Shawdirbay Seytov -Igbal soqpaqlari

kelgen joq. Jaman da ótpedi. Biziń apay menen jaqsı munásibette bolıwımız bir abıray alıp berdi me de! Awxattı birinshi klass aspazlar astıdaǵı, oficiantkalar sılańlap júrip, tabaq tarttı. Qarama-qarsı qapıdaǵı Iskender—Aleksandr atanıń úyi meniń restoranda isleytuǵınımdı sonda barıp bildi. Biraq, shveycar ekenimdi bilmeydi eken. Kelesi kúni, keshe qonaqlar tútin, araq sasıtıp ketken jayın kempirine shamallatısıp júrip, soradı:

—Sen, Misha, qashan direktor bolıp júrseń, restoranǵa ...

—Onı kim ayttı, shveycarman! — Ǵarrı basın shayqap kúldi. Bul kúlki bayaǵı ózim ornına bolǵan shveycardıń kúlkisin yadıma salıp jiberdi. — Men seni direktor shıǵar»dep edim. Sendey waqıtta men Kronshtatta ...

—Kim ayttı, direktor dep?

—Adamlar házir sonday ǵoy, xojayını bolmasań, otıńdı jaqpaydı!

—Ol zamanlar ótip ketken!

—Ǵarrı túsinbeydi-aw! — dedi kempir perdesin túrip atırıp. —Ol seniń zamanıńda edi!

Hawa, meniń zamanımda edi! — Ǵarrı kule berdi, kule berdi, tap ońdırmay kúldi, basın silkip kúldi, shulǵınıp kúldi. Ájeplenip, jumısıma ketip qaldım. «Qarızlanıp qatın al, qatınıń qalar janıńa». Ne de bolsa, Murattıń quralıp qalǵan quwanıshı ashıwǵa orın qaldırmaǵan eken. Bolmasa, ǵarrı, adam ashıwlanǵanday qılıq kórsetti ...

Toydan soń úyimizdiń ishi mámleketlik awdarıspaq bolǵan kishkene húkimetke usap ketti. Murat «Mirochka» degenge men de sóydewge ádetlenip ketkenmen. Sol Mirochka áneydey bolıp júrip, biz túwe Murattı da barmaǵınıń ushı menen jumsap diywaldaǵı qızlardıń súwretiniń bári tıp-tıypıl etip aldırıp tasladı. Masterskoyǵa da

qıstırtpadı. Taqlap, celofan qaǵazǵa orap, yashikke tıǵıp, shegeledik te balkonnıń múyeshine salt ettirdik. Mirochka joqta «kórdiń be, qızǵanǵanı, súygeni!» dep, más bolıp maqtanadı maǵan Murat. Hayran qalaman:

—Súymese, tiye me, haw?

—Adam unatıp ta tiyiwi múmkin, Sonnan bara-bara muhabbet oyanadı. Meniń salıp atırǵan súwretime sen túsinbediń be: bir túp ayǵabaǵar shıǵıp kiyatırǵan quyashqa telmirip tur. Atın «Úmit» dep qoya jaqpan. Ne úmit ekenin bileseń be?

—Bilemen, — deymen de basqa jumısıma aynalısıp ketemen. Oylanaman, men yaman-á «chute»sı kúshli balaman, túsinbeydi dep oylamay-aq qoyıń. Murat óziniń shırayǵa jubayınan pás ekenligin abaylaydı ekendaǵı. Kelinsheginde quyashtay jarqın, quyashtay kúydiretuǵın tolıq ǵubarsız muhabbettiń tuwılıwın quyashqa ıntıqqan ayǵabaǵarday kútip júr ekendaǵı! Onnan basqa ne bolsın? «Qurdaslar» panosın soǵaman dep, sonsha jıllardan beri jıynap júrgen qızlardıń tipin de sonıń kewili jay tabıwı ushın

yashikke qamap tasladı. Muhabbet degen jaman, kózińde jas aylandıradı. Solay deydi kitaplarda, bolmasa, ózim ǵoy, ele hesh kimge ashıq bolıp kórgenim joqpan. Nazlını saǵına beriwim, esley beriwim ol, álbette, qalaq oynap, balalıqtan bir kólde shomılıp óskenlikten. Naǵız ashıq bolǵanımda, qashshan kózimde jas aynaldırar edi. Dım bolmaǵanda, bul waqıtqa shekem jaylawǵa tórt-bes márte mıyıqtı tartqan magnittey, tartqan bolar edi. Murat úylenbesinen burın bir barıp qayttım. Anıq ashıq bolǵanımda sonda Nazlını kórmey ketpegen bolar edim. Durıs, kóre almay ketkenime

qıynaldım. Biraq, qıynalsam da kete aldım ǵoy, demek, ashıq emespen. Oynamań biziń menen, men onday nársege túsinetuǵın balaman. Murattay muhabbet jóninde lekciya oqıy almasam da, kókiregim seze beredi. Áne, usınday bir sózdi aytıp kiyatırıp ekinshi sózdi aralastırıp jibere beretuǵın da ádetim bar. Birdeyine bunday emespen-aw, tek Nazlınıń ústinen gáp shashsam sóytemen, kóp sóylep ketemen. Kóp sóylep jibergenimdi ózim de soń abaylap, ókinemen. Biraq, jazılǵan sózdi sızıw ańsat bolǵanı menen, aytılǵan sózdi esitip qoyǵanlardıń qulaǵınan suwırıp alıw qıyın. Sizler esitip

otırǵan joqsızlar ǵoy, bári bir, esitetuǵın bolsańızlar da meniń jurttan jasırarlıq

qupiyam joq. Ózlerińiz bilesiz ǵoy; bilmeseńiz ele beriń bile beresiz: men yaman-á aq kókirek balaman. Sizlerden nesin jasırayın. Jeńgemizdiń hákim bolıp ketkeni de ıras. Haw, ırasın jasırıp, men bir, balaman ba? Nesi bar, Mirochkaǵa hákimlik, erkelik jarasadı. Onı qara jumısqa qıymaǵanlıǵımnan-aq ózimdi kuxnyaǵa ura beremen.

