Shawdirbay Seytov -Igbal soqpaqlari

bazarǵa túsip, anaw joyan bolǵırdıń orının toltıraman dep edim, kel, endi záleli joq. Kelesi bazarda-aq bararman» dep, ertenine baltasın beline qıstırıp shıqtı.

Meniń ómirimde umıtılmas bir kún bolǵan bazar da keldi. Bul kún meniń ushın «mırrıq» kúni bolıp shıqtı. Fermanıń kómekshileri mına oqıwshılarday emes, sol kúni erte jetisti. Tapsırma solay ma, tańnan turǵan Sársenbay telejkasın gúldirmamaday saldırlatıp, jol-jónekey gezlesken fermanıń adamların jıynap salıp, ırashqa órmelegende quyash ta kók jiyekke jańa órmelegen edi. Bul waqıtları, qashshan, chay ishilip, mıs gernay ǵanqıldap, burınǵı kómekshilerdi kólge uzatıp salǵan edidaǵı, men mallardıń basında edim. Azanǵı waqıtta ash qursaǵı shala bolǵansha mallardıń kenedey órip alatuǵını bar. Sondayda serli bolmasań, aljasıp qalasań. Sonlıqtan meniń ekinshi sal menen ketiwim kerek. Birinshi sal menen ketkenler keyingi kómekshilerdi kórgen joq.

Kómekshilerdiń arasında Nazlı da bar eken. «Bayterek»tiń astın «qos», ya «shtab» dep úyrenip ketkenbiz. Men Aytgúlge ol-bulın, peshaxanaların jıynasıp atır edim. Nege ekenin qáydem, adamlardıń Qalbay menen amanlasıp atırǵanına da, basqa nársege de itibar bermegensip, uyalmay-qızarmay Nazlınıń Sársenbay menen uypalasa bergeni, ústine órip baratırǵan qumırısqanı shertip jiberiwleri maǵan ersi kórine berdi.

Bunı, álbette, fermanıń basqa adamları da ersi kórgen shıǵar. Sebebi, mıń aytsań da bul káralarǵa qalanıń tártibi ene qoyǵan joq ǵoy.

Qalbayǵa erip, adamlar dayımnıń keshegi soqqan salına ketti. Ózi, jigirmalaǵan adam bar eken. Negedur, Nazlı barmay qaldı da Sársenbayǵa naz etip: «hiyiyay,—dedi ólpeń dawıs penen,—Sen mına Maqsettiń jambas muǵalliminiń qayıǵın sorap ákel, ekewimiz oramız...»

Sársenbay jel ókpelenip. júzip ketip edi. Men Xojan aǵanıń qayıǵın basqaǵa berse, de, tap usılarǵa bermegenin tilep edim, biraq Sársenbay maqtanıshlı, usı dógerekte qateresi tas kesetuǵın adamday qayıqtı ákeldi de, tap bir kinodaǵı djentelmenlerdiń senorinasınıń aq qolǵaplı qolınan uslap, kúymeli arbaǵa mingizgenindey saltanat penen Nazlınıń qolın soradı! Onnan sayın jinim tırısıp baratır. Qoya ber deymen, bul jurttıń sháltikligin! Aytgúl de maǵan ya bul nesi?“ degendey liykinli qarap qoyadı. Olar qalıń qamıslıqqa sińip ketkennen soń: «anaw qız

seni jaqsı kóredi eken» dedi maǵan kúlip. «Xaw» dedim de qoydım basqa sóz de kelmey qaldı: «Endi sen oǵan ashıq bola baslaysań» deydi barmaǵın mákkarlıq penen shoshańlatıp; «Be, qaraǵım-ay, bala ekenseń-aw, ele!» dep, tap bir keywanıday qasın qaǵıp sóyleydi: «Qoyıp tur, men de onı saǵan ashıq etip bereyin be?...»

— Keregi joq,—dedim de Isimetlerdiń ǵawırlasıp sal quwıp kiyatırǵan jaǵına kettim. Usı sal menen ketiwim kerek edi. «Túste chaydı ekewimiz ishemiz!» dep qaldı izimnen Aytgul.

Sáske bolmay-aq qádimgi tórt mashinaǵa birinshi reys júklenip jiberildi. Sársenbaydıń da pishen tiyep ketiwi kerek edi. Barmay qaldı. «Barasań!» degen Qalbay muǵallimge bir nárseni sıbırladı da juwasıtıp tasladı. Sóytti de Nazlısın sallandırıp mingizip, taǵı qamıslıqqa sińip ketti. Endi men Nazlıǵa qosa, Sársenbaydı da jek kere basladım. Buǵan sebep te joq edi, sonda da, bilmeymen, sóyttim.

