Shawdirbay Seytov -Igbal soqpaqlari

damalıp-aq keteǵoyayıq. Sol prokurordıń ózi bes kún mal baǵıp kórsin usı toǵayda, neshe malın joytar eken?! Bul, mal degen, bul toǵay degen. Sokaraların esapqa alıp, tóletip qoyıw kerek edi... Bunıń malın da almay, abırayın da tókpey!...

—Ne gáp? — partkom kirip keldi: — Ne gáp ózi? Jańabay, ele sayrap júrseń be, ǵoshshım?—dep kúldi. Jańabay jaman kózi menen alardı da, direktorǵa: — Sonnan keyin, yashullı, usı biziń Azat komsomolımız mına kisiniń, — partkomdı nusqap: — bar-kelge jumsaytuǵın, grafa sızdırıp qoyatuǵın qol balası ma, ya basqa kásibi bar ma?

—dedi. Partkom qalpaǵın alıp tıqır basın sıypadı da:

—Ǵoshshım, bir, aralaspaytuǵın iski aralasa beredi ekenseń! — dedi otırıp

atırıp. Jańabay tóbelese jaqtay julqındı:

—Aralasa-maan! Nege aralaspayman?! — Alaqanı menen aynadan sırttı nusqap: — Usı mınaw adam qanaatlanarlıq turmıs pa?! Bul, ırıl-tırıl kún kóriw degen...

—Iship kelgennen amanbısań?

—Siziń jumısıńız, yashullı, — dedi partorgqa,— Házirshe, adamlardıń awızın iyiskewden, diywalǵa gazetadan shaqırıq kóshirtiwden artıp atırǵan joq, yashullı-ı, dee, bilemiz-dá onı! Davayte, bizge turmıstı tamasha etip beriń, — qolınıń qırı menen stoldı dúkildetti: — Biz, talap etemiz, sonı.

—Talabıńız durıs, inim, — direktor uyań soyledi:— Biraq, ómirdi qızıqlı

ótkeriw ózlerińiz benen ǵoy„.

— Xaw, mınaw yashullı partkom bolatuǵın bolsa, anaw komsomol komiteti bolatuǵın bolsa, shólkemlestirsin-dá, sonı! Durıs, sovxozdaǵılardıń hámmeside toy jasaydı, biraq, jarlı-ı yashullı, ruwhı jarlı.

Karınbay bola qoysın, ruwhı jarlı adamdı bay dep bolmaydı...

—Adresimizge durıs kritika bolıp atır, biziń, — direktor partkomǵa eskertip qoydı: — Bul nárse jıynalıs sayın aytılıp atır ǵoy, biraq qaǵazda qalıp atır...

—Sonıń menen, partkom da, komsomol komiteti de jumıs islegen bolıp atır, — dep, Jańabay bılay qaradı. — Hawwa, hesh kim islenbedi dep ayta almaydı, raykomǵa, raykomolǵa, protokollar barıp tigilip atır. Vznos waqtında ay sayın tólenip tur.

—Sonda bizler ne qılıp júrmiz? — Partkom jigittin betine úńilip, kúldi —Dáp

qaǵıp júrmiz be?

—Klubqa barıp dáp qaqqanıńızda bir paydalı is islegen bolar edińiz...

—Mına bala ótlestirip baratır, direktor joldas…

—Jaq, aǵa —Jańabay basın shayqadı: - Meni tıńlap bolıń. Siz dápshi bolıń, biz háweskerler krujogin shólkemlestireyik? — dedi shın ıqılası menen. — Qaǵa alasız

ba? — Direktor temen qarap kúldi. — Qaǵa alsańız onıń nesi uyat? Haw, anaw «Paxtabad» sovxozınıń direktorınıń krujokta qosıq aytqanın kórgen mına kózim, nesi kemidi?

Íras, partorg aǵa, siz dáp qaqsańız, mınaw bas buxgalterimiz «ól» degen sırnayshı. Siz baslap beriń, hámmesi krujokqa baradı. Jaslar meniń menen...

—Qısqart-áy, bala! — Partkom surlandı. Jańabaydıń óńi óship sala berdi. Áńgime mennen baslanıp edi, soǵan ba, men qısınıp kettim. Jańabay órreturdı da: — Yashullı,

—dedi. — Men oynap aytıp otırǵanım joq, usı jerde «Otello» nı koydırıp beremen,

ele sizge! Biraq, ol waqıtta sizdi dápshilikke de almaymız, álbette, almaymız! — dedi

— Meńlibaydıń kelinshegi feldsher baraman degenshe ólip qalıptı deymen! Túsindińiz be?! Raciya kerek pe eken, kerek emespeken, men sonı soramaǵa keldim. Sovxozǵa pul kerek pe, adam kerek pe, men sonı soramaǵa keldim...

Men álle nársege asıqqanday hawlıǵıp, shıǵıp kettim. Jańabaydıń dawısı qattı-

qattı shıǵıp qaldı...

Alıstaǵı aǵayinleriniń keliwine de qaratpadı. Jaqın-jaqın fermalardan jıynalǵan qırıq-eliw adam «etinen túspegen nashar, kóp jatsa buzılıp ketedi. Kúnniń

de tútigiwi mınaw» dep, erteńine kún qızaman degenshe-aq kómip tasladı. Sovxoz basshıları tústen keyin, marhumnıń jetisi tarqatılıp, kiyimi úlestirilip

atırǵanda keldi.