Direktor apayǵa ókpeli ekenligimdi de jasırmayman. Bilemen, «chute» kúshli-dá aqırı bizde! Ol da ókpelep júr. Men de ókpelep júrmen. Ol «búgin úyge bar» degeninde barmaǵanıma ókpeleydi. Men bolsam, aspazlıqqa ótkermey qoyǵanına ókpelimen, degen menen, úlken hámeldarlar ushın biz qusaǵan shveycardıń ókpesiniń bir pul ekenin de bilemen. Sonda da ókpeley beremen, nege ótkermeydi bizdi aspazlıǵına! Meniń awqat pisiriwdi úyrenip bolǵanım qashshan. Júre beremen be kóringenniń malaqayın qıstırıp?

Bazda-bazda Mirochkaǵa da ókpelep alaman. Ol Murattı ókpeletkeni ushın ókpeleymen. Onıń zeynine tiymegeni, «suw perisinin» ilham perisin úrkitpegeni maqul edi. Burın iske ketse, kelgeninshe asıǵıp otıratuǵın Murat, endi Mirochka dejurstvoǵa ketse quwanadı. «Búgin jumısımdı óndirip qalaman» dep quwanadı. Sebebi, Mirochka bos kúnleri, ekewi pardozlanıp, kinoǵa ketiwi, biziń awqat tayarlap qalıwımız kerek. Murat bundayda shala qalıp baratırǵan jumısına qaray-qaray, basın shayqay-shayqay ketedi. Tek mańırawı kemis bolmasa, jetektegi tekege usap ketedi, qıynalıp ketedi, oylanıp ketedi.

Jaqınnan beri qaytıp kelip, tońqıldasıp, urısatuǵın ádetti shıǵarıp júr: «Mirochka, — deydi jalınıshlı, ólpeń dawıs penen. — Seniń túsiniwin kerek edi. Maǵan waqıt qımbat. Men tvorchestvo adamıman ǵoy. Qurıshlanıp islep atırǵanımda, awqattıń pisip qalǵanına qıynalaman. Qıdırıspaqtı azaytayıq», dep jalınadı. «Sen medikseń, men xudojnikpen. Ekewimiz de adam emleymiz. Sen boydaǵı keseldi emleseń, meniń adamlardıń ruwxıy keselin emlegim, sulıwlıqtı, sulıw sezimlerdi qolına

uslatıp beriwge talpınǵım keledi, túsinse, janım-aw, túsin», dep kúyinedi. Mirochka da túsinedi. Sol kúni kinoǵa barılmaydı. Biraq, Mirochkanıń kewilsiz júrgenlerin kórip, Murattıń da qolı iske barmay qaladı. Eki jigittiń ortasındaǵı aq botası, erkesi jaytańlamay, oynaqlamay tursa, bunnan qıyını joq. Qıynalıp qalamız. Biz sonǵı seansqa bilet ákeliw ushın, teatrǵa juwıramız ...

Mirochkanı «iskusstvonı húrmetlemeydi» dep, Murat biykar ókpeleydi. Mirochka húrmetlegende qanday «barlıq iskusstvonıń ishindegi bizge eń áhiyetlisi kino» degen Ilichtiń sózine shekem yadtan biledi.

Biraq, men Murattı ayay beremen, ayay beremen. Bazda adamlardıń ishindegi eń baxıtsızı tvorchestvo adamları shıǵar dep oylayman. Jurt dem alǵanda bular dem ala almasa! Bazı kúnleri masterskoyda jatatuǵın meniń bas ushımda túni menen tıqırlatıp shıǵadı. Azanda serippesiniń ári ketken góne kreslosına kómilip,

uyıqlap atırǵanın kóremen, bundayda ol mına jazıwshılar ólgende: «qálemin qolınan taslamay, ólip ketti ...» dep, gazetaǵa jazadı ǵoy, áne, sonıń dál ózi bola qaladı.

Biyjaǵdaylaw salbırap ketken oń qolında kisti, sol qolı jansızday bir jaǵında salqıldap atırǵan, bası qoradan sallanǵan suw qabaqtay salbıraǵan, kúninen burın aq ene baslaǵan iri tolqınlı shashı betin jawǵan halatta kóremen. Áne, sóytip lázzet aladı, hayalı anawjaqta aq balıqtay awnaqshıp, bir kátte bir ózi jekkesirep jatadı. Mirochkanıń sonǵı waqıtları ashıwshaq bolıp ketkenin de sonnan kóremen. Bir saparı: «Ulımnıń ulına, qızımnıń qızına aytıp ketermen-aw, súwretshi kórseniz sayańızdı awlaq salıń dep» — tońqıldanıp atır eken. Ústine kelip qaldım. Gáp tıyıldı. Murat

álle nege tútigip masterskoyına kirip ketti. Biraq, islemedi: «kewildiń xoshlıǵı joq, ǵoshshım», dedi soramasam da. Bul maǵan shaǵınǵanı edi. Xolosta bir túp ayǵabaǵar álwan dóńgen kók jiyekke telmirer edi, liykin, quyash ta shıǵa qoymas edi ...

