Shawdirbay Seytov -Igbal soqpaqlari

—Men isleytuǵın mákeme joq, bul jerde!—Óziniń jaylawdaǵı gápin ózine ayttım.

—A-al, bul jumıstı mennen basqa kim isleydi dep oylaysań? Islewi kerek ǵoy birewdiń ...

Sonıń menen gáp kesilip qaldı. Úsh kúnnen son qurılısqa kirdim.

***

Áskerliktegi alǵan ónerim jańa bir dártke astı. Men usı waqıtqa shekem, qurılısqa kele qoymaǵanıma ókindim. Pákize, tórtinshi razryadım bar edi. «Mamanlıǵım joq»

dep, kózsiz urına bergenshe usıǵan kele qoyǵanımda jaylawdaǵılarǵa duw-duw gáp te bolmas edim. Men ol káradaǵı hesh kimniń nasaǵınan qorıqpayman. Biraq, nege ekenin qaydem, «Maqset asxanada qol bala bolıp, kóringenniń kiyimine jarmasıp júr...» «Maqsetti ol jumısınan da shıǵarıp, asxananıń hájetxanasın tazalaytuǵın etipti»

degen gáplerdi basqa esitse de Nazlınıń esitpegenin tiley beremen. Tuńǵısh muxabbet, bálkim solay oyanatuǵın shıǵar. Murat penen Mirochka tatıw kúnleri pıshıqtay jalasıp otıradı. Onsha uyala da bermeydi. Sondayda meniń háwesim ketedi. Kózime bayaǵı bir aylı tún, suwdan shıǵıp baratırǵan suw perisiniń elesi ... Biraq, sol Nazlı bolıp elesleydi. Háyranman. Jaylawdı, jaylawdaǵı Nazlını saǵınaman. Bunday halat burın mende bola bermeytuǵın edi, hayranman! ...

Órgen hár qatar gerbishimiz bizdi joqarı órletedi. Joqarı órlegenimizdi jerge túskennen keyin ǵana bilemiz. Qasımda isleytuǵın járdemshilerimniń eń jaqını — Petro. Bizlerden zárre úlkenlew. Dinalar menen bir sekciyada turadı. Jiyi-jiyi barıp turaman. Kelinshegi Flora—tatar qızı, sóylemshek, oyınshıl, qıtıqshıl kelinshek. Úyine barsam, jigirmalaǵan tatar qızdıń atın dizip taslaydı. «Tatarǵa úylen, ózim Qazanǵa alıp ketemen» dep, házil etedi. Birge qıdırıp júrgende bazda birli-yarım tanıs qızların kórsete de qoyadı. «Sen Dinaǵa uylen kvartirası bar, ózi de tınıq qız. Qayin eneń bolmaydı, kúyewdi qayinene órteydi, seni soray beredi dep te soqtıradı. Biraq men ele kimge úyleniw kereklngin oylanıp kórgenim joq. Sársenbaydıń úylenip qoyǵanın jaqında Azattan esitkeli ańsarım Nazlıǵa awıp júr. «Qoya turayın-shı, deymen. — Ashıq emes shıǵarman, ashıqlıq bolsa jónlep oyansın. Men shıday almay ózim baratuǵın bolayın», deymen ózime ózim. Ashıqlıq ta Murattıń ayǵabaǵarınıń

kútken quyashınday shıǵa qoymadı. «Sóytip júrgende birew qaǵıp kete me» dep te hawlıǵaman. Kitaplardaǵı qızlar «óz taǵdirim ózimde» dep, julqınıp turǵanı menen qaladan alısta, kópshilikten tısta kemalǵa kelgen jaylaw qızları taǵdiriniń jılawın

kóbinese ata-anasına berip qoya beredi. Bundaylar kóp emes biraq, barshılıq. Nazlı da sóytse degen oy bazda-bazda shorshıtatuǵını ıras.

Jaqınnan beri, «áy, dayım baqırsa, baqırsın. Ári dayımdı kórip qaytayın, ári tayımdı úyretip qaytayın» degen táwekel darıp júrgende zúráát toyınıń dúmpiwi jer jara basladı.

Dayım iyeginde janı bolsa bul toydan qalmaydı. At shabıladı, aqırı, palwan tutısadı. Ózim esimdi bilgeli dayımnıń bunday toydan qalǵanı yadımda joq. Onıń ústine, Azattan esitip qalǵanım bar: «uzaq aydawǵa seniń atıńdı seyislep atırmız», dep edi. Seyisi, álbette, qasında boladı, dayım bunday bayraqqa jiberetuǵın atqa seyislikti hesh kimnen úyrenbeydi. Bul—dayım keledi degen sóz. Urıqsatsız úylenip qoyǵanı menen turmay toyına ayttırmaǵanınıń sebebin Murattıń ózi aytıp bersin.

Onnan soń, pákize, jaylawǵa jol ashıla beredi degen oy bar bizde. Biz yaman-á xitriy balamız!

Biraq, Murat ta xitriy eken. Azanda meni erte túrgeltip:

— Toyǵa dayıńlar keletuǵın qusaydı. Sonnan burın shaqırıp, ayıbımızdı juwıp qalayıq. Sen bir, qoy ákel, ǵoshshım, — dedi. Men bul xabarǵa quwandım, álbette. Qasıqabaǵına qarap, keypin ańlap qalǵan jeńgemizdiń ashıwlanıp júrgen sebebin de ańladım. Televizordıń pulı buzılatuǵın boldı. Ólip-talıp jıynaǵanbız. Murat, qalesin-qalemesin, shoferlar ushın: «endi jol tarayadı», «mına jol jaman-abaylap júriń», «jol-qaterli!» qusaǵan qorqınıshlı belgilerdi, adamdı jalıqtırıp jiberetuǵın fizika menen ximiyanıń súwretlerin kopiyalap, pitegene pul tapqan. Úsh gegirdek ǵórek shaynaytuǵın mashinaday úsh jerden shaynap turǵan soń, ońısıqtan awısa bermeydi.

