túsiniwden de qıyın. BOOT, ta-ak, Murat jora, alıp jiber!

—Ne de bolsa qarındasıńnıń kewilin tap, áytewir, —dep mıńǵırlaydı Murat.

Mákeń: «tabamız ǵoy,—deydi. —Usı waqıtqa shekem, maǵan jolıqpaǵanı ǵoy, bolmasa qashshan diydińen shıǵatuǵın edim. Qayda ketkenin bilmesek, bul tentektiń», dep, Mirochkanıń murınına shımshıp qoydı.

Maltabar aǵa menen azı-kem kún birge islessem de más bolǵanın kórgen joq edim. «Araq ishsem, hámmeni jaqsı kórip qalaman!» deydi. «Men de sonday, bala, hámme ózimizdey eken-aw:» dep tańlanadı Murat. Sóytip, ekewi hesh sebepsiz-aq súyisedi. Miyman meni de biynesip qaldırmadı. Lebi tiymegen tek Mirochka edi, shompań etip, bılay bultıydı da, ókpeledi: Men ne, meni nege súymeyseń?» dep, bılqıldaq alaqanı menen ájaǵasınıń shekesine shırp ettirdi, biyhazar urdı. Esirip alǵan Murat wahahalap kúldi. Maltabar. Mirochkaǵa «Qoy, bala bolma, tentek», deydi ólpeń dawısı menen kúlip otırıp. Murat onnan sayın eljiredi:

— Baladay-aw, ózi, súye qoysa, ájaǵası! Súyse...

— Kel endi, qoymadıń ǵoy, tentek!—dep, ziya-zulpın qayırıp ákelip uwıljıtıp. súydi, mıqshıytıp súydi. Men shorshınıp kettim! Murattıń jaǵı burınǵıdan da beter jaylawına ketti: «Baladay-aw, ózi, baladay-aw!»...

Túngi saat ekilerde miyman kiyine basladı: «qaytaman»

«Kesh bolıp qaldı», desek, «kesh bolǵanı jaqsı. Fontamaslar uyqılaydı, kóshede erkin júreseń» deydi. Soń kózleri menen úydegi kátti sanap: «sen qayda jatıp júrseń?» deydi. «Masterskoyda», deymen men.

«Davay, bizikine barıp jatamız». Bul, Muratqa da maqul tústi; Erteń zúráát bayramı edi: «Bizler kelgenshe, qıymıldamay otırıń», dep ketti Mákeń. Dúnyada jaqsı adamlar kóp ǵoy, bayaǵı bir dayımnıń kewiline tiygeli unatpay júr edim.

Sawdırap ǵana turǵan, aq kókirek adam eken.

... Koridorınan baslap gilem dorojkalar tóselgen altı qat jayǵa kirdik. Adam degen de bunıńday xod boladı eken. Usınshama jayda bir ózi: «Jeńgenniń awıstırıp ketken sarqıtı usı, ǵoshshım. Áy, shobıtshıǵa bolmay baratır ma!» deydi ózinen ózi. «Xudojniktiń úyin de kórdińiz ǵoy» degim kelip edi. Aytpadım. «Al, endi, jay suwıq, ǵoshshım, seni otın menen emes, «átáshli» menen jılıtaman dedi.

Ekewimiz bir shiyshe konyaktı suwlatıp tasladıq. Ol da bizlerdi sulattı. Azanda: «awqattı sizikinen ishemiz, sen tońıp turǵan shıǵarsań. Jılınıp alayıyq dedi. Taǵı

bir «átashli»ni sulattıq. Taksomotor parkine telefon urdı. «Ippodromda ushpaydı, oy-boy, bilemen ǵoy, ǵoshshım, bıvshıy torgashpan ǵoy» dep, qaltama eki «Átashlı» tıqtı. Burın aqtan basqanı ishpeytuǵın edi, neǵan degbirden sastı, bilmedim.

Úydiń qasına kelip, taksistke bir jigirma beslikti uslattı da: «búginshe zırıldatıp tur, ǵoshshım, qalamasın keshte beremen»; dedi. Meniń kózim dóńgelenip baratır: «bul ne degen kapital!»

Bawır tuwralǵan borsh penen bir shiyshe konyaktı urıp aldıq. Soń jumısına aynalısqısı kelip, barıw jaqpay otırǵan Murattı súyrep shıqqanday, alıp shıǵıptı,

túwe!