Esime Volkonskiydiń Bezuxovqa aytqan gápi túse berdi, túse berdi: «ta-ap, qalıńlıǵıńnıń ómirinshe-zeynińe tiymeytuǵınlıǵına isenbegenshe, úylenbe, dostım, úylenbe, dostım ...

***

Gúzdi uzatıp saldı da gúzetke qıs kelip turdı. Arqadan esken samaldıń bári kitaptaǵılarday jaǵımsız bola bermeydi. Jaǵımsız samal qubladan da, batıs penen shıǵıstan da ese beredi. Sonlıqtan da ol— samal. Mısalı bir, qorqınıshtay, qápelimde kútpegen jaǵıńnan ese qoyadı. Biraq gúz basınan-aq júgin taslap, qıs penen ayqasqa jalańashlanıp shıqqan tallardaǵı birli-yarım japıraqlardı julıp ketiwge «lyuboy» samaldıń shaması bar. Kesheden beri samal, ırasında da arqadan edi. Taldıń

tufliylerdiń, etiklerdiń, biz ókshelerdiń ultanına payandoz etip tóseydi. Náwbáhárde qıltıyıp kóriniwiniń ózi kewildi kótergen jarqılıq endi hesh kimge kereksiz, sipselerdiń ushlarında sholasıp, kete baradı.

Men usınday jol menen júrip, jumıs ornıma keldim de aldı menen ózimniń sırtqı kiyimimdi sheship, qıstırıp qoydım. Sebebi, awqat jemesem de, restoranımızdaǵı birinshi klient ózim edi. Jańa sarı lampaslı formamdı kiyeyin dep atırǵanımda bufetten Dina degen qız:

— Kiyme, — dep eskertti. — Apayǵa bar, taza forma beredi.

Jaqında hesh sebepsiz-aq Maltabar aǵay shıǵıp ketip, bul qız ornına kelgen edi. Biziń Mirochkaday bolmaǵanı menen, sulıwlıqqa oǵan berispeytuǵın nashar. Qarshıdan kelgen. Ele jónlep tanısa almay atırman, sonlıqtan, nege kelgenin de soramań, yaqshı ma? Jası bizler qatarlı bolsa kerek, biraq, kózleri oyshań, sál nárseden shorshına beredi. Men onı kiyiktiń úrkek quralayına megzetemen. Bir ayıbı, onsha naz, jilwa degendi kelistire bermeydi, óyte qoyayın dep talpınbaydı da. Bundayǵa biziń Mirochkanı jibere berdaǵı! Direktor apayda da bar bul qásiyet.

Men direktorǵa kettim. Kabinetinde bir ózi eken. «Pulın sorarmeken?» dep edim, Jaq. Altın tislerin jarqıldatıp kúldi. Sozǵan qolımdı kemsalıyqalaw jazdırdı da: «darımastan kettiń ǵoy“? dep sıbırladı. Sonıń arasında Zina degen zal baslıǵı kirip kelip, múshkilimdi ańsatlastırdı:

—Stollardı biriktiremiz be, tura bersin be?

—Tura bersin. Dóńgelek stol biriktiriwge qolaysız.

Baslıq shıǵıp ketkennen keyin direktor apay: «qasha berme, barıp apańnıń kewilin alıp tur. Pul soraydı dep qısınbay-aq qoy, tapsań, bererseń, tappasań, kete bersin», dedidaǵı tapsırma bere basladı; búgin sharwalardıń keńesi boladı eken. Soǵan kelgenlerdiń jarpısı túslikti usı jerden, jarpısı kafeden jeydi, soǵan biziń

pákize, mádeniyatlı bolıp turıwımız ushın jańa forma kiyiwimiz kerek eken. Aytıwına qaraǵanda búgin bizge kiyim qıstırǵısh jetispeytuǵın, hár qaysısı bir ildirgishti bántleytuǵın náhán-náhán tumaqlar keletuǵın júdá shaqqan, serli bolmasaq, qıyın bolatuǵın qusaydı.

Restoranǵa azanǵı pátte adam kirgizilmedi. Azan menen adam az bolatuǵın ádet burınnan bar. Azan menen júregi tartıp shıqqanlar onsha tabıla bermeydi. Sonda da birli-yarım burınǵı klientlerimiz — poxmelshiler esikti tartıp, jalınıp-jalpayıp

ketip turdı.

Bufetshi Dina «awızına jazıp qıstırayıq, sen oficiantkalardan qızıl qálem tawıp kel. Kók bolsa da boladı» dedi. Ákelip berdim.

Astaqtaday aq kartonǵa podnos kóterip baratırǵan zal baslıǵınıń dál ózin salıptı. Astına «Saat altıǵa shekem restoran aldıńǵı sharwalarǵa» dep, maydalap jazıptı: «Bul ózi bir kúnlik daǵaza, sonsha mashaqatlanıp ne qıladı» degen oy keshti qaǵıwǵa alıp baratırǵan mennen. Qaytıp kelip, «júdá xudojnik ekensizdaǵı» dedim, onsha tańlanbasam da tańlanǵansıp.

— Bola jazlap qalıp edik ǵoy, paydası ne? —deydi álle qanday bir ókinish penen. Men basqa jumıslarıma aynalısıp kettim.

«Awıldan kim keler eken?» degen oy tolǵandıra basladı.