Tis-tırnaqlap jańa úsh júzge órmeletkenimizde, endi sonıń, júzi qoyǵa kete jaq. Basqa da dástúrxan kerek. Qant kerek, shay kerek, shokolad, sarpay! Mirochkanıń uwayımı solardan basqa ne bolsın. Túni menengi faner diywaldıń arjaǵındaǵı gúńkildiniń eki táreptiń, kelisimge kele almay atırǵan gúńkildisi ekenin de, bul saparı Murattıń

«ózim bilemen» likke salıp otırǵanın da túsindim. «Qoya qoyayıq, pul-sul tabılar», degen gápke tilim barmadı. Sebebi, dayımnıń kewilinen qımbat maǵan házir hesh nárse joq edi. Jaylawǵa barsam, Nazlıǵa bir nárse apararman», dep, jasırıp qoyarǵa jer taba almay júrgen otız manat aqsham bar edi. Sonı qosa jazlap barıp ózimdi zorǵa egledim. Aqırı, «baraman» degen úmitim bar ǵoy, sonda ne aparaman. Jurtlar súygen qızına, Mirochkaǵadá, úsh júz manatlıq brilliant qaslı júzik te áperip qoyıptı ǵoy! Biraq, halıma qaraǵanda, maǵan otız manatlıq nárse de boladı. Qolay nárse bolsa alıp, Petronıń úyine qoyıw ushın, sonı da alıp kettim.

Bul kúnleri onsha qıs degendey emes, jılımtıq, «Suwıqtıń kókesi aldında» deydi Murat. Íras shıǵar. Jeleńlew shıǵıp kettim.

Flora menen tirteklesip, Petro júr eken. Qolında setka tolı geshir-piyaz. Bunday qolayı kelmes. «Házir baramız» dep, Floranı aldap-suwlap qaytarıp jiberdik te Petro menen qaldıq. Alqımın shertip edi, bir stakan vino juttırıp, balıqtıń qalashın jegizdim. Bunıń pulı birdeyine hayalınıń qolında júretuǵın, buǵan ásirese dem alıs kúnleri pul uslatsa, qarızı barday hár bufetke alpıs tiyinnan tólep shıǵatuǵın edi. Sonısın bilgen Flokeń pulekeńdi kiyewiniń alaqanına onsha tiygize bermeydi.

Endi jigirma toǵız manat qırıq tiyin biziń ıqtıyarımızda. Qalada sonday esap penen júrmeseń bolmaydı. Soǵan bir nárse alıwımız, qoydıń pulına tiymewimiz kerek edi. Súwmeńlesip, dúkan aralap kettik. Táwir táwir jempirler bar eken. Bunıń qızlarǵa bazarlıq bolaguǵının-bolmaytuǵının bilmeymen. Biraq, jabannıń qızlarına monshaqponshaq, átir-pátirden tort metr shıt abzal. Jaylawdıń óz pudrı ózinde, onıń sirá keregi joq. Jeńgesi pákize jaǵalı kiyim, dep aytıwı ushın, jempir alǵandı maqul kórdim.

Bir dukanshıdan biz jigirma eki manatqa jasıl jempir alıp orattıq. Puldıń awısqanına ózimnen de beter Petro quwandı. Nege quwana qalǵanın bildim de, bir, pánt bergim keldi. Jempirdi Petronıń qolına uslattım da ózimdi qapılarınıń bári kún shıǵarǵa qaraǵan uzın dúkanǵa taǵı urdım. Áne, men usı jerde bále taptım. Bálem sol, Nazlını kórip qoydım. Negedur, ózimnen ózim biyhal bolıp baratırǵanday boldım. Qızdan albıraǵanım joq, álbette. Bir oficer, júwernemek bolǵır, bir oficer, altın

wájler satılatuǵın bólimniń qasında qızdı lampasıy kórgen kúshiktey shoshańlatıp, erkeletip, qolına saqıyna salıp atır eken. Ózimdi qayda jasırarımdı bilmey, jaltara bergenim: «Maqseet!» dep shaqırdı qız. Jalt qaradım.

— Nege qashıp baratırsań? — dedi appaq tislerin kórsete kúlip. — Qashaq bolıpsań

ǵoy, awıldan da qashasań, bizlerden de ...

Barıp qol alıstım. Sóylesip úlgere almay qaldıq. Esik betten bir kelinshek: «kóringen menen jımıńlasa bermey júráy, qız!» dep, kúlip dawısladı. Qolın jiberip atırǵanımda júzikti Mirochkanıń júzigine usatıp qaldım. Onday bolsa úsh júz manaat! Ya ózime sonday kórindi me, jigit maǵan oqıyıp turǵanday boldıdaǵı:

— Davay, kettik, — dep, jeńimpaz keyip penen qızdı qoltıqlap kete berdi. Jigittiń kewili toq. Nazlıdan bas búkil erik ketkendey kórindi maǵan. Bul saltanatlı júristi kórip turıwǵa taqatım shıdamadı. Teris burılıp, bılaylaw júrdim. Artıma

taǵı jalt qaradım.