Túste, ádettegishe, mıs gernay ǵanqıldap, sallar sambırsumbır «gavanǵa» antalastı.

Kúnniń mına ıssısında qızıp ketpewi ushın, pishenler awxattan soń, shoferlar toyınǵannan keyin tiyeletuǵın boldı.

Hámme chayǵa otırdı. Sońǵı kómekshiler de keldi. Biraq ele Nazlı menen Sársenbaydan dárek joq edi. Tam, bayaǵı qantı suwǵa ketetuǵın kúngi Nazlını ózimniń aymalap, emirenip, pısınap súyip atırǵanım elesley berdi. Biraq ózim emes, ájep táwir bolıp, Sársenbaydıń súyip atırǵanı elesledi. Bereketim usha bergenine háyran qalaman. Ózimniń súysem de, súymesem de, kim bolsa sonı qızǵana beretuǵın, ishi

oymaqtay tar, qızǵanshak adam ekenimdi abaylap, «óyt- peyin-shi!» desem de, sóyte beremen.

Hámme tegis chayǵa otırǵannan soń barıp olar keldi. Nazlı «jańaǵı sırnay awxatqa shaqırıp atır eken-aw!» dedi. Onın bunısı maǵan «uyalǵan tek turmas» bolıp kórindi, qaramawǵa tırıstım.

Mende kúndegi ádetim boyınsha shoferlar, muǵallim Qalbay aǵa menen chay ishe baslaǵan edim... Aytgúl kelip: «búgin adam kóp bolǵanǵa ma, jetistire almay atırman, muǵallim, — dedi chaynikti kóterip kórip. — Mınaw Maqset bizge qol-qabıs etsin. Ekewimiz soń ishermiz. «Qalbay:» bul bizge baǵınbaydı, kómeklesemen dese, ıqtıyarı ózinde dedi. «Onda, bunıń ıqtıyarı bizde, — dedi Aytgúl kúlip. — Tur, Maqset.»

Bosaǵan chayneklerdi kórip, allanıń hámiri menen emes, Haytgúldiń hámiri menen chay qatınata basladım. Qarasam, Nazlı menen Sársenbay, «Bayterektiń» sayası teńbilin

jımıńlasıp atır. Bir chaynekti demlep, iyegi menen nusqadı da: «Anaw, traktordı sayalaǵanlarǵa apar,»dedi Aytgúl. «Hay, olar-hám bir, tırjıyısıp, ózleri aparǵanda ne qıladı eken!» dedim esitiler-esitilmes tońqıldanıp. Ózim jek kórip turǵan adamlarıma xızmet etiw jaǵıp atırǵan joq.

Sársenbay shaqqısı menen kútá bir sheberlik etip, pomidor tuwrap, salat islep atır eken. Nazlısı kámpiyt kórgen kúshiktey jımınlap: «háy, ákel, ózim turayın. Qolıńdı kesip alarsań» dep, nárestesin shıǵarıp, erkeletip, emirenip, ólip baratır! «Jalassańız ǵoy, búytip otırǵansha» dedim chaynek qoyıpatırıp. Kúlkim kelmese de kúlejaq edim, kelistire almay búldirip kettim.

Aytgúl ekewimiz xámmeniń chayneklerin bir tegis kórip, ortaların toltırıp bolǵan soń: «Mına chaynekti, anaw traktordıń izindegi mashinanıń sayasına apar» dedi de náhán qańıltır chaynekti uslattı.

Soń ózi orına Dárigúl degen qızdı qoydı da dástúrxanın kóterip, aldınan elpildep

shıqqan maǵan: «júr» dedi chaynek qoyǵan mashina jaqtı iyegi menen nusqap...

Bizler Nazlılardıń tusınan ótińkirep, mashinanıń qasına barıp dástúrxandı tekshege qoydıq ta, eki baw pishendi sayaǵa jayıp tasladıq. Soń, anawlardı ermeklegendey, barımızdı ortaǵa jayıp taslap, biri-birimizge qarsı qarasıp, chay ishe basladıq. Aytgúldiń júzi olarǵa qarap otırdıdaǵı, men jelkemniń shuqırın kórsetip otırdım. Sonda da olardıń sıbır-sıbır sóyleskenleri, sılıq-sılıq kúliskenleri

esitilip turar edi. Nazlı meniń jawırnıma qarap otırdıdaǵı. Aytgúl oǵan qarama qarsı otır. Tap, sonı kórsin dey me, mınaw biziń qızlardıń sárdarı da maǵan hátten tıs qayırxomlıq, jılwa-naz kórsetip: anaw, teriń aǵıp ketti. Má, mınaw menen súrtip jiber. Bolmasa, beri eńkey, ózim súrteyin» dep, oramalın shoshańlatıp, qısındırıp baratır.