— Búgin salmasam, qıyalımdaǵını umıtıp qalatuǵındayman. Meni áketpegenińizde bolatuǵın edi,—dep, Murat ele gúńkildenip kiyatır— Bul, tvorchestvo degen. Ilham adamda bárha bola bermeydi, kelgen waǵında óndirip qalıw kerek edi, pay, Máke deymenaw!...

Zımırap kiyatırmız, Mirochka áneydey bolıp shofer menen janba-jan otır. Annansannan sorrıyǵan órelerde jelpildesken atkónshek ıshqıpazları saattıń mayatnigindey terbeledi.

Shúyi shúyge qaǵısqan mashina, salpıldasqan teleshqalardıń arasınan ótip, minberge jaqınlaǵanda taksiden tústik, «Saat beste usı jerden tabıl, —dedi Maltabar shoferǵa.— Soǵan shekem paydańnan qalma. Biraq, kel, nomerińdi bilemen», dep, abay etip qaldı.

Shubırısqan alaman tanawlarınan puw burqıldap, qorsıldasqan atlardan iyt iyesin, pıshıq biykesin bilmeydi.

Aldımızdan, murtların samal qaq ayırıp, Meńlibay aǵa shıqtı da Murattıń sozǵan qolın alıp atırıp: «kelinge ayttıń ba,— dedi. Men onıń qızarǵan júzinen pitegene qaǵıp júrgenin abayladım. —Ayttıń ba, —dedi taǵı. Qolın ele jibergen joq. Attıń ústinde shalqayıp tur:—Aytıp qoy, aqırı! Jabanda jasaǵannıń jazıǵı bar ma, egip-

tigip, baǵıp-jaǵıp, awızıńızǵa tutqanı ma?! Tak niy paydot, kelin, —dep qoydı Mirochkaǵa. —Dúkanıńa jibergen qaymaǵımızdı jeyseń, qatıǵımızdı isheseń. Góshimizdi jeyseń, júnimizden sheris toqıladı, onı kiyeseń. A-a, ózimizden jerkeneseń, ta-ak, niy paydet!» dep, atın tepsindi. Bizler sálemlese de almay qaldıq. Miyrigúl: «ne bir aǵayinleriń bar-aw» dedi Muratqa.

— Aǵayinlerimizdiń iyman júzlisi usı, —dedim men, eńsem tırısıp, qaytıp jibispedim. Adasqan boldımdaǵı, adaspasam da solardan adastım. Olardıń báygige qumarı shamalı. Dárwaz jaqqa ketti. Men ózimdi minberdiń qasındaǵı shoǵırǵa urdım.

Biz hádáwir keshikken ekenbiz. Húkimet kátqudaları álle qashshan «Toy baslar» namasın sherttirip, wazın oqıp bolıptı. Endi alamannıń aldınan ásirler aǵımı

aǵılar edi. Atlar shabılar edi. Liykin, bul báygege jiberilgen atlar emes, óz aldına, iláhiyda bir atlar edi. Ishinde qarası da joq, sháwkeri de, alası da joq, shılǵıy aq boz. Qırıq at, qırıq aq boz at. Gúmis qalqanları jaltırasıp, semserleriniń almasında quyash nurları jılwalanǵan qırıq qız jılawdı quyıldırıp barar edi. Duwlıǵalarındaǵı úkiler shashaqlana selkildesip, sawıtlarındaǵı shıtaqlar sıtırlasıp barar edi. Alaman háyran qalıp qarar edi. Duw-duw qol shappatlawlar qırıq aq bozdıń dizginin tókken qırıq arıwǵa sátli sapar, ullı jenis tilep turǵanday bolar edi.