Ózim elege shekem súyetuǵınımdı bilmegen qara qızǵa endi qıymay qaradım. Qarasam, taǵı bir nárse ala jaq pa, úshewi birden qaytıp kirip kiyatır. «Ishi kúyip, ólsin» degendey, kúlisedi ábden. Bulardı sirá kárime keltirmegen qarıydarǵa usaǵım kelip, ózimdi tıǵılısqa urdım. Ne de bolsa, solar dúkannan shıqqansha basa-bas salıp, abına turıwım kerek edi. Bolmasa, biziń úyge sarı qasıqtıń ne keregi bar. Jerdiń jarıǵı bolmaǵanlıqtan, tıǵılarǵa tesik tappay islep atırǵanım. «Mına birew óshiretsiz úsip baratır, tartıń eńsesinen!» degen gáplerdi de qulaǵımnıń tusınan qańǵıtıp jiberip jantalasıp atır edim. Bilegime sharp etken nárseni balıqtın

qalashı ma desem, birewdiń alaqanı eken. Bilezikli bir bilek bilekligimnen julqıp atır, alaqanım bolsa, káywanınıń basa-bastan ashılıp ketken sumkasınıń ishin qarmalap júr. «Urı! Miliciya-a!» dep, bajıldaǵan hayaldıń bilegin silkip jiberip:

«qoysań-á. Ne ózińdiki. Urı — óziń!» dedim de qayqaydım. Qapıǵa barǵansha: «ustausta! Anda qashtı!» «Kim?» «Kisapır»! «Ele de quwayın» «Tutın-háy!» degen sesler zárremdi alıp bardı.

Sırtqa shıqsam, Petro joq. Jónlep izley de almadım. Jańaǵı hayaldın birewlerge ımlap kórsetip atırǵanın, bir-eki boksersımaqtıń ózimdi diydilep júrgenin kórip qaldım da, bılay qayqaydım. Sál eglensem birewlerge tumsıǵımdı uwdırıp, sharbazardı urınıń qızıǵına qaratatuǵın túrim bar. Bul qızıqqa, álbette Nazlı da keledi. Maqsettiń bar talaptı qoyıp, «qaltaman» bolıp ketkenin dayım esitse, asılıp ólmegeni menen ruwhıy óledi. Sonı sezgen sayın adımdı jiyilettim. Artımnan;

—Sen qayda júrseń, háy?—degen Petronıń dawısı shıqtı. Qolımdı aldıma siltep jiberdim:—Júr bılay, tez júr.

—Kayda juwırıp baratırsań. Turim bir túrli túsindirip turıwǵa waqıt joq edi. Bileginen qısıp aldım da asfalt joldıń boyındaǵı mayda tallıqqa tarttım. Taldıń

astına kelsek mashina mánzilinde Nazlı tur, qasında baǵanaǵı nashar. Al, anaw oficer bolsa ishinde chemodanı ketkendey kóringen taksiyge dalbaylap juwırıp júr. Usı waqıtta maǵan bir oy keldi, sol oydıń kelgeni meni ómir boyı ókindiretuǵının bilmey qaldım.

Bileginen silkip, Petronı sergitgim de: «Sen anaw qızǵa bar —dedim qol shoshaytıp. Son anaw jigitti kersettim. — Sen de sol oficerdi kórsetip «anaw kimiń?» dep sora. Qaraqalpaqshalap ayt, túsinbeydi bolmasa, umıtıp qalma «anaw kimiń?» dep sora dedim de eńsesinen enteletip jiberdim. Umıtıp qalmaw ushın «anaw kiymiń, anaw kiymiń» dep gubirleniwi menen solqıldatıp ketti. Ol da ketti, tuw sırtımnan gúńkildi de sıp ete qaldı:

—Sherigi anda qashtı ...

—Ekewin qosa tutıw kerek...

—Miliciya qayda, janım-aw! —degen hayaldıń kúyinishli dawısı maǵan báleden keyin kóringen joq. Húreylenip, artıma qaradım. Ele birewlerge kórsetip júr! Endi qayda qashaman Petronıń izinen ayaqladım, eki kózim taksige dalbaklap júrgende, artımnan da qáwipim bar. Múyeshten «lıp» etip burıldım da, sportmagazinge kirip,

«Moskvaich—407» ge ne bar? dep soradım kózabaǵa. Máger, izimnen kelgen bolsa, meniń urı emes, bay jigit ekenimdi bilsin dedim. Biraq, qulaǵım dukanshınıń:

—Shina bar, golovka bar, vkladısh... Ne kerek edi? —degen sózińde bolǵanı menen eki kózim aynanıń, sırtındaǵı jol boyında. Áne, Petro barıp, qızdı bir ájeplendirip aldı. Áne, qolın oficerge shoshaytıp atır. Qızdıń bir nárselerdi

aytıp, tańlanǵanına shekem kórip turman. Petro berman qarap jure bergende men dúkanshınıń gápin dım esitpegensip, esikten shıqtım da soradım.

—«Bayim govorit», — ded ol biyparawlıq penen. Eki dizem uyısıp, júregim

háwlirip baratırǵanday edi. Petronı quwırdaqxanaǵa tartıp, eki qırlı eki stakanǵa toltırıp kuyǵızdım da qaǵıp jiberip, beslikti usatgım.

Taǵı sırtqa shıqtıq. Petronıń ketetuǵın túri bar. Endi meniń qasıma, kim bolsa da,

birew kerek edi. «Men qoy alaman, úyge aparıs. Búgin men de seniń menen ishemen» dedim.