Usı jerde islegeli beri rayonımızdan talay-talay kóz tanıslardı kórip atırman. «Awıldan qashan keldińiz?» desem, gási oqıp atırǵan, gási bir-eki jıllıqta kóship kelgen bolıp shıǵa beredi. Tek ǵana sol rayonnan tanıǵanǵa ma, maǵan bazda rayonda adam qalmaǵanday, «turımtay tusına, palapan basına» qashıp ketkendey kórine beretuǵın edi. Búgin saat birden keyin, bas púkil rayon kóship qelgendey sezildi. Men mısalı, «paytaxtıń restoranında emes, rayonnıń restoranında turǵan shıǵarman», dep oylasam da hesh kim kustańı qılmas edi. Ya aldınǵı sharwalardıń bári biziń rayonnandaǵı, ya biziń rayonnıń shopanların «soyerde ózińizdiń awıldıń balası bar.

Sol ot jaǵarlıq etedi» dep, biziń restoranǵa jibergen. Ekewiniń birewi.

Men imkaniyatınsha sılanıp-sıypanıp, úlken qalanıń ózime úsh-tórt aydıń ishinde tápsi urǵanlıǵın kórsetiw ushın qoldan kelgeninshe sıpayı, mádeniyatlı bolıp turıwǵa talpınıp atırman. Bunım da onsha kelisip atırǵan joq. Tanıslar menen aldı menen qol alısıp, kiyimlerin soń alıp ketiwim, juwırıp baratırıp, ya plastmassaǵa oyılǵan nomerlerdi qısımlap, juwırıp kiyatırıp, yamasa birewdiń kiyimine qol sozıp atırıp, amanlıq-esenlik sorasıwım kerek. Malaqayları menen-aq kirip baratırǵan ǵarrılardı irkip, tártipti túsindiremen. Olar ádep kónińkiremey turadı da: «qalada bas kiyim alıspaq bar, dep edi, ıras eken-aw» desip, kúlisedi. Soń: «Mına balanı tanıp tursań ba? Biziń Haytmurattıń jiyeni ǵoy?» «Áytewir, shıramıtaman-aw» desip, ǵawqıldasadı. Onnan keyin barıp, malaqaylarınıń ishlerinen taqıyaların suwırıp alıp, qolıma qulaqshının uslatadı. Al, joqlar shapanınıń qoyın qaltalarınan bir tartar oramalın tawıp alıp, basına tańıp alǵansha, «qoyıp tur, mına qaltama salǵan

qusaǵan edim», dep egleydi. Soǵan shekem, mına jaq bógetke keplengen aǵıstay tolıp qaladı. Sóytip júrgende bizge sılanıw qayda, sıypanıw qayda.

Adamlar sáyge tartayın degen edi. Qádir bilisten, jan ashırdan hesh kimdi kóre qoyǵanım joq. Kóz tanıs kóp edi. Endi úy-ishlerdiń awhalın biliwge, anıqlap sorasıwǵa boladı. Meńlibay aǵanı kóre qoysam, úyge ertip áketip, masterskoyda qondırsam da, túni menen sóylesip, mawqımdı bir basıp alıw oyımda joq emes. Biraq, ol shaqırılmadı ma, kórinbedi. Nesine shaqırsın. Biziń fermadaǵılardı «aldınǵılar» dep shaqırsa, basqa ferma, basqa sovxozlardan áskerlikke bala shaqırǵanday sıpırtıp shaqırtıw kerek.

Izi tamshıǵa aylanıp tınatuǵın jańbırday adamlar tamtumlap-tamtumlap, birotala tıyılıp qalıwǵa qaraǵan edi. Qápelimde esikten Álimbay aǵa kórinip qaldı. Aldınan ırsalanlap kúlip shıqtım.

— Assalawmaleykum, Álimbay aǵa! Haw, Jańabay da bar eken ǵoy . . .

Jańabaydı kórgendegi quwanıshımda shek bolǵan joq. Tap, awıl kóship kelgendey boldı. Murat úylengeli barǵan emespen. Murat «barıp qayt, xabar alıp qayt» deydi. Oylaspay, daǵı etpey úylengeni, onıń ústine toyǵa shaqırmaǵanı ushın keyiydi dep, barmaǵa dayımnan ózi qorqıp júr. Endi, tergewge aldı menen bizdi aydap bolıp, ózi sońınan barmaqshı, kórdiń be, sumlıǵın. Men de sol úylengeli lazımnan qalıp, soń barıwǵa beti shıdamay júrgen hayalday shermende bolıp júrmen.

Aldınan anqıldap shıqqanımdı qáyteyin, ekewiniń birden ájeplenip qarasqanın qáyteyin! Álimbay aǵa qolımdı suwıq selki aldı da:

—Xalıqqa xızmet etip atırsań ba, ǵoshshım?—dedi kúlmese de kúlgen bolıp. Men bunı ádebinde ırasqa jorıp, shulǵındım:

—Hawwa, aǵa, xızmet etkende, sorama ... Búgin jaman awır bolıp tur. Adam kóp ...

Taǵı bir nárseler aytıp, úyge mirát ete jaq edim, biziń menen isi joq, ókpesi bar adamday dóńireyisip qarastı da ekewi birden ishkerilep ketti. Jańabaydıń ishki sezimin burınnan sońǵa kózi aytıp turadı. Ol maǵan hesh nárse degen joq. Biraq, kózi menen sógip ketti.