Men birinshi mártebe usı dógereklerde ózim ólsem, qalay jerlenetuǵınımdı kóz aldıma elesletip kórdim. Men esimdi bilgeli biziń fermamızda ólip atırǵan usı dáslepki adam maǵan: «jónlep jasaw da, jónlep jerleniw de kerek eken» degen oy salıp ketti…

Aradan on-on bes kún ótti, ótpedi me, raciya alıp, Jańabay keldi.

— Bir gáp bolıp qalsa, usınnan xabar berip tura beresiz. Sovxoz túwe Nókisten vertolet shaqırtı-wǵa boladı... Kele mee?! Adam kerek bolsa kelsin! Vertolet te, mal da, adam da adam ushın kerek. Tak, chto, sen óydeme, Meńlibay aǵa! Jeńgeydiń jılı ótsin, bir ǵarrı qızǵa úylendiremiz, qaytadan gúrlep kete bereseń. Álbette, jeńgeydey qayda, sonda da...

***

«Gúmiskól» degi qamıslardıń basları tozǵıp, átirapqa táwir-aq gúzdiń tápsi urıp qalǵan edi. Burınǵıday emes, meniń áskerlikten hallaslap kelgen kewilimdey suwlar da jaǵaǵa qırtıs-qırtıs qatpar qaldırıp qaytıp ketken. Bul qaraǵanda gúzdiń iyisin hámmeden burın sezgen «Bayterek» te artıq-aspay japıraqların taslap, qısqa tayarlanıp atırǵan bir máhálde Murat jetip keldi.

Bir qoy soyılıp, jigit-jeleńniń otırısqanı bolmasa, hesh qanday dábdebe bolǵan joq. Olay etiwge Meńlibay aǵanıń kewili bar. Ele kelinsheginiń júzi de talǵan joq.

Onıń ústine shaǵal máslik qurǵanday keyip dayımda da, mende de joq edi. Anaw shataqtan, bilmedim, kim sebep bolǵanın, bir qutılıwǵa qutılǵan boldım. Sonda da bizge ya mal baq, ya qoy baq dep, mirát salǵan adam bolǵan joq. Bul kúnleri jazı menen baǵıp-jaqqan malın birewge bere qoyıw hesh kimge de jaǵa qoymas edi. Bálkim, sonnan shıǵar.

Al, malǵa úyrenip qalǵan dayım bolsa, hesh kim aytpasa da azanlı keshli Meńlibay aǵanıń ol-bulına kómeklesip júredi. Dım tappasa qoraların ońlasadı. Sonnan sońǵı talabı — qus salıw.

Waqıt qansha kerek bolsa, sonsha tabılıp atır. Bundayda jalpıldap, qaptalınan men

de qalmayman. Murattıń qus penen de, anaw álle qashshan pitip, qazan qosqa taqlawlı turǵan otawdı tiklep, óz aldına tútin tútetiw menen de isi joq. Azannan qara keshke shekemgi ómirin «Gúmiskól» diń boyında ótkeredi. «Meniń Parnasım—Gúmiskól» «Ǵazlar qaytıp baratır!! degen kartina soǵaman,» deydi. Tańnan arqalanıp ketedi, túste Xojan aǵanikinen túslense túslenedidaǵı, bolmasa «suxoy paek» alıp ketedi. «Nókiske ketpesimnen burın, pitkermesem bolmaydı,» dep, asıǵıs islep atır. Biraq, ele ǵazlar qayta qoyǵan joq edi. Kim bilsin, bálkim, ǵazdıń qaytıwın kútip júrgen shıǵar...

Keshe keshke taman, traktorlı kelip, qoranı dizenfekfekciyalap ketken santexnik jónine ketpey, dayımnıń ishin pıtırlatıp ketti: «Nurniyazataw bette qoyan-qırǵawıl degendi tayaq penen urıp alsa bolar, bıǵıp atır...» Sol aqsham tań atpay ketti. Tap bir uzaq saparǵa ketetuǵınday ǵarrı yarım aqshamnan dawrıq saldı:

— Turıń háy usı waqıtqa shekem, tiri adam jata ma?!

Gósh quwırdaq penen kók chayǵa toyıp, aldıq. Biziń áskerlikten qaytqanda alıp shıqqan, sırtı mawıtı qaplı flyajok bar edi:

— Qaynaǵan chay quyıp, belińe tań, — dedi ǵarrı. — Oyaqtıń toǵayı jaman. Shabashap penen tańlayıń tarsa ayırıladı.

Bizler awıldan atlanǵanda kún shıqqan joq edi.

«Nurniyaz ataw» bul káradan táwir-aq jol bar. «Qolıń shınıǵa bersin» dep, dayım qarshıǵanı biziń qolǵa qondırǵan. Azǵanadan keyin, qolımdı sal etip, bilegimdi taldırıp sala beredi. Onıń ústine at jortaqlaǵan sayın qanatın qaǵıp gá joldı kese qashqan sarıshunaqqa da qılǵınıp, tegin otırmaydı. «Ele sháwli ǵoy, bir-eki jıldan jeligi basılıp bir, sayıp qıran bolıp bersin. Házir bular qızıl kórse qılǵına

beredi. Ańdı saylap shanshıwdı bilmeydi. Bir-eki jıldan kór!» dep, dayım táriyplewge gáp tappay kiyatır.