Qoy bazarǵa bardıq. Ele, biraq, oyımda qoy joq, tek arqasın sıypap ótkenim bolmasa, (arıq-semizin sezip atırǵanım joq. Nazlını shıntlap súyetuǵınımdı jańa sezingendeymen. Meniń mına jaqsı «chutem», usı waqıtqa shekem nege sonı sezbegen! Ózimnen ózim qıynaldım, qıynaldım. Ózimdi ózim jep júrmen, shar bazar bolmasa, jılap alıwdan da qaytpas edim dep shamaladım. Men ózimdi bayaǵı Nurniyaz atawdaǵıday qırǵawılı túskennen keyin qusın ushırǵan, keshigip ushırǵan ańqaw qusshıǵa, gá qolınan júzigi ketken Sulaymanǵa megzettim. «Jaw ketken soń qılıshıńdı tasqa shap». Endi kimge keregi bar edi mendegi muxabbettiń...

Bir dáldalshı oyımdı bólip jiberdi: —Nesheligi kerek, bala?

—Bári bir, semiz bolsa, boldı.

—Beri kel onda, —dep bilegimnen tarta bergende: — Maqset, —degen ses shıqtı artımnan. Taǵı qashıp ketiwge bolmaytuǵın edi, sebebi, bul dayımnıń sesti edi: — Beri kel, balam...

—Al, aqshası toyıńa buyırǵay,— dep bir kisi qolın bosatpay atır eken. Ǵarrı aqshalı qolın tartıp alıp, saqal sıypadı:

—Áwmiyin, —dedi, maǵan qolın sozıp atırıp.— Muratjannıń toyına buyırsa...

—Buyıratuǵın boldı, dayı,— dedim eki qoydı suyreleklep baratırǵan qarıydardan kózimdi taydıra berip. Ǵarrı shuberekke pulın orap atırıp: «mınaw qay bala, shápkisi jımpıyıp payıtlap júrgen joq pa?» dedi Petronı iyegi menen nusqap.

—Biziń menen birge isleytuǵın bala...

—Bawrákállá, toyǵa buyıratuǵın boldı dedińaw, jańa. Awzıńa may, shıraǵım. Júr,

tıǵılıstan bılaylıraq shıǵıp ayt. Bir nárseniń reti tabıldı ma?— dedi kópshilekten shıǵıp baratırıp. Men hesh nárse degen joqpan. Biz diywaldıń túbine keldik. Ǵarrı júresine otırıp:

— Muratjan aman ba? Kúnde jolıńızǵa kóz tigemen, —dedi. —Bunday hám bezbúyrek boladı eken. Anaw eki bala saǵınıp, ólip baratır. Kásaǵa shámbe tússe, «ájaǵamlar

keledi» desip jolǵa qarasıp júrgeni. Kempir bolsa, búgin on qolım tarttı, deydi. Ol paxırdıń qabaǵınıń tartqanı da, qolınıń tartqanı da ada bolmaydı. Kúnde „kórisemen» deydi...

—Qol tiymey atır. Húkimettiń saatlı jumısı...

—Hawwadaǵı. Saw bolsańız bolar, shıraqlarım, —dep, seldir saqalların tarrashladı. —Úyińizdi tabıw uwayım bolıp kiyatır, edi. Anaw Azattan mákan jayınızdı qaǵazǵa túrtip jiberipseń ǵoy. Beshpentti juwǵanda anaw májgún qaltasın qaramaptı. Endi mına súwretke túsiretuǵınlardan sorarman dep kiyatır edim. Túrgel, úyińe basla. Barıp, mawqımızdı basqansha sóylese berermiz ...

—Ádep, bir qoy alayıq, dayı ...

—Way-buww! Balam-ay, qazınanıń jayında qoy asıratpaydı degen soń házir ǵana balıqtay semiz bes qoydı iyt mutı ısırdımǵo! Jayına nemewringe pulın aq apararman «dep edim, bolmasa, sirá maǵan puldıń keregi joq, qoy satıp ne qılaman?— Basın shayqadı:— Ánteklik etken ekenmen. Al, endi qoydı ne qılasız? Muratjannıń toyına bolsa, sizler ketiwden-aq sovxozdıń bir arıq ógizin alıp, házir pildey etip qoyıppan, ne qılasız qoydı?

—Kerek, dayı, sizlerdi shaqıra jaqpız...

—Jaq, biz qoydı kúnde jep atırmız. Awıl-el menen toyǵa kelgende jermiz. Jańa ayttıń ǵoy. Awızıńnan aynalayın, «toyǵa buyırayın dep atır» dep. Áne sol toydı...

—Toy bolıp ketti, dayı...

- Hah?! Ne toy?!

— Kelinli boldıń, dayı, shúyinshini mına Petroǵa bereǵoy.

Ol birazǵa shekem gáp shashpadı. Birese, saqalın tutamladı, birese qara shógirmesin basıp kiydi, birese ata saqalın jalmadı. Birli yarım aq qılaw aralasqan ósik qasları tikreyip, jıyırıldı da:

—Sóytip toy berdi, dese?!— dedi betime edireyip qarap. — Al, endi bizler qayda qaldıq?

—Jay tar boldı, sizlerdi endi shaqırmaqshı...

—Qońsı-qobańız qırılıp qalǵan joqpedi? Adam keldi me sirá?

—Úsh-tórt jay toldı ǵoy...

—Sonda sonsha adam sıyǵan jay, ala-bile maǵan tarlıq etti me? Tur joq bol, aldımnan ! Túrińdi babalı kórsin! Ket deymen, endi, ket, meni qızdıra barme...

—Qoyıp tur, dayı ózińdi bas...

—Qoymayman, qoymayman, —Basın shayqadı: — há, ıqılasım urǵırlar—á!

—Dayı...