Hámmeden keyin kirgen olar hámmeden keyin de shıqtı. Álimbay aǵa: «Anaw bándiwanıń qayda? — dedi. — Barıp ayt. Sovxozǵa xudojnik oformitel kerek bolıp

atır. Islesin barıp, aqshanı moldan tóleymiz».

—Barmas, — dedim basımdı shayqap. «Paytaxtaǵı r eklambyuroǵa barmay júrgen adam sovxozǵa barama?» dey jazlap, ózimdi zorǵa irkip qaldım: — Búgin úyde qonıń, jaqsılap túsindiriń, bálkim barar, ya basqa birewdi tabar ...

—Qızıqpısań? Awıldan shıqqan xudojnik barmaǵanda basqa bara ma, baradı, ayt sonı, — dep tapsırdı da búgin qaytatuǵının aytıp, aynaǵa qostańlap ketti. Jańabay qolımnan paltosın, malaqayın julıp-julıp alıp poezdı ketip baratırǵanday shala-

sharbı kiyindi de.

—Ne qılasız, sılana berip, — dedi. — Júrseńiz de, Álimbay aǵa! Aynaǵa qaray berip, siz bir, súwretke túse jaqsız ba?

Jańabay qapını tartıp urıp ketti. Onıń biymániashıwın nege jorırımdı bilmey jańa oylana baslaǵanımda qaytıp kirdide:

— Saǵan bir nárseni aytpasam, ishime sıymay baratır,—dedi barmaǵın shoshańlatıp. Men bir jańalıq aytatuǵın shıǵar, eń bolmasa, nege ashıwlanǵanın bilemen ǵoy degen oy menen:

—Sóytse, jora, jańa xabar aytıp, quwandırıp ket—dep, eńterile bergenim, dawısının barǵanınsha baqırıp, mańlayıma barmaǵın shoshayttı:

—Bileseń be, kim ekenińdi? Sen posledniy podlec ekenseń ...

Tas tóbesinen toqpaq tiyip, eseńkirep qalǵay adamday anırayıp tura berippen «Ol nege óydedi Maqset?» degen Dinanıń qońır dawısı shıqtı; «Esi durıs pa? Pyan ba?“

Jańabaydıń ondatra malaqayı aynadan óte bergende jetip alıp, jaǵasına jabısa ketiw ushın esikke shekem juwırıp bardım da, taǵı ózimdi bastim. «Írasında da podlec shıǵarman» Izimshe, álle neden qáweterlenip bufetten juwırıp shıqqan Dina: «pyan degen ayta beredi. Onıń nesine qızasań, qızba, qoy,» dep sıypalap, júnimdi jatqarıp atır edi. «Qáne, orınlarıńızǵa barıń» dep, direktor apay ekewimizge birden keyip jiberdi: «Óytip, jalasa bermeń, kelgen menen salǵılasqanınız-aq jeter“ Dina alakózlenip qaradı da bir túrli bolıp, orınına ketti. Men sol isiniwim menen qala berdim.

Keshki awqatqa sharwalardan kelmedi desek te boladı. Kimi qaytıp ketken, kimi qonaq jer izlep ketken bolıwı itimal.

Tústegi awqattan awısqan góshlerden bufetshi, direktor ekewi padnos penen bas aspazǵa aldırıp, bólisip atırǵan eken. Tórt júz grammday pisken góshti baǵanaǵı jazǵan daǵazasına orap, Dina meniń setkama salıp qoydı. Restorannan dámikkeli usı setka qasımnan qalmaytuǵın bolǵan. Qızdıń qolınan alıwǵa tartınıp, ári-beri qıypalaqlap edim. Direktor apaydıń anaw-mınaw dep buzıp alatuǵın túri boldı. Bunı

kóp sóyletpew ushın alıp shıǵıp kettim.

Restorannıy saat on birge shekem islewi kerek edi. Búgingi plan orınlandı, endi jawıp ketiwge de boladı. Biraq, keshki palawdan awısqanı kóp eken. «Sonı satıp ketpesek bolmaydı» depti apay.

Daǵazaǵa gósh oralǵannan soń, esik kim bolsa soǵan darxan. Baǵanaǵı dirildi basılayın degeni menen ele ashıw bar. «Endi birew namısıma tiyse, arımdı alıp qalayın» dep oylap qoydım.

Kelgenlerdiń kiyimlerin kúyewi menen urısqan hayalday tars-turs júrip qıstıraman. Burınǵıday «keliń-keliń» dey bermeymen.

Restoran jabılıwǵa az qalıp edi. En sońǵı klientlerdiń birewi kiyinip bolıp: «qoldı ákel, berman» dedi. Apardım. Alaqanıma basıp atırǵanının tıyın ekenin bildim, bilgenim de sol, Jańabaydan juǵıp qalǵan qaltıratpa qaytadan tuttı. Jazıp qarasam jigirmalaǵan bir tiyinlıq alqannın ayasın toltırıp tur. Kerilip turıp, iyesinin betine shashıp jiberdim. «Táńir jarılqasın kútip», mardıyıp turǵan jigit, betine muzday suw búrikkendey eseńkirep qaldıdaǵı, kózin dóńgelendirip, sógip jiberdi. Men de tumsıqtıń astınan, qulaq shekeden aldırıp otırdım. Miliciya kelip, qolımdı tawlamaǵanda shawlasıp júrgen oficiantkalarǵa bashartpaytuǵın edim. «Qoyıp tur, — dedim miliciyaǵa. — Kiyinip shıǵayın. Biraq, anawdı da alıp júr».