«Jaraqlıǵa jaw jolıqpaydı». Oyda joqta aldıńnan dúrlep ushıp, atıńnan qalpaqtay ushıra jazlaytugın qırǵawıl da, jıńǵıl menen qarabaraqtı sayasınıń erbeńlegeninen qorqıp, qayda ashıqlıq bolsa orǵıp-orǵıp qashatuǵın qoyan da qulaǵın tikireytip qashpadı «Áy, sirá, qurı lap pa deymen-aw! Jurt jamǵa ot basıp, mıltıqların shoshańlatıp, kúnde qırǵındı berip júrgende ne qılǵan qıraǵawıl, ne qılǵan qoyan!» dep, tońqıldanıp, dayım da úmitsizlene basladı. Sebebi, «Nurniyaz atawda» bıǵıp atırǵan bolsa, birli-yarımı bul dógereklerge de ılaǵıp, ıǵısıwı kerek

edi, qayda sol? «Nurniyaz atawdı» tórtjıllıqta bir kórgenim bolmasa, okáralar menen tanıs emespen. Dayım «usı bala, et qızıw menen gelle ǵuwlap, biykar shıqtıq pa deymen! «Nurniyaz ataw» da ne bir qopalıq bar, tap ózi de hárem tutqanday atawdıń ǵırra jaǵasında. Adam túwe, dońız ǵoy dońız, dońızdıń jalǵızaǵı da jarıp óte almas! Bayaǵıda anaw ushtı-kúydi joq bolǵır, haram ǵana qatqırlardı izleymen dep, bir kún aynalıp-aynalıp, kiretuǵın sańlaq taba almay ketkenmen. Áy, so bala bizdi dálkek ushın aydap saldı ma deymen-aw!» dep jaqınlaǵan sayın ókinip kiyatır.

Atawǵa tal túste jettik. Niyetimiz atawǵa shıqpay qus salıw. Atawǵa tússe, qustan ayrıldım bile ber. Jánjaǵı góne dáryalıq, shuńqır-shuńqır salalar. Tik jardan qarasań, tómendegi nárse qurttay bolıp kórinedi. Urıs jılları Ámiw botalaqtay oyrańlap ketip, bir ayaqlarınıń izleri usı ańǵarlardı qazıp ketken. Házir de ana jer-

mına járlerinde kóllerden qashqan, selden japırılǵan qalǵındı suw úzik-úzik duzday bolıp atır. Dayım, endi, qarshıǵasın óziniń qolına aldı. «Kustı arǵı jaqqa túsirip

alsań, bizge joq, — dedi. — Bunı endi atawǵa urǵan ańǵa jiberiwge bolmaydı. Sırtqa qashqanǵa jiberiw kerek dep, kútá bir qalpelik penen qolına qondırıp edi.

Ol meniń oń tárepimde júrdidaǵı, biz tazınıń rolin atqarıp, ań ushırıw ushın, ańǵardı jaǵalap shawıp otırdıq. Qápelimde tayaq taslam jerden «dúrr» etti de bir qoraz qırǵawıl túnde raketadan atılǵan jalınday lawlap, qırsıǵına ǵarrı tárepke emes, ataw tárepke sızdı. Ústimnen gúmis qońırawdıń sıńǵırlap ótkenin bilemen, bir qarasam, qarshıǵa ańǵardıń ústinde sharıqlap baratır eken. Et qızıw menen patıraqlap shawıp kelip qalǵan ǵarrı, qusı ǵoy, qusı, tik jarǵa kelip, tumǵıyıqqa alıp kete jazlaǵan atınıń jılawın zorǵa tartıp úlgerdi. Eziwi jırtıla jazlaǵan at, tikke

shanshılıwı menen lappa artına burılıp, aldınǵı eki ayaǵın jerge dińk ettirdi. Dayım «állawǵala-sallawǵala...» degen sıyaqlı bir nárselerdi gúbirleniwi menen kókiregine túpirdi de: quday saqlap qaldıǵo, buǵurlım júrimim bar eken. Kırǵawıldı ózim búre jaqtay, usha berippen-aw! Bunıń qızıǵı jaman boladı!» dedi aqlanǵan dawıs penen.

Jasqa izlep, qorsıldasıp, shawıp otırdıq. Kózge bir jal kóringen menen ózi basayaǵı keń, náhán ataw eken. Qápelimde, aldımızdı taǵı bir ańǵar oyıp ótip, tubalaymız da qalamız.

Ańqamız kewip, awızımız jelimtiklenip, flyajoktaǵı suwıp qalǵan chaydan jutıp aldıq. Toǵaydıń ishi qapırıq. Arqadan keletuǵın samal joq. Ultandaǵı ızǵardan ba, ya samal da ańǵardan «aǵa ma» salqın soyaqtan keledi. Bir maydan at ústinde jelpinisip aldıq ta, taǵı kettik.