—Ákeńizdiń joǵında, sheshenizdiń joǵında dayı edim men. Endi kerek emespen. Ket..— qorjının qoltıqlap, orınınan turıw menen bola berdi. Qoltıǵına jabısqanım, qaǵıp jiberip, bejireyip qaradı:

—Ayt, anaw biytalap súwretshińe! Endi qaytıp esigimdi atlamasın. Jalǵız tuwısqanım tiri bolǵanda sóytermedi. Ket bar, baraman da úyge dawıs shıǵarıp

kiremen. Eli-jurttı jıynayman da jańaǵı bádduwaǵa ushırap súwretshi bolǵan suw murınnıń as-abatın berip jiberemen. «Ógizdi toyına baǵıp otır edim, asına buyırdı» dep jılayman xalıqqa. Ket endi, ket degende, erme izime...

Men usı bir biysáhát bazarǵa ómirimshe nálet aytaman. Orayǵa salpawsıp qayttıq. Sóylespedik. Petro «bayim» degen ne? dep soradı. «Mujj!» dep, tujırıp tasladım. Qaytıp ol hesh nárse demedi. Állen waqıttan soń: «qoy almadıń?» dedi. Endi maǵan qoydıń da muhabbettiń de keregi joq edi. Eger anaw jempirdi alıp, Nazlıǵa degen tuńǵısh muhabbetimdi góne mıyıqtay suwırıp taslap, meni jeńilletetuǵın birew bolsa, olla on kún hájetxanasın tazalap berer edim, tap anaw kúngi restorannıń xájetxanasın tazalaǵanday, olla, on kún hájetxanasın tazalap berer edim!

Restoran... Hawwa, biz restoranda otır edik. Sırtqı kiyimlerimdi ornıma bolǵan shveycar ǵarrıǵa berdim, jempir de sonda. Petro meni júdá jaqsı kórip otır, onı da sezemen, bilesiz ǵoy, biziń «chut onı» Bir-eki mártebe Dinaǵa barıp, házillesip qayttım.. Araq kewilimdi kótergen edi meniń. Direktor apaydı kabinetinde uwıljıtıp súydim. Bir qazaq shayırınıń:

Kim eken, osı araqtı jaman degen, Júrmey me tilin tıyıp adam degen,

qosıǵın qollarımdı sermep turıp, aytıp berdim. Kresloǵa kómilip otırıp: «ne boları boldı endi, azanda úyge bar, adres mınaw, — dep iyrek-iyrek etip jazıp berdim:— Pulındı alıp ket, bolmasa, televizor alıp qoyamız» dep, jalına berdim, jalına berdim: «Barsań, ómirimshe jaqsılıǵıńdı umıtpayman, barmasań, ırazı emespen, dedim. «Mına Dinanı maǵan alıp ber, endi maǵan kimdi alǵanda ne, alıp ber, apa?» dep jalındım. «Qayt» dedi, qaytpadım. Shıǵıp baratırıp, bufettegi Dinanıń qolın súyipsúyip, jılap turıp súyip, ornıma barıp otırdım. Taǵı zakaz ettim,

tanıs oficiantkalarǵa «qaynińizden sarqıt, bólisip ishiń» dep, shampan aldırıp berdim, «Aq jorǵanı tusawı menen ákeliń, tusawın ózim jazdıraman» dedim. Sazandelerdi barmaǵımnıń ushı menen shaqırıp alamandaǵı, bir ryumkanı qaqtırıp, bir somdı barmaǵına qıstırıp jiberemen: «Adıńnan» dı shertiń, deymen. Qalalı jerde pul kóp bolsa, nesin aytasań. Sazendeler de, gúyendeler de bári seniń xızmetinde. Dina kelip, «Qayt» dep qulaǵıma sıbırlap atır edi, bıǵırlatıp súye jazlaǵanımda zorǵa sıtılıp qashtı. Sazandeler tórtew edi, biri birine usas, tap

sonday sazendeler segiz, bazda on eki... barmaǵımdı shoshaytıp, sanayın desem, jıbırlap kete beredi. Bir waqıtta baqırıp, qosıq aytıp júrgenimdi, bir-eki miliciyanıń kirip kiyatırǵanın bilemen. Arjaǵın sizlerge ayta almayman, aǵayinler.

Nege deysiz be, nege ekeni solay, arjaǵınıń ne bolǵanın ózim de bilmeymen. Sonıń ushın, taǵı qaytıp, «chutem» nıń iske qosılǵan jerinen ayta bereyin.

«Chute»mniń elektron mashinasınday iske qosılǵanqosılmaǵanın bilmesten aldın, basımnıń zırqıldap awırıp, súyekpe súyegimniń lapsıp qızıp atırǵanın bildim. Úydiń ishi ımırt tartıp tur eken, shıra janbaptı. Tilim tanlayıma jabısıp atırǵanlıqtan: «Murat» dep baqırdım. Hesh kim ses bermedi. Reyimsiz adamlar bular! Meniń basımnıń kótertpey atırǵanınan xabarı joq, bir sarqum suw bergende ne qıladı, usı waqıtta balıq bolıp ketkim, ya suwǵa mantıǵıp ólgim kelip atır edi. Tilesen, hesh nárse joq, «quday ólimin de bermeydi, bul dúnyanıń haqınan payındı julıp alıp shıqpassań shıǵa almaysań». Ishimnen tońqıldanıp, úydiń ishine kóz juwırttım: biziń úy emes. Qawsırmalı qalayı kátimdi sıypap kórsem, jaq, aǵash kát,

divan kát... Qapelimde kózime miliciyalar elesledi: Meniń «Chutem» bulardı restoranda kórgenligimdi esime salıp qoydı, restoranǵa barǵanımdı da soń esime túsirdim «Vıtrezvitel degen bar deytuǵın edi, ol usınday bolatuǵın bolsa, mınaday

etip, gilem dorojka tósep qoyatuǵın bolsa, patshalıq ǵoy».— dep úydi taǵı kózden keshire bergenim, qarashıǵım Dinanıń súwretiniń tusında dirildedi.