Kiyindirip setkamdı qolıma uslatıp, mashinaǵa enteletip jiberdi. Qarasam, dawagerim álle qashshan minip, murınınıń qanın súrtip otırǵan eken. Kókiregine tewip jibere jazlap qaldım. Miliciya eńsemnen nuqıp otırǵızdı.

Hádiyseni ózi-aq sorastırıp bilip, ádep bizge soń, dawagerime:

—Za oskarblenie lichnost, bileseń be, neshe jıl alatuǵınıńdı! Bul ne, diywana ma?

—dedi. — Sen de shoshańlamay aq qoy, — dedi maǵan. — Sabaǵanıń ushın sen de sazayıńdı tartasań ...

Aqırı, ekewimiz birden jalınıp-jalpayıp, sol kárada jarasıp qutılısqan boldıq.

Restoran ele ashıq ekenin bilemen. Sonda da duwrı úyge tarttım.

Sebebi, men endi bir qararǵa kelgen edim. Jańabaydıń nege sógip ketkenine de, Álimbay aǵanıń «xalıqqa xızmet etip atırsań ba?» degen gápinin mısqıl ekenine de túsinip qoyǵan edim.

Awqatlanǵanım joq, keldim de jatıp qaldım, Kúndegi ádetim boyınsha erte turıp, awqat tayarlawǵa da kirispedim.

Búgin birinshi mártebe lákki uslamay, xozyaykaǵa usamay stol dógerekledim. Stoldıń ústi kúndegi ózim jasaǵanday emes, qórenish. Meniń keypimniń qanday ekeni menen bası aynalǵan adam bolǵan joq. Men, men, biraq, bulardı sholıp úlgerdim. Murat, bálkim, salıp atırǵan súwretinen quyashtı qalay shıǵarıwdıń uwayımında shıǵar, oylanıp otır. Mirochka kesanı, nandı kemsalıyqa uslaydı.

— Setkada gósh bar, ákel, — dedim usı úydiń erkegi qusap.

Ol setkadan qaǵazı menen ákelip qoydı da qolıma pıshaq uslatıp, kuxnyaǵa ketti. Bul maǵan «tuwray ber» degeni. Kim menen bolsa da urısqım kelip otırǵan men gósh penen pıshaqtı Muraqa ısırıp: «ákelip bergenim az ba, tuwrap jeń, qollarıńız bar» degendi

únsiz «qıshqırıp» óttim. Murat bunıma da itibar bergen joq. Qolı oramda bolsa da oyı álle qaylarda bolıp, qaǵazdı jazdıra basladı. Lákkisin alıp Mirochka kelip otırdı. Murat góshti lákkige salıp taslap qaǵazdıń jıyrıǵın jazdıdaǵı ser salıp:

—Mınaw bir xudojniktiń qolı ǵoy; kim jazdı? — dedi tańlanıp. — Oficiant qızdı da qatırıp jiberipti. Awqatınıń puwına shekem ... Oficiantkanıń kewil kúyin de biliwge boladı, Kim saldı?!

—Bir bufetshi, — dedim de qoydım biypárwalıq penen. Murat basın shayqadı: — Ómirde óz ornın tappay júrgenler kóp-aw! Mınanıń ózi tayın xudojnik, bunıń orını bufet emes ...

—Álimbay aǵanı kórdim,—dep, gápin bólip jiberdim. Usı «ómirdegi orın, muhabbattegi orın» degenlerdi esite-esite zerigip ketkenmen. Sonlıqtan, sózin qasaqana bólip otırman: — Seni sovxozǵa kelsin dep atır. Xudojnik — oformitel kerek, ózimizdiń sovxozdıń balası kelmese, kim keledi dep atır ...

Murat ta, «suw perisi de» kózinen jas shıqqansha kúldi. Kúlmey qalǵan tek men boldım. Murat kúlkisin basıp:

— Mınanı salǵan xudojnikke ayt,—dedi liykinlilew etip. — Xudojnik qızǵa

úylensin. Ómiri lázzet penen ótedi ...

—Ol úylenbeydi, qız bala ...

—Ha-a? — Murat tańlandı. — Onda ayt, qashan bir xudojnik ashıq bolǵansha kútsin, bolmasa baxıtı ashılmaydı ...

Mirochka stoldı qoyıp qaldı:

— Men kete qoyayın, sen baxıtlı ete ǵoy, sonı!

***

Bir háptege shamalastı, jumısqa barmay qaldım. Esime Jańabaydıń sózi túsip, nıqırtıp turǵanı eleslegen sayın Muratqa jinim atlana beredi: «Meni áneydey jerimnen qozǵap!» deymen ózimnen ózim. Úyde japadan jalǵız otırıp tońqıldanaman.

Bárin endi túsinip atırman: restoranǵa barǵan kúni pensiyaǵa ketip baratırǵan ǵarrınıń basın silkip kúlgeni de, Iskender ata-Aleksandrdın nege «qashan restoranǵa baslıq boldın?» dep soraǵanı da sanama endi sińisip atır. Sińisken sayın sol kúlkilerdiń qumalaq-qumalaq ızası batıp baratır maǵan.