Eni anaw-mınaw jarmıstıń enindey taǵı, bir lar bóget boldı. Anaw atawdı aylanıp atırǵanlar menen mınalar ushlasıp, táwir-aq toǵaylıqtı qoltıǵına qısıp turǵanday kórindi. Burınǵı ataw boylaǵan lardıń ultanında pitegene suw bar eken. Shóllegen atlar qulaqların solay qayshılap, jılawların qaǵıp-qaǵıp qoyadı. Dayımnıń atı birden oqırayıp qoya berdi. Jılqı jat úyir jılqı kórse oqıranadı. Biraq, jaqın

jerde jılqı kórinbedi. On jaǵımızǵa ser salıp qarasaq, bir nárse búktiń arasın jarıp, jasqaǵa túsip kiyatır: «Dayı, anaw ne?!» dedim tarǵıl «báleni» jolbarısqa jorıp. Ǵarrı ádebinde gúdiklense de, kókiregi basıla kele álle nárse oyına túskendey, atın áste-áste jıńǵıllıqtan shıǵarıp, lardın jiyegine taman aydadı. Sonıń arasınsha, taǵı birewi, taǵı, taǵı... búkten shıǵa basladı:

— Haw, sen tanıp turmısań» haw! — Ǵarrı haplıqtı: — Anaw «Alabasǵo» — dedi barmaǵın shoshaytıp. — Anaw «Toqalaq», anaw... .

Meniń quwanıshımda shek bolǵan joq. Qulaǵıma: jep qoyǵansız, bilinip qalǵannan soń orınına qosıp otırsız. Usınıń menen qutılamız dep oyladıńız ba?!» degen nıqırtıwlar saza bolıp sala berdi. «Aldına aydap aparsań, usınnan, neshe pullıq kisi

bolar edi?!»

Quwanıshı qolpıldatıp taslaǵan ǵarrı qusın ushırǵanın da umıttı.

Aldımızdı keselegen lardıń jaǵası menen at shawıp baratırmız. Usınnan jasqa tawıp, anaw larǵa tússek, qopaǵa kiretuǵın jasqanı sıyırlardıń ózleri kórsetip beredi...

Kún táwir-aq eńkeye bergende biz sıyırlar suw iship ketken qalǵındı suwdan at suwǵardıq ta, attıń jalına jabısıp, kiyimlerdi búrkenip, hárrege talanıp, qıyametqayımlıq penen búkti jarıp óte sala qawın pálektey jalpayısqan asha tuyaqlardıń izlerine úńilistik. Bul, soqpaq dep, soqpaq emes, qoyansoqpaqtan zárre enlilew súlder qayta siyrek-siyrek, qayda ashıqlaw jer bolsa jigin jarıp súyretiler edidaǵı, basqa janıńnıń hámmesi; bıyıl túwe sonǵı úsh-tórt jıllıqta ya ot tiymegen, ya oraqshınıń

izi túspegen nawqaraǵay qamıslıq, biri birine ushlasıp ketken mayda tal. Jılda túbinen pashalap jas pishen shıǵa bergendaǵı bir-eki jıllıq nar qamıslar baslap,

samal menen jıǵılıp, jıǵılmaǵanı shoshayısıp, tap bir, nahan sheyitliktiń qamıslıǵınday bolıp ketken. Mınaw soqpaq súlderin de sıyırlar salǵanı málim edi.

Atawdıń ortasına tamanlaw siyrek, basqa jaǵına qaraǵanda qamıs-jıńǵılları da páskelteklew alańlıq bar eken. Bizdi baslap barǵan iz, sol kárada iyiriliwge meyil bergen mallardıń ústinen shıǵardı. Sıyırlar da, anaw tuqım buǵa da qulaqların tikireyitisip qashıwǵa, úrkiwge meyil bergeni menen qurık tiymegen ǵunanday basın alıp kasha qoyǵan joq. Biraq,... bular, segiz edi. Ya Alabas penen «Toqalaktıń» tuwılǵalı adam kórmegen buzawları quyrıqların egew quyrıqtıń quyrıǵınday shanshıp, kiyiktey atlıǵadı, degen menen, «Alabas» ta, «Toqalaqta» iyi bos, ómirinshe qolda ósken, ayaǵın erinip basatuǵın qıylınan edi. Solardı tutıp, bas jip baylaǵan soń-aq qalǵan jaǵınıń ráwáj ekenin bilgen edim. Ekewin eki torańǵılǵa bayladıq ta baǵanaǵı dusmal menen qarshıǵanı izlep kettik.

Bul, men oylaǵanday uzaqqa sozılmadı. Adım jerde tıń-tıńlap, adım jerde turıp gúmis qońırawdıń sıńǵırlısın, waqtı-waqtı shıǵıp turǵan sháńkildini quwalap, tez tawıp bardıq. Biraq, qalıńǵa túsken qustı da, qırǵawıldı da alıwı kıynadı bizdi. Bul qurlım miynet shekpey qayda!

Qalay-da, jolımız bolıp qaldı. Sonsha jerden ań izlep kelip, tutqanımız bir qırǵawıl, onıda daldalın shıǵarıp, tútip taslaptı. Zıńǵıtıp ketkende de bolatuǵın

edi, pıshaqqa ilinbey qalǵan nárseni qazinǵa salıwǵa bolmaydı. Biraq, dayım onı kóringenge qusın maqtaw ushın-aq kórinetuǵın jerine sallandırıp kiyatır. Biz segiz mal menen kún batqanda úyge jettik. Meńlibay aǵa da, Elekeń de, jeńgem de apalaqlasıp, «a qudaydı» salısıp qaldı. Ǵarrı:

— Aytpadım ba, hesh jaqqa ketpeydi dep, aytpadım ba, górge barǵan joq, dep, — deydi de kóringenge mardıyıp, óziniń jeti atadan beri shopan ekenligin, shınjırma shınjır sanap kete berse, óziniń arǵı túp babası maldıń piyri Shopan ata menen tabaqlas bolǵan adam ekenligin júdá bir lapgóylik penen aytıp otırdı. Ishimizde hámmesine biypárwa, hesh nárse qızıqtırmaytuǵın, orısshalap aytqanda «chujoy» adamımız — Murat edi.