Jaydıń ishi ele tım-tırıs, hesh kim joq. Túrgelip, kátten ayaǵımdı salbıratıp otırdım. Dóńgelek stoldıń ústinde oraǵan qaǵazlarım qopırap, keshegi jempir jatır. Men bunıń tórgi ójire ekenin bildim. Burın bir-eki kelgenim bar, onda qızdıń awızdaǵı ójiresinde otırıp ketip edik. Petro-da bar edi. «Úyge ketiwim kerek edi, kútip otırǵan shıǵar, qarańǵı túsip qaldı-aw» degen oy menen qaldawrap barıp perdeni túrsem, tań jańa atıp kiyatırǵan eken.

Meniń suw ishkim keldi. Ayaǵımnıń astına pákize zernaǵıslı tapochkasın qoyıp ketipti. Sonı kiyip aldım, awızdaǵı jayda qız bala jalań ayaq júrgenimdi kórip

qoysa uyat ǵoy, shalbarımdı da kiyip „dlya prilichiya “ dep qoydım ishimnen. Barıp esikti iytersem, tas qamal. Ádep sherttim, son qaqtım keyin, qattı-qattı qaqtım. Ses

joq. Sóytip kelip, taǵı jattım. Miyim aynalıp atır ma, uyqılap atırman ba, bilmeymen, sirá, uyqılasam kerek-aw... Sebebi, esikke gilittiń salınǵanın, ashılǵanın bile bermeymen ǵoy.

—Maqset, juwın, —dedi ólpeń dawıs. Kórpeni ashıp, Dinaǵa qaradım. Uyalıp qaradım. Keshirim sorawdıń da esabın tappadım. Qız bunday hádiysege hesh tańlanbaǵan adamday:

—Ayaǵıńdı muzday suwǵa juwıp al, —dedi lagendi tutıp. —Janıp atırǵan shıǵar. Bol-bol, búytip jatqanıń menen kele bolmaysań,— dep, ayaq ushımnan kórpemdi serpip tasladı. Men juwına basladım, ol suw quyıp tur. Ana tárbiyasın kórmey ósken adamman ǵoy, mınaw minásibet maǵan dım jıllı tiyip baratır. Lágenge salbırap turǵan órimin

bir qolım menen áste artına taslap jiberdim. Qız uyalǵansıp, qısınǵansıp, únsiz kúldi de qoydı. Meniń kózime bayaǵı bir «Qoltıń kól» den shıǵıp baratırǵan suw perisiniń taq órimi elesledi, áneydey bolıp elesledi, ádiran Nazlı bolıp elesledi!

Endi ol maǵan joq edi.

—Baǵana suw isheyin desem, ilik, suwdı bershi?

—Ashshı etip, kók chay demlep qoyıppan, — dep qumandı qashırdı. —Júregińdi aladı...

—Bizde alınatuǵın júrek qalǵan joq,— dep kúldim men. —Baǵana nege ashpadıń? Korıqtın ba?

—Men Flora menen jatıp keldim. Petro da túni menen iyttey ulıp shıqtı. Beti-

qolıńdı usı jerde juwasań ba, sabın, súlgi umıvalnayada. Basıńdı juw, jaqsı

boladı...

— Umıvalnayada juwınıp atırǵanımda tis chetka menen pasta ákelip berdi: —

Chetkanı óziń juwıp alarsań...

—Juwmayman,—dep mıyıq tartqan boldım. Kúlgen joq, —«óziń bil dep, shıǵıp ketti. Juwınıp-artınıp, taranıp, kelsem, dástúrxan jasap atırǵan eken. Alma, apelsin, bári bar. Náhán kók chaynektiń ústine súlgi jawıp qoyıptı. Gúrsini qolaylastırıp qoyıp atırıp:

— Turıshlı borsh pisirip qoyıppan,— dedi,— Ákele bereyin be? Ya aldında chay iship alasań ba?

—Sen óytip meni kóp álpeshley berme, qutıla almay basıń bálege qalar, —dedim de chaydı qaytara berdim. Áyne usı waqıtta Petro kirip keldi. Eki kózi bir jerde turar emes, stoldıń ústinen bir nárseni joqlaǵanday tintinip baratır. Uyalǵan tek tura ma:

—Men seni ketip qalgan shıǵar dep edim...

—Endi, ketpeymen, Petka,— dedim kúlip, ótirik kúldim.—Bizdi qutlıqlasań boladı, mınaw kelinshegim. Tanıstırayın ba...

—Qáne awxatıńızdı ishin de qayqayıń, —dedi ashıwlanǵansıp. Dina. Biraq, jorta ashıwlanǵansıp turǵanın bilip qoydıq. Ol ońashada kúlip alıw ushın kuxnyaǵa qashıp ketti. Petro qulaǵıma sıbırladı: «mende bir som bar, bas degen vo boladı»

—Vo boladı-ı! —dedim men tańlanıp, Vo bolama?!

—Newe? —Dina kirip keldi. Petronıń aldına lákki tolı borshtı qoydı:— Meni

ne dep jamanlasıp atırsızlar?

—Jamanlasıp atırǵan joqpız. Jaqsı qızdı da jamanlay ma eken? «Bas degen vo boladı,» dep atır...