Murat «jumısıńa bar» dep aytpaydı. «Darday bolıp, mayıptıń isin islep júrgenińe namısım kelip júr edi» deydi qaytama. Onıń esesine, «suw perisi» jumıstan ketkenime ingendey qayısadı. Bilemen, nege qıynalıp júrgenin. Mut awxattan ayırılıp qaldı. Endi burınǵıday saltanat-seyiline ekewiniń de aylıǵı awıspaydı. Bul úyge kúnige kem esaptan on manat aqsha ketip tur házir. Meniń endi jumıs izlewim kerek edi. Murat meniń shıqqanımdı biliwdenaq reklambyuroǵa qatınap júr. Házirshe, sańlaq joq qusaydı. Burınǵıday «úlken tema» degen sózi joq, redakciyadan, kitaptan zakaz alıp qaytıp, túni menen paxtanıń, salınıń súwretlerin, yamasa bir diogrammalardı, «Cherchenie» kitabınıń sızıqların sızıp otıradı. Úlken tema—tamaq bolıp tur házir. Ullı-ullı adamlardıń talantı ushın birli-yarım jan

ashırı óz baxıtın qurban etse arzıydı. Biraq, men buǵan kónbeymen. Sebebi, Murattıń ullı xudojnik bolatuǵınına kózim jetpeydi, ekinshiden, dúnyaǵa adam ushın adam shıǵadı, onı bilemen. Biraq, men birew ushın shıqqan bolsam, meniń ushın kim shıǵadı, sonı bilmeymen. Sonlıqtan, meniń de hesh kimge qurbanlıq bolmay, ózimniń jolımdı izlegim keledi. Bálkim, mende de bir nárse bar shıǵar, kúldiń arasındaǵı qolamta da eń bolmasa, jılıta almaǵanı menen jıltıray aladı ǵoy, liykin, men ózimdi ele oǵan teńegim kelmeydi. Keminde ele, eger mashina basıp ketpese, eliw jıllıq ómirim bar, bul, adam ushın uzaq ómir emes, álbette, biraq, sol qısqa ómirdiń ózinde-aq talay nárseni ayta júrgendey etip ólip atırǵanlar az emes. Meniń de bir nárse islewim kerek, aqırı! Ya joq bolıwım kerek, ya bar bolıwım kerek, qanjılım turmısqa, endi izep baspayman!

Usı oyǵa kelip otırǵanımda masterskoyınan Murat shıǵıp kiyine basladı. Mirochka smenasına ketken.

«Cherchenie»ni ólip boldım, sonı tapsırıp, pul soramasam, —dedi jeńi qırılǵan paltosına qolın suǵıp atırıp. — Shırwannan tarıǵatuın túrimiz bar.

Sen de, ǵoshshım, bir jerden qolaylı, mańlay terletip islegendey, is qarap

kóremiseń, qayteseń ...

Basımdı ekshep qaldım. Ol aytpasa da búgin oyımda bar edi.

Álle kim esikti qaqtı. Qarasam, Dina! ,Sheshin', desem, «usı jerden qaytaman, apay shaqırıp atır», deydi. Esime Murattıń maqtaǵanları túsip ketti. Qádimgi shveycarlıq ádet penen ushıp turdım da, jılpıldap júrip, kiyimlerin soray berdim:

—Bılay shıǵıp tórle, on minut demińdi al. Entigip tursań ǵoy! Seni bir xudojnik «xudojnik eken» dep atır. Sonı ayta jaqpan ...

—Tapochkańdı ákep ber, anaw súwretlerdi kóreyinsoń qaytaman.

—Ákelip beremen, paltońdı bere ber? — deymen, barmaqlarımdı jıbırlatıp: — ákele ǵoy, beri, bere ǵoy, ... bárekellá!

Óldim azarda tórge shıǵardım. Ol otırǵan joq. Súwretterdi sholıp ketti «Mınaw bir, oǵırı ájayıp nárse ǵoy! — dedi «Ǵazlar qaytıp baratır» dıń tusında kóziniń qarashıǵı uzaq dirildep. — Qaraqalpaqta da bunday sulıw jerler bar eken-aw! Sherbakovtıń «Volga» sınan keyin emes! Bar eken-aw, bunday jerler! ...

—Bar emey, haw, — dedim men tańlanıp. — Seniń Qarshıńnan basqa jer jaman ba?! Bar ǵoy, bunnan da sulıw jerler kóp. Sonı álemge tanıtatuǵın Levitan joq...

—Mınanı salǵan adam tegin emes, qaraqalpaqtıń Levitanı!

—Áy, qoy-á!

—Yaq, shınım, —dedi qız ıqlaslanıp. — Túsinbegenge bul esheyin bir súwret,

túsingenge «Watan, ayralıq».

—Al, endi, mınaw «suw perisine» qalay qaraysań!?

—Usı qızdı súyedi eken ǵoy ..:

—Onı qaydan bileseń?

—Barlıq mehri-muhabbetin tógip salıptı ǵoy, bilmey ne? Mınaw peyjazda ... Ne deseń bolar eken, xudojniktiń tuwılǵan jeri emes pe?—Men basımdı ırǵadım. Óziniń sezimtallıǵına ırazı bolǵanday basın shayqap: «Biz de bir nárseni abaylaydı ekenbizaw» —dedi. — Balalıǵı ótken jer, adamdı, ómir boyı ilhamlandıradı deydi ǵoy. Men de Buxaranı jaqsı kóremen ...»