Arqalanǵan qırıq adam, —elden kóshken qırıq adam —albajulba qırıq diywana «Bozatawdı» bozlasıp, «Posqan eldiń» bir kóshin elesleter edidaǵı, toyxanadaǵılardıń sharıqlasqan kókireklerin bir jabıqtırıp óter edi. Jırawdı tıńlamaǵan, tariyxtı ańlamaǵanlar ne bilsin, liykin, ózime gá Jayıqtan jılasıp, Edilden eńiresip ayra túsip baratırǵan mańlayı qara ata-babalarım, gá sıńarınan ayrılıp, sır boyınan sıńsısıp kiyatırǵan apalarım elesleredi. Oylanıp qarasań, qaraqalpaq taǵdırdıń tesik qaltasına salınǵan náhán bir qap tarı ekendaǵı, joljónekey tógilip kele beripti, kele beripti. Taǵdır degen ashıwlı Ámiwdiń ayaǵına kelip, qaltasın qaǵıp qarasa, sonshelli bir qap tarıdan bir uwıs hám qalmaǵan eken. Sonnan, «apırmay, bala, tuqımlıqqa da qalmap- tı-aw mına tarınıń qaraqalpaq degen sortınan!»—dep massagetlerdiń arǵımaqlarınıń jal-quyrıǵınan toqılǵan qıl qaltasın terisine awdarıp, qaǵa beripti.

Tigistiń tepshiwine ilingen, qıl qaltanıń kózgeneginde qalǵan birli-yarımı usı káralarda ıssıǵa kúyrep; suwıqqa shıdap, tuqımlaǵan eken. Sol bir-eki, masaqtan taǵdır shashqan tarınıń qaraqalpaq sortı biná bolıptıdaǵı, Ámiwdiń eki boyına en jayıp ketipti. Al, anaw jol-jónekey shashılıp qalǵanları tuqımın aynıtıp, basqa sortqa ótip ketipti. Usı toydaǵı mınaw bir «kósh» kóp xalıqtan, úlken xalıqtan bir uwısı qalǵan biziń xalıqtı usı taqılette elesleter edi maǵan.

Usı búgin «Nókistiń bári akter bolıp ketti me eken?» dedim.

Házir ǵana Rossiyaǵa qol sozıwı menen «Maman biy» ótti, Xiywaǵa aydalǵan

Ernazardıń jawdır ala kózleri ele Rossiya betke jawdırap baratır...

Bul toy emes, ótmishtiń ponaraması edi: qırıq arba, jaqsı arba, jaman arba, gúlmıyıqlı arba qoqan arba... Eń aldaǵı gúlmıyıqlı arbada «Jetim qız» uzatılıp baratır, shınqobızdıń ǵaz dawısı...Jetim qızdıń sıńsıwı... Maylanbaǵan degershik sıńsıp, tordaǵı sıńsıǵan aq quwǵa ún qosıp baratır, sıńsıp baratır...

Qırıq arba: «sharıq iyirsem bılǵawıshım qaraman» dep sharıq iyirip baratır bir arbada apalarımız... Bir arbada shógirmelerin kúye jep ketken, qara qalpaqlarınıń

sorı qaynap-qaynap, sırtqa shıqqan aǵalarımız at húkiminde aydalıp, qazıwǵa, márdikarǵa..

Qırıq qızıl Qılıshları qıl jalaǵan qırıq jigit ótti patıraqlasıp! Eń aldındaǵı shabarman awdarıspaq jalının lawlatıp baratır, qızıl jalaw. Alaman gúww etisti de qol shappatlasıp jiberdi...

Bir «Farzon» darıldap, oǵan erip, qırıq diyxan ótti!

Sók taqan jiyde taqan qaltaların arqalap, qırıq jigit baratır qırıq kelinshek shalǵıshların jelpip, júz qádemdey keyinde, xoshlasadı…

Qırıq keywanı shıǵıstan keler edidaǵı, biriniń tek bos jeńi belbewine tıǵılǵan, biriniń bos balaǵı qayırıp baylanǵan, onlaǵan ǵana mayıp soldat batıstan keler edi. Áne, olar minberdiń qasında aymalastı, jılastı...Meniń yadıma marhum ákem, ózim diydarın anıqlap tanıy almaytuǵın jılqıman ákem túsip ketti. Qırıqtan kaytıp kelgen bul onlaǵanınıń ishinde ol joq dep, bálkim anaw qırıktıń kelmey qalǵan jaǵında shıǵar...