—Qoysańá endi,— dep sıpayısındı kók kózi kúlip. — Sen ayt-aytpasań da Dinochka jaqsı túsinedi, uyalıp, maǵan soratıp otırsań...

Chaydı eki kasaǵa suwıtıp qotardım da borsh ishe basladım.

— Sizler endi erli-zayıplıǵıńızdı juwmaysızlar ma? — dep qılqıldadı

Petro,—Chto to ne xvataet...

«Endi maǵan Nazlı joq, usınnan artıq qız ala alaman ba, kvartira bar, bári bar. Sulıw dese, sulıw. Dayım bizdi sirá jolatpaydı. Júre beremen be suw perisiniń jolına qarap?»

—Chto to naxvataet? Sizler jumısqa barmaysızlar ma?! —dep tańlandı Dina. Petro endi jalına basladı. Júz gramm hesh nárse qılmaydı, bas dúzelmese, gerbish dúzelmeydi, qıysıq órilip ketedi dep atır ótirikli-ıraslı kúlip. Dina bufetinen

bir limon, bir grafin alıp keldi, eki ryumkası da bar. Grafindegi qızarıp turǵanǵa:

—Úlkenirek stakan joq pa?—dedim. Vinonı otıra ma mısqallap. Bar úlkenin ákel,

—dedim káp jıllıq kúyewdiń roline ótirik bolsa da kirińkirep. Ol maǵan tańlanıńqırap qaradı. Men kúlip jiberdim. Ol azmaz qızarıńkıradı:—Ákel bar, — dedim taǵı da: —hayal degen erine eki ayttırmas bolar...

—Konyak degendi qırlı stakan menen ishpes bolar, —dedi Dina da ájeplenip. Men onı onnan beter ájeplendirdim. Orısshalap:

—Sen maǵan, Dinochka kosılayık deyseń.— dedim basımdı qısıp. -Qoyıp tur-shı, men bir oylanıp alayın...

Qız órre turdı, men kule berdim. Bilemen, Petro «konyagin alıp kete me?» dep, qorqıp otır. Jalınadı:

— Otırsa, Dina, házilge túsinbeyseń be?

Kız júdá juwasıp otıra bergendá: «Chemodandı kóterip, kelgende kór, —dedim ıras gápke usatıp,— —Sonda kóreseń házildiń úlkenin»

Ashıwlanıp jeńe almaytuǵının bildi me, Dina da kúldi.

Biz bir ryumkadan keyin de «tormozdı» basa almay qaldıq, ekinshisinen de ketti. Tortinshisine qaraǵanda keshegi másligim qaytadan «vostonovit» etilip, Dinanıń qolın súye berdim, súye berdim.

—Búytip ishe berme, —dedi qız saldamlı sóylep: —Araq jaman...

—Kim eken osı araqtı jaman degen...

Júrmey me, tilin tıyıp adam degen depti ǵoy, bir aqın. Maǵan izmena boldı, ponimaesh. Dina?! — dep lepirdim. Hesh nárseni anıqlap bilmese de Petro basın shulǵınıp: «da-a» dep atır, «gore!» dep atır.

Soń-soń bildik. Bul ǵana miynetli qız aqsham miliciyalardıń qolınan Petronı: «Mınaw qonısım» bizdi: «mınaw kúyewim, ekewin de ózim áketemen. Járdem etemen deseńiz, házir, mine, jumıs pitti, mashinańız benen úyge aparıp taslań» dep ákelgen eken. Burınnan birge islesken adamlardıń qádiri bar ma?! Petronı miliciyalar Floraǵa tapsırıptıdaǵı, iymanı júzlilew birewi Dinanı ayap, meni sheshindirisip,

kátke jatqarısıp, mashinasın xodlaptı da ketip qalıptı. Flora kóp sózlilew edi, tárip taratıp jiberer dep qorqıptı da, basqanıń emes, tap sonıń tósegine barıp jatıptı. Petronıń eki ayaǵınan ekewi súyrep, mına jaqtaǵı ójiresine aparıp, ústine góne kórpeshe jawıp taslaptı da ózleri ishten ilip jatıptı. Endi, sóytip jaqsılıq islegen adam, bizlerden qutıla almay otır. Saat onda restoran ashılıwı kerek. Toǵız bolıp qaldı. Onıń qayta-qayta saatqa qaray bergeninen asıǵıp otırǵanın «chutem» menen bilip aldımdaǵı, shapshıp, orınımnan turdım da alǵıstı aytıp-aytıp, Petronı entelekletip-tentelekletip, tómengi etajǵa túsirdim.

Bizlerdiń hesh qaysımız da usı halatta aljılı-buljılı sóylemeytuǵın, qıysańlap, tabanı jerge qıysıq túspeytuǵın jigitler edik. Awızdan iyis shıǵa ma, shıqpay ma, o jaǵın bilmeymen. Biraq, keyipler shaǵında, Petro: «iskra bermey qaldıaw, jaman akkumulatorday,—dep, ókinip kiyatır.—Jumıs bolmaǵanda, mende bir som bar-aw!...

Brigadir maǵan ájeplenip qaradı da:

— Súwretke túsiwge keldiń be, jumıs kiyim qayda?—dedi, —Ári, yarım saat kesh kelip tursız. Amerikada bes minut ushın isten aydap jiberedi.

Men pyan bolıp jalına qoysam, adam shıdatpayman, ótirikti de uqshatıp jiberemen:

—Aqsham mına Petro... tuwılǵan kúnine ziyapat berip edi. Úyge bara almay qaldım. bunıń kiyimi maǵan tar...

—Bar, kiyinip qayt!