—Sen Qarshıdan emesseń be? — deymen Buxaraǵa háweslengenine qarap. Ol betime, shorshınıńqırap qaraydıdaǵı: «Sóydese de boladı», deydi astarlılaw: «Masterskoyın

da kóremiz be?» Men; «házir-házir» dep, kinodaǵı Charli Chaplindey juwırıp kettim. Kórpe-tósegim ele jıynalǵan joq edi. Jumbarshaqlap atırǵanda kirip keldi. Júzlegen kist, alabajaq bankalar, molbertta, etyudnik ... Shala-sharbı súwretler, qıylı-qıylı qalemler, Murattıń boyaw-boyaw xalatları, serppesi oyılıp ketken góne kreslo, qol súrtetuǵın shobıtlar, aceton, anaw-mınaw shiysheler bıǵıp, ójireniń ishinde úlken bir biytártiplikti payda etip turar edi. Qısınıp kettim. Kerbaz hayallar bunday ójireden abaylap júriwi, eń bolmasa kirip kelgende bir murın jıyırıp alıwı kerek

edi. «O, usınday bir masterskoy, ármanım edi-aw! ...» dedi ókinishli túrde. «Masterskoylı bir xudojnikke ashıq bolǵan shıǵar» degennen basqanı oylaǵanım joq.

—Abaylap júrmeseń ... bunıń ózi ... ústińdi pataslap alasań...

—Úylengen be?—Mına soraw ıńǵaysızlandırıp tasladı:

—Jańaǵı «suw perisi» — jeńgemiz ...

—Ármansız kelinshek eken, ne isleydi?

—Medik.

—Durıs bolǵan eken. Ekewi de adam janın emleydidaǵı ... Qaytaman ... Apay «jumısına kelsin» dep atır, «búgin kelsin“ deydi ...

Awızdaǵı ójirede kiyinip atırıp, «Mınaw shopan saǵınıshlarında» shopan saǵınıp otırǵan joq, — dedi.—Taza úyrenshik waǵında salǵan ba?»

— «Shıraǵım-aw, taza úyrenshik bolmaǵanda, joq saǵınıshtı qayaqtan tawıp beredi, maǵan» dedim ishimnen. Tómenge túsip baratırıp:

—Apayǵa ayt, barmayman, — dedim basımdı shayqap. — Orınım ol emes eken. Anaw kúngi «podlec! degen jigit sonı ayttı.

—Óziń bileseń, — dedi qız keyipsizlew. Saǵan aqıl aytıwǵa, «orınıń sol», dewge,

ózim de orınıma túspey júrgen adamman ...

Tas bolmasa, úyde jánjel shıǵarǵan Murattıń gápin ayta jazlap qaldım: «sen xudojnik tawıp tiy» dew, qıyın ǵoy, álbette ... .

«Íǵbalına ırazı adam barmeken sirá!» degen oy qaldırıp ketti ...

Soń men úyde kóp otırǵanım joq, jumıs izlep kettim. Mexanizaciyalasqan sanochistka mekemesine ǵayratlı qara miynettiń adamı kerek eken. Prikaz alıp, azannan baslap, kirisetuǵın bolıp qayttım.

Azanda góne kiyimlerimdi kiyip kettim. Túske shekem, qasımda jası qırıqlardan asqan eki hayal bar, úshewimiz adamlardıń esikleriniń aldılarına góne yashikke, jampıq lágenlerge salıp qoyǵan sıpırındıların mashinaǵa tiyep qalanıń sırtına shıǵarıp tasladıq.

Tústen keyin maǵan brezent kiyim, brezent qolǵap, kóz áynek berip, qasıma taǵı bir keywanı qosıp, cisternalı mashinaǵa mingizip jiberdi. Qayda jibergen menen ne jumısım bar, rabochiydıń talabı qayda jumsasa da barıp islew!

Bir waqıtta qarasam, duppa-duwrı restorannıń: sharbaǵına kirip baratırmız. Hájetxananıń qasına aparıp túsirdi. Shofer shuqanaǵına taqap qoydı da qolıma temir soyaw uslattı. Anaw keywanıǵa bul jumıs burınnan-aq tanıs eken. Ózi-aq kirisip ketti. Shofer:

— Gegirdekti salıp jiber, men tarttırayın, — dedi. Shaban qıymıldadım. «Soyqap-soyqap, anaw súmelekti jıqsesh! Ne, soyawdı sánge uslap tursın ba?! Qızıq bala ekenseń!» dep, baqırdı shofer,

Kún jelemik bolsa da islep ketken jerimdegilerden qısınǵanımnan terlep júrmen. Dina kiyatır eken. Jaltarǵan jaǵımdaǵı skladtıń ashıq qapısınıń tórindegi qarańǵıdan:

—Háy, essiz bala, búytip júrgenshe jumısına kelseńo!—dep baqırdı. Apaydıń dawısın tanısam da esitpegensip, mashinanıń mına jaǵına taysala bergenim, Dina hárre kózlenip qaradı da:

—Maqset, haw! — dedi kózlerin jıpılıqlatıp,— Ómirdegi orınım dep ... Saw. barsań ba?

Sol kúni, húkimetke mutqa islep berdim. «Shıǵar» dep arza da jazǵanım joq. Bılay shıqqannan soń mashinanı toqtattım. Ya shoferdıń «bol-ha bolın» esitpegensip sırtımdaǵı brezentlerdi arqayın sheshtim. Sheshtim de kóz áynegi menen qosa, keywanıǵa uslatıp «kete beriń!» dedim.

Búgin Mirochka smenada boladı. Túnde kelmeydi, onı bilemen. Muratqa búgin ne jumıs qılǵanımdı aytpay-aq qoyayın dep edim, men kirip keliwden tanawın tartıptartıp: «bir nárse basıp keldiń be?“ dedi de ayaǵıma qaradı. Men bas shayqaǵannan soń barıp, portochkanı ashıw menen bola berdi. Artına lappa burılıp:

— Slushay, saǵan aytaman! — dep baqırdı. — Basqa talap qurıp qaldı ma?!