Erteń bunıń Nókiske ketiwi kerek edi. Jolıǵatuǵın keńseleri bar eken. Hesh gáp-sóz benen de isi bolǵan joq, erte jatıp qaldı.

Azanda dayım bizlerdi kúndgeden de erte oyattı:

— Tursańızlar-dá! Usı waqıtqa shekkem, adam jata ma?!... .

Men «taǵı qus salatuǵın shıǵarmız» dep edim. Jaq. Hámmemizden burın chayın iship bolǵan ǵarrı sırttaǵı eki attı ertlep boldı da «Meńlibaydıń atın ertlep kel» dedi

maǵan. Meńlibay aǵa, ózi de búgin bir jaqqa barmaqshı eken. «Qoblan aǵam at bersin dep jiberdi», deyseń, á?» dedi betime kúle qarap: «Ertlep ala ǵoy, bul kisige pálen desek bolmas. Jumısım bar degen menen tıńlay ma!...»

Murat úshewimiz kún shıqpastan burın úsh atqa qonıp aldıq. Segiz maldı aldına salıp atırǵanda Meńlibay aǵanıń bir aytqanı: «bulardı qayda aparasań? — boldı. Jeńgem de tańlandı. Ǵarrı: «isińiz bolmasın, qashıń bılay joldan! — dep, shorta bóldi de, bizge buyırıp jiberdi: — Shıqsań-á, ananıń arjaǵına, haw!» Bul sóz Muratqa da tiyisli buyrıq bolıp úshewimiz úsh jaǵınan qamashalaw menen, tasıraqlatıp aydap, demniń arasında elden shıǵıp kettik.

Men ázelinde «sovxozǵa aparıp pulın alatuǵın shıǵar» dep edim. Bul, qádimgi otınshılar, maevqaǵa seyil etip keliwshiler, atlı-eshekli fermashılar bazarlap kelip

turǵan jol menen tarttı. Murat sorap edi, «dım indemeń, qalaǵa barıp bilesiz» dedi, qaytıp hesh qaysısımız, «illá» dep awızımızdı ashqanımız joq.

Qalaǵa saat úshlerdiń waǵında keldik. Ǵarrı mallardı duwrı prokuraturanıń sharbaǵına aparıp qamadı da, bizlerge «attan túsiń, janlarıńız bar ma, túwe!» dep, jekirinip jiberdi. Ashıwlı. Bizler de atlardan ǵarǵıstıq. Álle qashshan atın baylap, esiktiń aldında qamshısın qayırıp uslap turǵan ǵarrı kóriwden sol tórt órimli qamshı menen tarttırıptarttırıp jibere jaqtay:

— Qayda Pirnazarov! Maltabardı tap! — dedi.

Murat qısınıp, sırtta qalıp qoydı. Biz, qádimgi buyrıqtı bejerip úyrenip qalǵan adam, móltildep aldına tústik te: «Rayonlıq prokuror Pirnazarov E. P.» degen qapını nusqadıq.

Ǵarrı julqınıp ashtı da: «Ep sonıma, qashıp górge barasań ba?!» dep maǵan baqırıp jiberdi. Ishke kirsek, Pirnazarov emes, bayaǵı bizden tergew alatuǵın tergewshi otır. Jası úlkensip, ǵarrıǵa qolın sozıp edi, ǵarrı únsiz kóristi de «Pirnazarov qayda?!» dedi. Hayranlıq pishinde birese maǵan birese ǵarrıǵa qaraǵan tergewshi:

—Ol kisi joq, — dedi. — Jaqında bir musor tazalaytuǵın mákeme ashılıp, soǵan baslıq etip jiberdi. Ol kisilik jumısıńız bolsa, maǵan ayta beriń. Rayonlıq prokuror, házirshe men...

—Áttegene-áy, áttegene-áy! — Ǵarrı basın shayqap, gúrsige otırdı. Soń maǵan qamshısın shoshaytıp:—Mına balanı altı maldı jep qoydı dep qamap edi jaqında! Biziń alpıs jıldan beri tógilmey kiyatırǵan abraydı da bir pul etip ketip edi, al

endi kitabına salıstırıp qaray ma, sırǵasın ısıp kóre me, kórsin. Sol mallardı men búgin «Nurniyaz ataw»dan tutıp ákelip, sharbaǵıńızǵa qamadım...

Prokuror túrgelip, aynadan qaradı da basın shayqadı:

—Joytılǵanı altaw edi, segiz etip ákelipsiz ǵoy, yashullı, — dedi kúlip. Ǵarrı basın shayqap:

—Bul, adam kúlerlik is emes, ǵoshshım, — dedi. — Al endi, «soyıp jegensiz, satıp jegensiz», — dep, ıza berip, mına balanı on bes kún domzaǵına qamaǵan Pirnazarovtı shaqır: Hawwa de, bunıń moyınına soyıp jegenin qoyıp bersin de, bul balanı tik ayaǵınan jibersin. Yaq, óyte almaydı eken, mınaw buyırmaǵırlardı mennen sırǵamasırǵa sanap alsın, sóytip, góshke ótip ketken taza puldan úsh mıń manat aqshamdı qaytarıp bersin de, mına balanıń orınına on bes kún domzaqqa jatıp bersin...