—Isley beremen, —dedim men. —Chetkalasań ketip qaladı.

Túske shekem ólip shıdastım. Bir dińkesizlik bar, neden ekenin bilmeymen, ekewimiz de terley beremiz, terley beremiz. Órip atırǵanimız tórtinshi etaj. Samal arqadan, ókpe tusımızdan urıp tur. Brigadir kópti kórgen adam edi:

— Mına awhallarıńız biziń bastan keshken, tentekler, —dedi meniń arqamnan qaǵıp. Tústen keyin iske kelmey-aq qoyıń. Terlep turıp, birden suwısańız jatıp qalasız. Esabın tapsańız, ıssı vannaǵa túsip burıshlı sorpa iship alıń...

Solay etip, tústen keyin kelmeytuǵın bolıp qayttıq. Kósheniń kún shıǵar jaǵındaǵı asxananı bizler «Goluboy Dunay» desetuǵın edik. Soǵan kelip, bir shiyshe vino ishtik te tarqastıq.

Úyge jaqınlaǵan sayın, úlken bir tergew kútip turǵanday keypim qasha berdi. Búgini «suw perisi»niń úyde bolatuǵının bilemen. Murat reklambyuronıń masterskoyında islese de, bazda jumısın úyge ákelip isley qoyadı. Tilegim-Murat bolmaǵay edi. Ayttım ǵoy, «quday» da biziń awıldaǵı Saparbay tirsektey qırsıq. Onnan «ber» dep sorasań, soramaǵanıńdı beredi, sonlıqtan, eki nárseniń ishinen ózińniń qálegenińdi soramay, anaw qálemegenińdi sorawıń kerek. Sonda qálegeniń qolıńa tiyedi. Men qálágenimdi corap edim, hákisine, Murat úyde bolıp shıqtı. Esikten kirip barǵanımda general kórgen soldattay stoldıń eki jaǵınan ekewi birden órre turıstı. Murattıń

kózi shatınap sala berdi. Eki jaǵınıń bulshıq etinin bilewlenip shıǵıp ketkeninen onıń tislenip turǵanın «chutem» menen abayladım «Suw perisi» surlanǵan. Sulıw adamnıń surlanǵanı jaman boladı eken. Puldı ekewiniń ortasına zıńǵıtıp jiberdim

de masterskoyǵa kirip kettim:

—Otız manatı joq,— degen perishteniń gúnkildisi esitildi.

—Kayda júrgen eken, bul! Kel bala, beri… Esitpegensip, arqayın sheshinip atırǵanımda esik qaǵıldı da, «Elmuratov Maqset degendiki usı ma?» degen ses esitildi. Tóbemnen muzday suw quyıp jibergendey boldı. Apaydıń, direktor apay-she, sonıń sesti edi. Aqshamǵılarım kózime elesledi: erteń barmasań bolmaydı, pul sawılıp ketedi...» degen seslerimdi ózim esitip turǵanday boldım. Aynadan sekirip qashıwǵa, bul qıs ayı, ári 3-etajdan sekirseń, qasha almay qalasań. Kóyleksheń, awızdaǵı ójirege shıǵıp:

—Sálem berdik,— dedim hám gúrsi qoyıwǵa qolaylastım: Biziń restoranımızdıń direktorı,— dep tanıstırdım Mirochkaǵa. Murat penen isim bolǵan joq, hayalınıń beti berman qarasa, ol sonıń qolındaǵı ayaǵına jip taǵılǵan bir tawıq. Mirochka birden jadırap.

—H-a, —dedi. —Biziń balanıń burınǵı direktorıman deńiz. Otırıń. Otırıń.

Házir chay qoyıp jiberemen, sheninseńiz-she, quday-aw dep, jalbıraqlay qaldı. Bul jalbıraqlaǵanǵa Muratta epeleklep atır.—Paltonıńızdı sheshiń, ózim qıstırıp qoyayın..

Mirochkanıń nege jalbıraqlap atırǵanın men sezip qoydım. Bizdi eplestirip, restoranǵa qaytadan kirgizse, tapqan-tupqannıń bári burınǵısha «suw perisi»niń saltanatına jumsalıp kete berejaq. Biz dásturxanlanıp kelip tura jaqpız. «Túsińdi Yusip payǵambar jorısın».

Apay sheshinip, jaylasıp otırıp aldı. Chay da ákelindi. Gáp te baslandı. Apaydıń gápine qaraǵanda burın dım jaqsı islep atırǵan bala ekenbiz. Aspazlıqqa ótkereyin dep atır eken. Birewdiń gápine ılıqqanbız ba, buzılǵanbız. Bul jumıstı arsınıp ketip, barıp, restorannıń hájetxanasın mashinanıń gegirdegi menen tazalaǵanbız. Apaydıń sonda qattı namısı kelip ketipti. Úyge bufetshi qızdı «kelsin» dep jibergen eken, balalıqqa salıp barmay qalıppız...

—Adam jiberip shaqırtqanıńızdan nárse xabarımız joq —dedi Mirochka,— Bolmasa, urısıp-keyip, aparatuǵın edik. Áneydey ústi-basıda tap-taza bolıp turıp edi. Ele de bara qoysa...

—Adam alıp qoydıq ǵoy, —dedi apay ókinishli. Murat únsiz tıńlap otır. Apay jeńgemizdi taǵı úmitlendirdi:— Biraq, kuxnyadan orın tabıwǵa boladı. Bilesiz ǵoy, aspaz degennen min tabıw ańsat. Jaǵası zárre kir bolsa da akt dúzip... Oǵan qayıl bolmasa, bufet...