Bir waqıtları Sársenbay «jep otırıń» dep, bes-altı pomidor ákelip berip ketti. Izinshe: «umıtılıp qalıptı, óyppey», dep, Nazlı duz alıp keldi: «Má. Maqset, duz benen jemeseń,..» dep atır edi, Aytgúl tap bir keywanı jeńgesindey tártip berip:

— Jasıń mennen kishi shıǵar dizeńdi búk, sińlim, — dedi. — Nan awız tiy.

Kız zárre eńkeyip, nan awız tiyip: «mınaw ne, úyrektiń máyegi me?» dedi tańlanıp. Aytgúl de sózin tiliniń ushsha qıstırıp turǵan eken:

— Hawwa, — dedi júdá álpayımsıp. — Mınaw biziń Maqset tawıp kelip edi, — ótirik ayttı, men emes edim, tawıp kelgen basqa bala: — Awızıńızdıń dámin alaqoyıń,

—dep, úsh máyek usındı. Qız rahımet aytıp, turıp baratırǵanda: «bay, buww, miyim qurısın, qoyıp tur, sińlim, — dedi. — Men saǵan duz bereyin...»

—Duz ózimizde bar ǵoy, — dedi ózi duz ákelip ketiwge qolaylasıp atırǵan Nazlı. Aytgúl onıń ákelgen duzına kóz juwırqan boldıdaǵı:

—Bilip turman, sizlerde duzdıń barın, sińlim,— dedi kútá, bir biymálel sóylep.

—Sizlerdiki qaer bolsa soerden tabıla beretuǵın arzan, dukannıń duzı eken, Biziki,

naǵız Qarawımbettiń shaqmaq duzı. Usındayǵa kerek bolar dep, kelige ózim túyip ákeldim. Má, sińlim, máyekti usınıń menen jeseń aytıp ketedi, — dep, qaǵazǵa duz sala basladı. Nege ekenin qáydem Nazlınıń kóziniń qarashıǵı bir orında dirildedi de, kewili júdep baratırǵanday kúliwge meyillengen láplerin jıynay qoydı. Aytgúl nárse abaylamaǵansıp, qaǵazdıń jullıǵına orap-orap, alaqan tola duzdı qızdıń qolına uslattı. Uslatıp atırıp sóyledi:— Bul, sińlim, pákize, júrektiń kúygenin hám qoydıra qoyadı...

—Jalaǵan ekensizdaǵı, apa...

—Haw, sińlim-aw, sennen bir-eki jasım úlken ǵoy! Bunı jalamay qız óspeydi... Pah, duzdaǵı, ózi. Qarawımbettiń duzıdaǵı. Tur, Maqset, titandı kórip kel!...

Men titandı kórip qaytıp kiyatırsam, Nazlı ókpeli baladay surlanıp otır eken. Baǵanaǵı keyip joq. Men hesh nársege túsinbedim. Duz benen duzdıń qanday parqı bar? Aytgúl sılqıldap kúle beredi, kúle beredi, analarǵa qarap alıp kúledi. Bir waqıta maǵan eńterildi de:

—Bapladım ba?! —dep sıbırladı. Háyranmay!

—Ne dep?!

—Áwmeserseń! — deydi maǵan taǵı sıbırlanıp.— Ol saǵan «ishiń kúyse duz jala» dep, jorta duz ákelip atır, — dedi de kúlip: — Biziń duz ótki-irr! — dep qoydı Nazlı esiterliktey etip. Bular nege birine biri órshelesip otır, sirá, túsinsem tusinbey

keteyin. Esime anaw «Sársenbay menen qashaman» degen kúngi Nazlınıń «bul, qant emes, duz, bereyin be?» degeni, «onı ne qılaman?» degenimde «jalaysań dep, kúlgeni tústi. Bizdi qashshan-aq astarlı gáp penen bawızlap júrgen eken ǵoy. Biraq, buǵan Aytgúldiń neshataǵı bar, sonı mına adamlar turıp ketkennen soń, sorarman dep edim, onı qıldı

ma, adamlar daǵıspastan burın-aq bizdi kóp shójeniń arasınan miynetlini tapqanday «shay qus» qaǵıp ketti.