Prokuror ári-beri aqıl aytqan bolıp atır, juwasıtqan bolıp atır, «Pirnazarov jazasın aldı» dep atır. Yaq, ǵarrınıń qoyatuǵın túri joq. Aqırı «sol tileklerinizdi jazıp beriń de, malıńızdı aydap qaytıń, aqsaqal. Jaqında baǵıwıńızǵa qaytadan mal da beriledi. Sizge ele isenimdi joǵaltqan joqpız. Bul kárada azıp qaladı...» dep atır edi. Izin tıńlamastan-aq meni ertip shıǵıp ketti.

Ókshelese shıqqan prokuror mallardı sharbaqtan shıǵarısıp jiberip atırıp ta, xoshlasıp atırıp ta ǵarrını «duwrı toǵayǵa tartadı» degen shıǵar. Jaq, ol endi tasıraqlatıp aparıp, raykomnıń sharbaǵına qamadı da, birinshi raykom emes, ekinshisine, jańaǵı prokuraturadaǵıday sayrap-sayrap ótá shıqtı. Onnan sirá juwap ta tıńlap otırǵan joq. Burında joq bir shapshańlıq penen atına qarǵıp mindi de úy tonap shıqqan qaraqshınıń qasındaǵılarınabuyrıq bergenindey qolın sermep jiberip, «kettik!» dedi hám atına qamshını tartıp jiberdi.

Mashina mánzilinde Murat 20 — 67 degen Qızıl «Moskvich» ke minip ketti. Bizler bir attı jetekke alıp, qayqayıp otırdıq. Ǵarrı qayta-qayta: «pay, ash bolıp qalatuǵın boldı-aw!» dep, raykomnıń sharbaǵındaǵı mallardı esley beredi, ayay beredi: «Jániwarlar...»

***

Murat bir hápteni ótkere berip, dayıma jaǵımsız xabar tawıp keldi. Bul nárse úydiń ishindegilerdiń hesh qaysısına «pálenshe óldi» degennen táwir esitilgen joq. Murattıń gápin jeńgem baqırayıp tıńladıdaǵı, eki balaǵa shekem tomsırayısıp qaldı. Al, ǵarrı bolsa qattı oylanǵandaǵı ádetine góre saqalın qayırıp jalmap, únsiz otırıp-otırıp tilge keldi:

—Atadan altaw bolıp tuwılıp, bir jatırda jatsań da birge jasamaq joq, jiyenim,

—dep bir tiklendi. Ol meni jiyenim, gá balam degeni menen, táwir-aq esli, ata-ana diydarın táwir-aq kórip qalǵanǵa ma, Muratqa «jiyenim»nen jazbaydı: — Túbinde,

shańaraq basqalaytuǵınıńdı bilip edimdaǵı, biraq mına Maqsetjandı áketetuǵınıńdı bilmep edim, — dedi basın shayqap. — Ákeńiz joqta áke, shesheńiz joqta sheshe bolıp edim. Men onımdı millet etip otırǵanım joq. Biraq, ákeń paqır da, shesheń paqır da parızın ótey almay, biziń mına moyınǵa júklep ketti. Ol da bolsa, ekewińizdi eki shańaraq etip, bir ayaqlandırıp jiberiw edi. Xabarıń bar, jawday shabılıp, saǵan niyetlep buyırtqan otawdıń kógin tıshqan kemirip atır. Al, endi, sen ǵoy, kásibiń de kelispeydi bizge, malǵa ısıǵıń da joq. Biraq, ári shopan ákesiniń, ári meniń orınımdı basar degen úmitim mına otırǵan Maqsetjannan kóp edi. Bunıń da aldına keskeslep, túrli bále shıǵa berdi, mal joyıldı ma, áytewir onıń berjaǵında

álle netken, sovxozǵa iyneniń ushınday qayırı joq birewler abıroyımızdı ayranday tógip, maldan shetletkeni bılay tursın. Men ǵoy, mal bermeydi demeymen. Beredi, onısınan qorqıp otırǵanım joq, degen menen «bolar bala bes jasınan bellidur» qolda ósken bala ǵoy. Mına Maqsetjannıń túbinde sharwa bolatuǵınına kózim jetedi, bunı álle qashshan-aq, tusawın kesip, erge dáslepki otırǵızǵanda-aq sınaǵanman. Seni bolsa, ákeń paqır ekewimiz atqa mingizgende «túsemen» dep jılaǵansań, bul, «dizgindi ber» dep jıladı.

Endi men bunı basqa talaptı kelistire almaydı demeymen. Ádebinde ashıq-mashıq bolmay-aq qosılǵan qostar menen de adam kúni ushın ońısıp kete beretuǵın jaǵdaylar boladı, shıraǵım. Bul da bir sonday sawda bolıp júrmesin. Kún ushın ırıl-tırıl ońısıqqa ketpesin demekshimen. Sol, kókirekti kúsegenine jibere berseń, ándiyshe sonda shıǵadı. Onıń ber jaǵında ata kásip, ata mákan degen bar. Ǵazdıń balası anasınan kórgenin islep, porrıq izleydi, palapan gezinde tańlayında sol tatıǵan, aqırı. Bul da tisi shıqqannan maldıń nanın jep kiyatır. Basqa nannıń da túripisi bar demeymen, nannıń bári nan. Biraq, dáslepki mańlay terletip tapqan nan tańlaydı taqıldata beredi. Ata kásibi máselemkiden meniń súyegime sińip ketken. Malsız men ózimdi jipekke bóley qoysın, qańırap qalǵanday sezemen, Keshe bir gápińde, «sovxozǵa kóshiń dúkanıń da jaqın, bári bar», dep aytıp saldıń. Meniń kewilime keleyin dedi, jiyenim. Bul mına lolı, házir siygan dep ketti ǵoy, jurt, soǵan «kóshkendi qoyıp, diyxanshılıq et» degen menen barabar. Toqsan shıǵıwdan shalǵayımnıń toqsan jerinen