Sonsha hásirettiń bir kúlkisi bolmas pa?! Toy endi baslandı. Bul, endi, óz aldına bir parad, mexanizaciyalaskan parad edi. Paxta terim gazetada qaysı tártip penen ayaqlanǵan bolsa, rayonlar sol tártip penen sap tartıp baratır. Eń alda aq saqallı bir Socialistlik Miynettiń Kaxarmanı qolına qızıl bayrak alıp at shawıp ótti. Onıń

izinen tırna qatar dizilgen mashinalar, terim mashinaları…

Baǵanaǵı saltanattı jaw-jaraq penen baslap bergen qırıq qız endi bortı ashıq, gilem tóselip, qızıl álwanǵa qaplanıp qalǵan mashinanın ústinde duwtar shertip barar edi... Gúmbirlegen qırıq otaw jaqta ele adam sáyge, alaman qurda... Qırıq qazannan, shúlen qazannan puw burqıraydı... Palatkalar, brezentleri telpildesken aq shatır, «aq shatırda xan jatır» emes «aq shatırda bufet bar»...

Malaqaylarınıń kulakları jalpıldaskan seyisler minberge dúbep kelip, atların dizimnen ótkerip atır. Jurtta jılqınıń ele ne seydińleri bar ekendaǵı. Bular eki aynalım, tórt aynalımǵa jiberiletuǵın atlar ekenin radio zańqıldap tur. Dayımdı kórer me ekenmen, dep ári-beri iyek sozdım, jaq kórinbedi..

Segizinshi aylawǵa at qashırılıp atır edi. Meńlibay aǵanı kordim. «Dayıń náhánlar menen otawda, ha bala, —dep ketti,—Kórgiń kelse, bar... Iship alǵan, attı mázi sabalap júr. Mına jaqtan Muratlar kelip qaldı:

—Bas-sá, tamashanıń kızıǵı mına jaqta eken ǵoy!..

—Dayımlar kelipti, kórip shıǵamız ba?—Meniń mına xabarıma Mureken qıypalaqlap qaldı:

—Meńlibay aǵa keshegini de aytqan joqpeken, kopsıtıp! Kópshiliktiń kózinshe qaqıratıp... Sen barıp shıq, sen men...

—Yaman-á tásilpaz bolıpsań!—dedim basımdı shayqap. Barmaǵımdı da shoshańlatıp koydım. —Aldı menen tergewge meni aydap…

—Onda, ǵoshshım, kórip qoymasınan burın qaytayıq,—dedi jánjaǵına alaqlap. Kórip koysa kópshiliktiń kózinshe qamshıǵa tutatuǵınday qorqıp tur. Tutsa, tuta qoyar hám, ol ǵarrınıń minezi maǵan málim.

Ashıwına tiyseń, júziń bar, qátereń bar demeydi— qaytayık, ǵoshshım.

Maltabar menen Mirochkanıń kónbegeni maǵan da unadı. Sebebi, maǵan on eki aydawı menen ılaǵı kerek. Murat basın shayqadı:

— Onda sizler qala beriń, bizler Maqset ekewimiz qashayıq. Sizlerdi tanımaydı!— Bul másláhát bárinen beter jeńgemizge unap qalǵanın, Maltabarǵa da maqullaw kóringenin abaylap qaldım. Mına kókiregi qurıǵırda... bir bále payda bolǵanday. Basımdı shayqadım. —Men de qaytpayman!—Murat qolın bir silkip, ketip qaldı, taǵı aynalıp kelip: Kózine kóriniwshi bolma. Adam joqta aldına barıp júginip, ayıbımızdı juwayıq. Soń bári jónlesip ketedi, dep zinharladı. Men nege ekenin bilmeymen, ǵazebim Mirochkaǵa tigilip:

—Mına kisi bayıń bolatuǵın bolsa, qayt házir! —dep alardım. Túrine óli shıray enip sala berip edi, Maltabar maqullay ketti:—Bar, tentek, bar. Durıs. Biriniń gápin biri sıylamasa, bul qalay...

Biz, Maltabar aǵa menen qaldık. Ele ashıwım basılǵan joq edi: „O nesi-áy. tamasha hayal eken. Bayınıń bir óziń jiberip...»

— Atlar on eki aylawǵa saylansı-ın!—Radio ǵaǵırladı. Aleksandr Porxomenkodan ayırmashılıǵı, murtı joq, onday batırlık kórsetpegen, biraq, papaǵı, qılısh, durmin asınıwı sonıń dál ózi, iri, dápeń polkovnik «ala ayaǵın» tepsinip dawıslap, atlardı tártiplestirip júr. Anaw otaw jaqtan jılawlap, bir ǵarrı shawıp kiyatır edi. Ádebinde itibar bergen joqpan. Jaqınlay kele dayımnıń asıqqan, albıraǵan túrin tanıp, qasharımdı da, xabarlasarımdı da bilmey qaldım.