Bir mashina kelip qaldı. Qádimgi, qızıl belbewli miliciyanıń mashinası. Ádep, bul hesh kimdi tańlandırǵan joq. Miliciya túsip, «Elmuratov degen bar ma?» degende adamlar ájeplenisti.

— Men ǵoy, — dedim. Kewlimde hesh nárse joq.

—Mashinaǵa minińiz, qalalıq jumısıńız shıǵıp qaldı; —dedi hóktem dawıs. Hesh nársege túsinbegen men:

—Erteń barayın, búgin kómektemen, — dedim. Adamlar «ne gáp, ne gáp? desip, awızlarına qatınap turǵan kesaların da jerge qoya basladı. Sonıń arasınsha mashinasın dırıldatıp, Azat kelip qaldı. Ol ádebinde tańlanıp tursa da:

—Qashsa, ózim juwap beremen, — dedi, kóz áynegin súrtip turıp milicionerge. — Men usı sovxozdaǵı komsomol komitetiniń sekretarıman. Bizde esapta turadı. Tak, chto, búgin qayta beriń, erteń ózim jetkeremen. Búgin voskresene ǵoy, — dedi qádimgishe orıssha aralastırıp. — Nu, subbotnik dey bereyik-she. Bul, búgin sonda islep atır...

—Qáne, minesiz bá?! — Azat penen isi joq, miliciya bizge iyegin sozdı; Azatqa soń:

—Biz, ǵoshshım; buyrıqtı orınlaymız, bolǵanı, — dedi de shoferǵa mashinanıń artın

ashıwdı buyırdı.

Sonsha qızlardıń kózinshe uyalǵanımdı aytsesh, tıǵılarǵa tesik tappay tursam, bizge tesikti «qızıl mashınnıń» shoferı, (ol da miliciya eken) úńireytip asha qoydı. Qalay barıp mingenimdi ózim de bilmey qaldım, ne de bolsa kózden tasalanǵanıma quwandım. Mallardı hesh kimge tapsırmay ketkenim, soń barıp esime tústi. «Nege alıp baratır

— sorayın desem, qasımda hesh kim joq. Eki milicioner de kabinada. «Jumısqa shaqırıp atırmeken, áy, ya-ǵá, miliciya bolıp islemeymen» dep te oylap qoyaman.

Kún batıp baratırǵan máhálde rayon orayına jettik. Men onıń rayon orayı ekenligin pánjereli aynanıń awızınan artqa jılısıp baratırǵan ǵaz-qatara aq tereklerinen, salınıp atırǵan biyik-biyik eki etajlı jaydan, házir ǵana sol jaǵada qalǵan «Raymag» degen jazıwdan abayladım.

Mashina toqtaǵannan soń, shofer kelip, sıńǵırlatıp, esikke gilit saldı. Sırtımnan qulıpurılǵanın da, ózimdi ne nársege shaqırıp atırǵanın da sonda barıp bildim. Esikti ashtı da:

— Há, tús! — dep baqırdı shofer-milicioner. Onısız, da otıra jaq emespen-ǵoo, búytip baqıra bermegende neqıladı, degendey keyip penen, túsip, artıma qarap edim:— Duwrı júr! — dedi shofer emes milicioner.

Dejurnıy milicioner jalan ayaǵıma, túrilgen balaǵıma, máykesheń, jalań baslıǵıma ájeplenip:

—Suw ashıp júrmediń? — dep mennen sorasada shofer emes milicioner juwap berdi:

—Kólden tutıp qayttıq.

—Tergewshi kútip-kútip, jańa ketti. Azanǵa qaldı, endi...

—Onda men azanda kele qoyayın, — dedim álpayımsıp. — Mına jerde qonaq jerim

bar.

—Qonaq jerden ǵam jeme, ǵoshshım, — dep kúldi dejurnıy. — Ózlerimiz tayarlap qoyıppız...

Írasında da tayarlap qoyǵan eken. Qala túwe jaylawǵa sıymay júrgen men azdan soń

qabaqqa túsken tıshqanday, bir ózim bir kameranı tıqırlatıp júrdim...

***

Erteńine saat onlardıń waǵında qulaǵı úlken, bası kishkene, uzın, qayıń qaptal bir jigittiń aldına alıp bardı. Jigittiń túrinde azmaz qatallıq bolǵanı menen onsha aybattıń nıshanın abaylay almadım.

Adamǵa kóziniń astınan qaraydı eken, demek, sınap úyrenip qalǵan.