qazıq qaǵıp baylap qoya qoysın, kóshpesem, bolmaydı. Mine, usı háweslik bar bizde. Nege háwes etemen, onı ózim de bilmeymen. Sol qádimgi, duwa ketken ata kásibiniń árwaǵı bolsa kerek, qıslawdan túrtip kóshirip jiberedi bizdi. «Usı qásiyet Maqsette

de bar-aw deymen. Ǵallıǵalaq máyekti túrtip shıqqan kóline, jaqsı bolsın, jaman bolsın, aylanıp bir qonbay turmaydı. Adam ol qurlım joq pa! Aldıńızdı alla ashsın, shıraqlarım, házirshe pátiyamdı bere bereyin. Barsa barıp-aq tursın, biraq mına

otawımdı sen bala tiklemegen menen, mına Maqset tikleydi. Adam degen ómirden óz orının tabıw kerek bolsa, bul álle qashan tapqan, jiyenim, sen bunı mázi qıynap júrseń. Kelgeli beri mázi bılay shıǵarıp «pıshıw-pıshıw» sóylesip júrseń. Onıń

ústine tap mına patırat tap bola qoydıdaǵı! — dedi ókinish bildirip. Soń, qıylandı, bizlerdiń bir de birewimizdiń basımızdı qurap jibere almaǵanına qıynaldı.

Mıńmınlap sóylese de, juwasıp sóylese de, Murat ta gápinen qayta qoymadı. «Nókis degen, mınaw turǵan jer ǵoy, kúnde bolmaǵan menen háptesine kelip turarmız. Bir adamnıń shoshayıp otırıwıda qıyın. Eń bolmasa, biz bir xojalıq bolıp ketkenshe es bolsın, dayı, ber, balańdı, tilep otırman? dep, tap bir meni dayım qolına salatuǵınday alaqanın jayıp, jalınıp-jalpayıp tilenedi. «Sizlerden ayırılıp

ketiw maǵan da qıyın, bul jerde men isleytuǵın keńse joq. Sizler Nókiske kóshpeysizler» dep te dayımnıń: «Óytip jinim bar ma?!» sın esitip atır.

Gáptiń ırası, men ekewin de ayap otırman. Adamlarǵa bunshelli kerekli ekenligimdi de jańa sezgen tárizlimen. Murat ele túrli-túrli sıltawlardı tawıp atır: «Jambas muǵallimniń bilimi, bilim bolmaydı, dayı, keshki mektepte oqıta jaqpan...»

— Áne, bunıńa dırrıqshılıǵım joq, — dep, dayım da ırıqtı berińkirep kiyatır. Mende ketkendi shep kórip otırǵanım joq. Murat úylene qoysa, biz de xalıq qatarı komxozdan jay alıp, qazan asıp kórer edik-dá! «Samostoyatelnıy jizn baslayman...» dep, áskerlikten qulshındırıp kelgen tilegim sonda bolajaq. Ómirimizshe mal baǵarmız, dayımday bolıp qartayarmız, kúnlerdiń kúni kelgende Pirnazarov qusaǵan birew kelip dayımdı jılatıp ketkenindey jılatıp kete berse! Qayda, sonda biziń miynettiń bahalanǵanı qayda? Usı táreplerin burınnan oylanıp júrgen men dayımnıń jibiskenine, shının aytsam quwanıp otırman.

Uzaq gúrsiniwler, uzaq únsizlikler, uzaq saqal jalmawlar, uzaq násiyatlardan keyin ǵarrı aq pátiyasın berdi.

Azanda erte awxatlandırıp, bóktergimizge sarı may ma, toraq pa, qurt pa, quday-aw, sur gósh pe, bókterip:

—Keter bolsań, zımıra degen, atlana qoyıń shıraqlarım, — dedi ǵarrı. — Túske qalsańız toǵaydıń sona degen jawı bar. Aldıńızdı alla ashsın. Qayda júrseńiz de saw bolıń. Ornalasıp alǵannan keyin, enshińizdi alıp ketiń, — dep sawdırap atır. Jeńgem «shıraǵım. aq sútimdi bermesem de alaqan sútimdi berip edim, kel, mańlayıńnan bir súyeyin», dep, súyip atırıp, jılap jiberdi. Ǵarrı ashıwlanıp;

—Barsań-á, — dedi qolın sermep. — Bular bir, bayaǵı bizlerdey urısqa ketip baratır ma, ne, ózińdiki, túwe?!

Meńlibay aǵa da, Elekeń de, kelinshegi de, bári de usı kárada edi. Hámmesi bir túrli bolıp qaraydı adamǵa, qıymay qaraydı. Men tap táwekel ete qoyǵanıma usı pursatlarda gúyzedim. Ózimdi ózim o dúnyaǵa ketip baratırǵanday, mına adamlar meniń menen únsiz ırazılasıp turǵanday sezdim. Aqırı, óz úyinen bádár ketiw, endi kelse qonaq bolıp keliw degen ne sumlıq! Qızlardıń janına sáddaq, búgin men ǵayrı ellerge uzatılǵan qızdıń óz bosaǵasınan máńgibaqıy ayra tusip, atlanar aldındaǵı halatın basımnan keshirdim.