«Temirkók», aynalıp ǵana keteyin «Temirkók» basqa birewdiń taqımında shulǵınıp keler edi. Sıp-sıbıt. Ishek-qarın, qursaq barına, ot juwsap, suw ishetuǵınına isenbeyseń! Tazılar usılay taplanatuǵın edi. Ústindegi basına aq gejini qızlardıń tartpanınday etip tartıptıdaǵı, kózine motociklshiler kiyetuǵın kóz áynek kiyip alıptı. Tek murnınıń ushı kórinedi. Putına ǵolabaday keń shalbar, ayaǵına qızıl etik kiyip alıptı. Kim eken?

Polkovnik qolın silkip jiberdi. Atlar ırashın jıqqan Ámiwdey japırıldı da patıraqlasa jóneldi. Seyis ǵarrılar ortadan shetlep-shetlep, «jolıńız bolsın, jánwarlar, Jılqıshı ata joldasıńız bolsın awmiyin!» desip, at ústinen saqal sıypastı. Áwmiyin, —dedim men de ishimnen,—Áwmiyin,—«Temirkógim», Ullı jıyında abıroy alıp kelgeyseń, «Temirkógim», kók sunqarım! Tuńǵısh sınaw, tuńǵısh qademiń qayırlı bolsın, Temirkók!... Men usılay eljiredim ishimnen.

Qara kórimge shekem shabarmanǵa qaptallasa at shawıp, qulaǵına álle nárselerdi quyıp kelgen dayım aq otawdıń tusında qurdan shıǵıp qaldı. Bálkim, aytarın aytıp bolǵan shıǵar...

Atlar ekinshi aylawdan keyin shashıray basladı. Birewleri zángi qaǵıssa, birewleri tayaq taslam artta. Meniń arqam qozıp tur. Ózimnen ózim tońǵan adamday qaltırayman. Úrgen kúshiktiń iyegindey iyegim saqıldaydı. Qumarlıq, ıshqıpazlıq! Men ádepki aydawǵa at shapqanımda jeti jasımda edim. Sonnan, áskerlikke ketkenshe shaptım. Bazda ortada kelsem, bazda ozdırdım. Ozdırǵanım kóp edi. Endi jetpis tórt kiloman! Shabarmanlıqtan támeni qashshan úzgenbiz. Biraq, mına qumarlıǵı órtep baratır. Kókiregi sırıldap, toyxanaǵa zorǵa jetse de palwan ǵarrı qurda otırıp qaltıray beredi. Bul da sonday nársedaǵı. Bálkim ayırım shabarman balalardıń olaqlıǵına qaltırap turǵan shıǵarman. Kimniń balası eken, janım, «Temirkóktiń» shabarmanı ısılǵan sharǵa bolsa kerek. Kurdıń ishi menen tuyaq jegizip, alǵa da túspey, shańǵa da kómilmey, bir babında quldıraydı. Izinen tuyaq dúbirin esitse jeligetuǵının

Nazlınıń úyine haytlap qaytqandaǵı shabıspadan bilgenmen. «Aldımdaǵıǵa jetsem» dep taslanatuǵının búgin serlep turman. Shabarman orawdı jazdırmay kiyatır… Bundayda asıqpay, albıramay, adımdı kerip, naqıshlap taslaǵan at alısqa baradı.

«Temirkók» ten táwiraq úmitim bar. Eń aldıńǵı torı aranı at shaptırım ashtı ma, asha bersin. Tez shapqan, tez sharshaydı. Júrer jolıńdı, barar mánzilińdi, óter sızıǵıńdı shabarman bolsań yadıńda saqlap, kúshin soǵan únemlep barıwıń, akırǵıǵa shekem táwiraq tejestirip, al eń sonǵı aynalımda doynaqtaǵını sıǵıp alıwıń kerek. Sonda ozadı

at. Attıń babın tawıp shappasań miynetin kúydireseń. Shıǵısında patli shıǵıp soń mamırlasań, izindegiler basıp ótkende ishińdi ǵıjlatadı. At paqır ádepki shabıstı kúseydi, shabayın dese, shama joq, shappayın dese, namıs bar. Eń aqırında deńgenege berilgende bawırı irip ketken atlardı kóp kórgizbiz. «Ádebin bermesin, aqıyrın bersin» degen gáp, sonnan qalsa kerek. Báygige kosıldıń ba, jasın da bir, ǵarrı da bir. Bunda ozsań alasań. «Mınaw bir waqıtları ataǵı jer jarǵan ǵarrı, abıraylı shopan