Maǵan nege shaqırılıp otırǵanımdı qısqasha túsindirip berdi. Soń altı maldıń nege, qalay joǵalǵanın tolıq jazıp beriwdi ótinip emes, buyırıńqıpap, bir blanka berdi de «asıqpay, albıramay jaza ber, ǵoshshım» dedi hám ózi tırnaǵın alıwǵa kiristi.

Jazǵanımdı oqıp kórip, qol qoydırdı hám milicionerdi shaqırıp alıp, «qayısın

nege almay qoyıpsız?» dedi. Men qayısımnıń nege kerek bola qalǵanına túsinbedim. «Shalbarım keń, ózimde tura bersin» desem, milicioner: «shesh!» dedi, sheship berdim. Sonıń menen bul kúngi is tamam.

Kelesi kúni jazdırǵan joq, ózi sawal berip, ózi jazıp otırdı.

—Ózlerińiz gúm etip bolıp, joǵaldı dep otırmań? — degen sawalına kúlip jiberdim. Ol ájeplendi:

—Nesine kúlesiz? — dedi túrin surlandırıńqırap. — Maymıl oynap atırma?!

—Sawalıńız, yashullı, balanıń sawalınday eken. Altı maldı gúm etkende kim tóleydi dep otırsız? — dedim. — Túbinde ózimiz tóleytuǵın bolǵannan soń, onı ózimizden ózimiz urlap qaytemiz.

—Ózińiz urlamaǵan bolsańız, nege xabar bermedińiz? Múmkin, basqa birewler urlaǵan shıǵar. Miliciya degen ne ushın aylıq alıp otır? Izler edi, Tappasa, basqa

iláj kórer edi...

—Ol aytqanıńız jón, ayıp mende. Abıray tógispek bolmay-aq qoysın, qosıp jiberermiz degen edik, — dep, ırasın ayttım da qoydım.

Sonıń menen bul kúngi jumıs hám tamam boldı. Keshqurın qaldawrap dayım irkiwxanaǵa keldi. Bárinen de beter, kiyimlerimdi ákelgenine quwandım. Ǵarrı demniń arasında táwir-aq júdep qalıptı:

— Hesh gáp bolmas, — dey beredi qayta-qayta.— Raykomǵa barıp, jay-jaǵdaydı ayttım, — deydi. Ol da «hesh gáp bolmas, Pirnazarov penen ózim sóylesip kóremen» dep qalǵan qusaydı. «Onıńız natuwrı bolıptı, dayı, — dedim.—Altı mal joq boldı ma,

joq boldı. Soǵan endi birew juwap beriwi kerek ǵoy. Pirnazarovtıń da bul isti bastırıwǵa haqı joq shıǵar» desem, gápimdi óre bastırmaydı: «altı malı joǵalsa, xár qaysısı tiriley tórt júz kilá tas basatuǵın altı sıyırdıń pulın, keshe keshte kassaǵa

jan qaltamnan tólep shıqtım. Mine, mınaw qaǵazı, ber purkuralǵa», dep, qolıma kvitanciya berdi. «Tek, usı kamalǵanıń shırıstı buzıp tur, bolmasa, kúni keshe gósh planın da qatırıp bejerdim. Áne, ǵoshshılarım, ózim baǵıp tapsırǵanda da kórip atırsızlar ǵoy, úsh júz elliden eńterilgeni shamalı. Pákize, mına pulǵa hár qaysısı

tórt júzlik altı qaranı alıń da, sonı pılanǵa ura qoyıń, sóytiń de, biziń balanı

shıǵarıń» dedim, direktorǵa da, partkomǵa da. Meńlibay da, rabochkom Álimbay da bar edi. «Bizlik is joq, aǵa» dey beredi. Aqırı, shıdamay, raykomǵa ózim keldim, shıraǵıń. Anaw. Pirnazarovqa barıp, jıǵılısa qoyayın dep edim, shıraǵım. Shıǵalǵanday bolsań, shıqsań-á, meni búytip kúydire bermeseń-á, shıraǵım» dep, kúyinip ketti.

Sońǵı kúni taǵı sawal dawam etti. Bul, endi, júdá qısqa sawallar edi: «altı maldıń joǵalǵanın moynıńa alasań ǵoy?» «Alaman». Diniy dástúrdi quwatlap, haytlap

ketkeniń ıras ǵoy? «Óz jumısıńa salqın qaraǵanıń ıras ǵoy?» Gileń, usı taqilette kele berdi. Taǵı qol qoyıw.