Otarbay meniń artıma, Dawıtbay Murattıń artına jabıstı. Saǵınısh degen nárseniń ne ekenin olar ele onsha bilmeydi, ekewine de házir bizlerdi sovxozǵa túsire salıp, at shawıp qaytqanı qızıq.

Men artıma qaray-qaray kettim. Negedur, usı káradan «Bayterek» ti kórgim kelip qaradım. Kópten beri sayasına barmaǵanlıqtan meni saǵınıp sarǵayǵan japıraqları «xosh, xosh» dep, «sıbırlasıp turǵanday seziledi, kewilime. Gúz túsken menen jaz ele bas búkil biylikti bere qoymaǵan. Qubladan samal esedi. Esken samal menen qamıs baslarınan ushqan úpelek anadayǵa shekem bizlerdi uzatıp saladı da qalıp qoyadı. Mınaw jıńǵıllıqtıń arasınan mısalı bir shashı uwdar-duwdar bolǵan kempirdi qutırǵan iyt quwǵanday, birli-yarım aǵarǵan shashları putalarǵa ilinip qalǵanday, jıńǵıllardıń baslarınan órmekshi awınıń bir tını úziledi de gúmis ireńge dóńip,

jılt-jılt etip, iyretilip-iyretilip ushıp baradı., Orıslardıń «Babe leta» degeni

usı emespeken? Írasında da kempirdi buyıqtıratuǵın kempir quyashta ushqan kılawlar kempirdiń gúmis shashlarınıń talshıǵına usaydı.

Kem-kemnen kishireyip-kishireyip, artımızda Nazlınıń kózindey dóńgelenip, «Qoltıq kól» qalıp baratır. Bul átiraplar maǵan búgingidey bunshelli ısıq kórinbes, qaytıp kelip mákan basatuǵınıma isengenlikten be, áskerlikke ketip baratırıp ta bunshelli ash názer menen qaramap edim, búgingi ketiwimniń jóni bir basqa ǵoy, aqırı.

Awılınıń tusınan óte bergenimde, nege ekenin qaydem, Nazlını kórgim kele berdi, kele berdi. Biraq, Murattı burǵanday sıltawım da joq, ári uyatı da bar-aw!

Kózime shiyden sıǵalap, qarap turǵanday, qarap tur ma, joq pa, kim bilsin. Sırtqa da

shıǵa qoymadı, shıqsa bir urlanıp bolsa da qol bılǵap ketiw oyımda joq emes edi...

Sovxozda keteyin dep atırǵan mashinanıń ústinen shıǵıp qaldıq. «Jańabaydı kórip

shıǵarman» degen oyım da bolmay qaldı...

***

Murat bir Naryanmarǵa kóship baratırǵan xudojnik jorasınıń jayın dáskesi menen arzan satıp alıp qalǵan eken. Kire beristegi ayaq kiyim qaldırılatuǵın, kiyim qıstırılatuǵın alaqshınday dálizin, kishkene vannasın, kuxnyasın esaplamaǵanda, adam jasaytuǵını eki qat. Onıń da aynası kún shıǵarǵa qaraǵanın Murat álle qashshan masterskoy etip alıptı. Etyudnik, molbertta, xolost, qıylı-qıyli ramkalar, shalasharbı pitken súwretler, qıylı-qıylı dáskeler tar jaydı onnan da beter taraytıp

turar edi. Murat usı jerde bir-eki kún qonǵanın, bir óziniń hawlıǵıp shıqqanın ayttı.

Kóshken xudojnik nenec eken. Bunnan bir-eki jıl burınıraqta Ústirtten tema izlep elinen shıǵısıptı da, hesh nárse shıǵara almay qalıptı. Aqırı aylanıp, «gazdı qarawsız qaldırmań» «balalarǵa shırpı bermeń», degen sıyaqlı nárselerdi jazatuǵın mákemege kiripti. Zakaz benen islew zeriktirip, «Parnasım tuwılǵan jaqta eken» dep, ketip qalıptı. Bu sózlerdiń maǵan keregi joq, biraq, Murat «tıńlaydı» dep aytqannan soń, tıńlaǵan adamǵa usap otıraman.

Adam jasaytuǵın jayımızda eki sım kátbar. Ekewine de matrac, jún odeyala, prostınya jaqsılap jıynalǵan. Eki-ekiden paxta kópshik qoyılǵan eken, tısın ózlerimiz juwıp aldıq. Bunnan tısqarı bir arzan, tartpaları tozǵan jazıw stolı, bir dóńgelek stol; gilempilem, kiyiz-piyiz degennen nawnıshan joq. Biri birine usamaytuǵın, biri kúlse, biri bultıyǵan, biriniń shashı masaq ireńles bolsa, biri shım qara shashlı, qallısı, qalsızı, qullası, altı qız kúni-túni kirpik qaqpay diywallardan usı ójirege qarasıp turadı. Bul, Murat jivopisten burın, portret

penen shuǵıllanǵan máhálleri salınǵan súwretler eken. Bir qızıǵı, qızlardıń ishinde sulıw emesi joq edi. Álle nege usılardıń arasında qara da bolsa, erini qalıńlawda bolsa, Nazlınıń súwretin kórgim kele berer edi.