edi, sovxozımızdıń irgesin qalasıp edi, awılımızdıń tariyxında orını girewli, sıylıqtı , usıǵan-aq bereyik, házir ozıq emesligin bilemiz, biraq, joldaslar, jas ullılarǵa xúrmet bolsın!» deytuǵın kátqudalıǵıń bul jerde ótpeydi. Júyrikligiń

jasıń menen, ótmishtegi dańqıń menen emes, artıq taslaǵan adımıń, ozǵan santimetriń menen sanaladı. Jarıs bolǵannan soń, solay. Bunı buzıp júrgen awıldaǵı geypara kátqudalar. Bolmasa, húkimet te bunı maqul demeydi ǵoy, kórip júrmiz, laweratlıq degendi de jasına qarap emes, jazǵanına qarap berip atır, sapasına qarap...

«Temirkók» tiń tonınıń pásligi abırayın qashırıp júr demeseń, kerinip taslawı shep emes. Ele bir babında, asıqpaydı da, saspaydı da. Meni úmitlendiretuǵın onıń usı ádeti. Alısqa shabatuǵın at ne bolsa soǵan jeligip, kózin qantalatıp, tikireńlene bermeydi. Kózdi awdarıp taslaydı, názeri de tınıq, juwas keledi. «Temirkók» tiń usı qasiyetlerin jaqsı bilgenlikten kewlim toq edi.

Onı segizinshi aylawǵa shekem hesh kim itibarǵa alǵan joq. Kóp penen júrseń, shoǵırǵa ilesip júre bereseń. Kózge iliniwiń ushın, oqshawlanıwıń kerek, «Temirkók» segizinshi aylawda erekshelendi. Biraq, eń ádepki shıqqan torı qamshı jegenine qaramastan ele tándar.

—Mınaw bir kóktemir shıqtı ǵoy, bala!—dep tańlandı oń qaptalımnan birew. Ekinshi birewiniń gápi meni shorshıtıp jiberdi:

—At degendi shaba-shaba shappaslar bolǵanbız, ǵoshshım —dedi jańaǵıǵa hayal dawıslı tapal. «Teńbil kókten táme etpe» degen gáp te bar. Aq boz benen kókten kóbinese júrmel shıǵadı.

—Ótirik, aqsaqal, siziki,—dedim men tabanda ósh alǵım kelip.—Saqalıńız joq

eken, keshirersiz, aq saqal deppen,—dedim de bılay shetlep kettim. Nám-náhán adamǵa ap-awır gáp aytqanıma qısındım. Bul, biraq, bir minutlıq ǵana qısınıw edi. Shoǵırdan táwir-aq oqshawlanıp, toǵızınshı aylawǵa atlanǵan «Temirkók» kóp qısınıwǵa pursat bermey tasladı. Ózimnen ózim «Qoltıq» kól menen sovxoz orayınıń aralıǵın ólshegim kele berdi. Jigirma shaqırım barmeken, bala! Meńlibay aǵanıń zayıbı tolǵatqanda men, jetpis tórt kilo keletuǵın men, taplanbaǵan «Temirkók» penen

usı aralıqtı ushıp ótkenmen, aqırı! Liykin, mınaw jigirma tórt shaqırım! Men sol waqıtta eki ortalıqtıń azǵana ǵana jol bolıwın qansha tilesem, házir kóp bolıwın, eń bolmasa, jigirma tórt shaqırım shıǵıwın sonsha tiler edim, sonsha tiler edim, sonsha tiler edim, hátte soqır adam eń bolmasa sıńar kóziniń ashılıwın qudaydan bunsha tilemes. Onınshı aylawǵa ketti, ele tórt shaqırım jol, ele torı tabanlap baratır. At ekendaǵı, naysap!..

On birinshi aylawda eki at shoǵırdan yarım aylaw qashıqlastı. Endi zárre sabır etse shoǵırdıń en sońǵı atınıń keynine jetiw itimalı bar. Izdegi at penen shoǵırdıń da arası yarım shaqırımday bar edi. Nesine úmit etip júr, hayranman, jániwardı qurı qıynay bergenshe báygeden shıqsesh. Men adamın emes, atın ayadım.