Kúnige prokuraturaǵa bir iret aparatuǵın edi. Sol kúni tústen keyin taǵı aydap bardı. Biraq, burınǵı kirip júrgen qapıma emes, basqa qapıǵa kirip barıwdan Pirnazarovtıń kózi meni jep sala berdi. Sálemlesip, «otır» degen jerine otırdım.

Milicionerge «shıǵıp turıń» dedi. Men milicionerge de buyıra alatuǵın bunı úlken kúsh pámlep qaldım. Ol maǵan qarap kúlgen boldı. Soń:

— Sılayıń tómen kórinedi ǵoy? — dedi. — Júniń jatıp qalıptı. Brigadirdiń úyindegi pát qayda?

Meniń, xorlıǵım kelgennen jılap jibergim keldi, biraq, óytpedim:

—Sizz, —dedim ızıldańqırap. — Házir de, jańaǵı sózlerińizdi aytıp bolıp, kommunistpen dep otırsız ba?

—Sen bala, — dedi barmaǵın shoshańlatıp. — Sonı bilip qoy. Húkimet mennen partbiletti almasınan burın mına stoldı, — dúkildetip:—aladı. Kórip otırsań ǵoy,

stolım ele óńkilegen joq, demek, partbilet te qaltamda. Sen bul jerge sawal beriw ushın emes, juwap beriw ushın kelip otırsań. Esittiń be? Sawaldı men beremen. Mine,—dedi iske tigilgen kvitanciyanı kórsetip:

—Mınaw menen qutılıp ketemen dep oyladıń ba?! — Basın shayqadı: — Joq, «gósh plannıń orınına pul tapsırılsın» degen zakon joq. Bunıń qılmısındı awırlastıradı, bildiń be?! Qassap pul satıwı kerek emes, gósh satıwı kerek, bildiń be?! Húkimettiń kózin boyay jaqsızlar. Kereginde qazınanıń mulkin satıp jep, bilinip qalsa tólep... Kórgenbiz onday maxinaciyalardı!

—Siz... ne menen dálilleysiz, satıp jegenimizdi?...

—Satıp jemegenińdi ne menen dáliylleyseń, ha?...

—Siz... ózińiz...

—Onday etip, tislenbe! Mámlekettiń malın kemiretuǵın azıwındı qaǵıp alamız,

ha, cavdanda qanday! Oyaǵına tis doktorlardan da shebermiz...

—Siz...

—Ne demekshisen?!

—Siziń eliwinshi jıldıń arjaǵında prokuror bolıwınız kerek eken demekshimen!

—Ashıwlandırarman desem ıyǵı selkildep kúledi:

—Onnan burın da prokuror edim, al, endi ne deyseń...

—Siz... ońbaǵan, pasıq adam ekensiz...

—Ho-o, solay ma?! — Sınǵırlawıq sınǵırladı: — Ele kóziń uyasına túspegen eken. Salıp qoyamız. Nezamenimıy adam joq, meyli, aldınǵı shopan bolmaq túwe, quday bola ǵoy! —Miliciya kirdi. — Aparıp basıń...

Aparıp «basıp» tasladı. Qansha oylanaman deseń, sonsha oylan. Waqıt kóp, esheyinde tabılmaytuǵın waqıttı ótkeriwińniń ózi múshkil, waqıt ta bunshelli qádirsiz bolar

ma?! Tek ǵana oylanıw menen ótkermeseń, basqa ermek joq. Bılay oylanaman, bılay oylanaman! «Jónlep qaramaǵansań, hayt keldi dep, eski dástúrdi bánelep, házlik quwıp ketkenseń» degendi tergewshi de durıs aytıp otır. Írasında da sonday bolǵanı, boldı

ǵoy, endi nesine taysalaqlaymız? Qol menen islendi me, moyın menen kótermek lazım! Kóteremen ǵoy, tek mına prokurordıń «jep qoyǵansız» dep, nervte oynaǵanı, kek etip kúlgeni batadıdaǵı!... A-al, jemesek, qayda ketken...

Túnde Azat kelip ketti. «Kepillikke shıǵarıp alatuǵın boldım, keńsege bar, sóylesemiz, «dedi» «Raykomol da aralasıp atır» dedi. Bulardıń hesh qaysısı meni quwandırǵan joq. Qayta bular durıslıqqa kóz jumıp, men qusaǵan bir jınayatshını qamaqtan qutqarıp, nızamdı, burmalayın dep júrgendey kórindi. Bul da azamatlıq is emes edi...

«Hesh jaqqa qashpayman» degen mazmundaǵı tilxattı alıp, meni on altınshı kúni keshqurın shıǵarıp jiberdi. Tezirek dayımdı quwantqansha asıqtım. Sovxozǵa kólik tabıla qoymadı. Kún batayın dep turǵanda shama menen neshe shaqırım shıǵatuǵının esaplap aldım da «Gúmiskól» ge duwrılap bastım. Bul, álbette uzaq jol ǵoy. Biraq, on bes kúnniń ishinde tar jerge tıǵılıp, keńislikti saǵınıp qalıppan. Júregim «júr!»

dep julqına berdi.

Bul kúnleri ay kesh tuwatuǵın edi. Tastay qarańǵıdaǵı ga soqpaq ga jol menen awıllardıń toǵaylardıń, kólatlardıń ústinen júrip otırdım. Qolımda náhán bir qaq

jıńǵıl tayaq bar. Adamdı toǵaylıq hawlıqtırayın deydi. Oyda joqda ján-jaǵım sıtırlap, bir sergitip taslaydı. Anda-sanda aldıńdı kesip qoyan ba, porsıq pa, zıtıp baratırǵanın kóreseń. Óziń qorqıp baratırǵanda sennen de qorqatuǵın bir maqluqlardıń bar ekenligin abaylap, háyran qalasań. Taǵı jım-jırt bola qaladı da, «usı toǵayda tiri jannan tek ózim shıǵarman» degen oyǵa keleseń. Sóytip kiyatırǵanda tap túbińnen shaǵal ulıp, «ja-aq, toǵay tek seniki emes, bunda tirishilik qaynap atır, zárre jım-jırtlıqqa qarap, dúnda ózimnen basqa jan joq deme» degendi esińe salıp qoyadı.

Hár waq-hár waqta jılt-jılt kórinip turǵan jekke-siyrek juldızlardı da háp zamatta bulıt basıp ketti. Ádette, bunıńday tez órgigen bulıt tez sap boladı. «Ótkinshi bulıt shıǵar» dep edim. Azdan son, astan-kesten bola qaldı. Tap bir onlaǵan góne «Kolxida»nı ele asfaltı tóselmegen, gedir-budır tas joldan jarıstırıp jibergendey saldır-gúldir úrkip qashqan qoyanlardıń da, inine hawlıqqan gór tıshqanlardıń da tısırlısın esittirmey tasladı. Aspanda misli bir tórt bes «mástan» otlı shala ılaqtırısıp urısıp atırǵanday órden ıqqa jılmaqlasqan jıldırım torańǵıllardıń jıltır japıraqların jalt ettirip bir kórsetedi de, taǵı

kózińnen ǵayıp etip jiberedi. Qápelimde, kózin sıǵıp-sıǵıp, jılaǵan jetimdey aspan nóserin quyıp-quyıp jiberdi. Torańǵıldıń japıraqları, qamıslar, jıńǵıllıqlar,

tap bir, tóbelerinde sansız qumırı talasıp atırǵanday patır-patır bola qaldı. Ózimdi ózim kishireyip baratırǵan bir usaqqa megzetip qaldım. Átirap keń edi, bul keńislikte ruwxı túsip kiyatırǵan men kishkene bir túyir usaq edim, liykin, men ózimdi, nannıń usaǵına emes, mınaw jamǵırlarda ezilip baratırǵan kesektiń usaǵına megzeter edim.

Malpaq-salpaq bolıp ırashqa órmelegende bulıt ıdırap, ay tuwǵan edi. Qaytadan órmelegen bálentligim kókiregimdi ósirdi me, ózime ózim usaqtay emes; bálentliktiń basında ketip baratırǵan ózimdey bolıp, elesley basladım.

«Bayterek»ke jaqınlaǵan sayın, qulaǵımda nama jańlap, kókiregimde saz shertilip, álle qanday bir qosıqqa qushtarlıq oyana berdi. Házir barsam, «Bayterektiń» astında samal menen jelqomday tompayısqan peshexanalarınan jigitler, qızlar juwırıp-ju- wırıp shıǵa salıp: «keldiń be, Maqset, keletuǵınıńdı bilip edik“, desip, oyanǵanları oyanbaǵanların oyatıp, shúyinshi soraytuǵınday. Men olardıń tisleriniń aǵarıp

kúlgenlerine shekem, kózge kórinbeytuǵın kókirektegi quwanıshlarına shekem kórip baratırǵandayman. Hátte, Aytgúldiń «ash bolıp kelgen shıǵar, ot jaǵıp jibereyinshi!» degen dawısı da qulaǵıma esitilip kiyatırǵanday.