On ekinshi aylawda ter shıǵıp, qara qońır tarta baslaǵan temir kók torıdan qurıq boyı quldırap ótkende baǵanaǵı kóseni izley basladım. Kózlerim menen izledim. Oǵan taǵı bir nárse aytqım kelip ketti.

—Kók ashtı aranı!...

—Ele aldırmaptı, ayaq taslawın qara!..

—Pah! Taǵı da úsh aylaw kerek ekendaǵı!—degen ǵawırlılar esitile basladı. Bul alaman, maǵan arnalıp alınǵan attı emes, ózimdi maratpatlap atırǵanday eljiredim...

Torıdan oq shalım ozıp, sızıqtan ótkenińde meniń quwanıshtan jılap jibergenimdi sezdiń be sen, «Temirkógim», bara salıp moyınınnan qushaqlaǵım keldi meniń, kók temirim, sezdiń be sen solardı, mine men juwırıp baratırman, dayım baqıra ma, baqırsın, meyli! Mına bir atı ozbasa da hásele-pásele menen bayraq almaspekenbiz, desip, minberge antalasqan atlılardıń arasınan saǵan jetsem boldı, mańlayıńa qolımdı tiygizip, peshanama baspaqshıman men. Sen tek jaylawıńnıń emes, óz rayonıńnıń abıroyın arttırǵan qanazatsań, sen qurlım sol rayonnıń dańqın tap

usı búgin hesh kim de shıǵarǵan emes. Asıǵıp baratırman, saǵan asıǵaman...

—Sen qayda joǵaldıń, háy, meniń ǵoy, seni izlep barmaǵan jerim joq. Jılap tursan ǵoy, tiydi me birew!

—At ozdı, Maltabar aǵa, biziń at ozdı, biziń at!—dep, moynınan qushaqlap súye berdim, súye berdim, keshe piyan bolıp, óziniń súye bergenindey etip súye berdim, jılap turıp súydim. Minberge baratırǵanım jańa esime túskendey solay qarap talpına bergenim, qasımnan úsh atlı náhán gilemdi jelbiretiwi menen patıraqlasıp shawıp ótip ketti.

—Dayı-ı!—dedim dawısım tarǵıllanıp.—Dayı... — Joldan qash, há, bala!

—Májigún be, neǵıp tur, aqırayıp...

Men jin urǵan adamday rayonımnıń otawına qaray juwırdım. Bir jaǵınan dayım, bir jaǵınan malaqayı qıysayıp ketken Meńlibay aǵa «Temirkókti» jılawlap, solay shawısıp edi. Náhánlerden payǵazı almaqshı, kóz aydın aytpaqshı shıǵar. Izimnen qorsıldap juwırıp kiyatırǵan Maltabar aǵa:—«Esiń durıs pa, toqtap tur! Bir nárse ayta jaqpan» dep baqırdı, oǵan da qaraǵan joqpan.

Men kelsem dayım álle qashan otawǵa súngiptidaǵı, anaw jaqta jetegine alıp, Meńlibay aǵa «Temirkókti» jeldirip júr. Shabarman balanı qoldan qolǵa tiygizbey belsendiler qushaqlap atır eken. Oficer basınan aymalap súye bergende oramalınıń jelkesine túsip ketkeni de sol, onısız da háwlirip turǵan júregim kanasınan shıǵıp

kete jazladı. Nazlı! Azanlı beri «shabarman kimniń balası eken» dep júrgen adamım Nazlı! Uwıljıtıp súyip atır. Baqırayıp qarap turdım, qızǵanıp turdım. Onı sol

bazar kúngi oficer kúyewi mıqshıytıp súyip atır! Úrine ton jawıp, kúyewi onı otawǵa súńgitkende kóz aldımda ay batqanday bola qoydı. Men bárine qolımdı bir . siltedimdaǵı: «Araq tap, Maltabar aǵa!» dedim. Men «ózimniń hesh nársege shıday almaytuǵın, ruwhı ázzi, shırtıldaq bala ekenimdi sezip qaldım. «Bılaylaw júreyik, at qaǵıp keter», degen Maltabar aǵanıń da jeteginde qetip baratırman.