Liykin, «Bayterek», álle qashshan palapanları ján-jaqqa ushıp ketip, umıtılıp qalǵan bir bos uyaday qulazır edi. Bunnan sál ǵana kúnler burın qus bazarınday waǵırshaǵır bolǵan «Bayterek» endi qusı jıllı jaqlarǵa ketip qalǵan, jım-jırt bir kólatlıqqa da megzer edi. Burın peshaxana qurılǵan jerlerde ayaǵıńa qwwraq qamıs, japıraqlar ilinedi. Al, bizler ot jaǵıp, ágirapında ırǵısqan jer úydiń orınınday

kúl bolıptı da jańaǵı jamǵır menen jentlenip, aq úzikke qara jamaw basqanday qarawıtıp qalıptı. Tap bir, bunnan azǵana burın óshpey turǵan shoqtı jańaǵı janbır óshirip tasladımeken deyseń...

Írashtan túsip awıl betke betledim. Jıńǵıllıqtan shıqqannan keyin kól jiyegindegini eplep kóriwge bolatuǵın edi. Bul átirapta shaǵaldan qorqıp, hesh kim tawıq saqlamaydı. Bálkim, tawıǵı bar awıllarda yarım aqshamnıń qorazı shaqırıp atırǵan shıǵar. Kesh tuwǵan ay da sel juwǵan aynaday ashılıp qalǵan kógildir-aqshıl aspannıń túsligine táwir-aq órmelepti. Mezgildi soǵan qarap shamalap kiyatırman.

Dayım gósh plannan qutılǵalı túnde jayıwdı qoydı ma, kóldiń átirapında qara kórinbedi. Jańbır óshirip taslaǵan ǵoy, úydiń dógereginde tútinlik te joq. Awıldaǵı óli tınıshlıqtı kóldi sabatlap otlagan mingi atlardıń sambırlısı, baqalardıń warqıldısı ǵana buzıp turar edi. Ayaǵıma juqqan shamalı batpaqtı tepsinip-tepsinip, qapını taqırlattım.

—Kimseń?

—Men ǵoy...

—Maqsetjanbınsań, oy,. aynalıp keteyin, shıraǵım! Tur, kempir, esitip turmısań, Maqsetjan keldi...

—Malǵa barmadıń ba, dayı?

—Bizde mal qaldırdı ma, — ǵarrı gúrsindi. — Alıp qoydı!... .

Túni menengi adım urıw ábden tıytıǵıma taqap tasladı ma, ya sonsha kúnnen beri jambasım tósekke tiymegenge me, silem qatıp qalıptı. Kúndegi, „há, turr!“ degen dawıstı esitetuǵın waqtım shıǵar deymen. Betime quyash túsip atır eken. Men jatqan jaydıń aynası da pátiginde edi. Meńlibay aǵanıń úyi jaqtan ájeptáwir bir shawqım esitilgendey edi, ol da ádep talıp-talıp shıǵıp turdıdaǵı, soń qulaǵımnan alıslap baratırǵanday, dım esitilmey qaldı. Taǵı uyqılap ketken qusayman. Julqılap atır

eken. Kózimdi ashsam, dayım:

—Tur, balam, tur. Kelinniń tolǵaǵı qattı bolıp atır...

—Kelin, kelini kim?!...

—Tur, deymen,—deydi kóyleklerimdi qolıma uslatıp:—tur, shıraǵım, shap deymen, shap! Duqtırǵa shap...

—Mına sawın fermadan traktor alıp aparǵanda...

—Aparǵanday shaması qalmadı. Ha, tursan-á, he-e, aqılıńnıń-á...

Tuflıyımdı ońlı-shepli kiyip, kóylegimniń jeńlerin jol-jónekey suǵıp, sırtqa shıqsam, Elekeń qashshan Temirkokti ertlep, esiktiń awızına ákiyatır eken.

Hapalaqlap minip atırǵanımda dayım táńirdiń zarın etti: «Kólik ólse sadaǵam, barǵansha bas, barǵansha bas!...» degen dawısın artımda qaldırıp, awıl arasınan at dúbirletip ótip kettim.

Jarı joldan awǵansha, qamshı urǵanım joq. Qurı anda-sanda qashaǵandı quwǵanı bolmasa jiliginiń mayı shaǵılmaǵan tıń at, shoqıyjaq ǵazday moyının sozıp, kerilip taslap kiyatır. Torańǵıllar «balaqların túrisip», maǵan qarsı «amanlıq pa?! Amanlıq pa?!» dep hawlıǵısıp juwrısıp kiyatırǵanday seziledi de, tusınan zuw-zuw ótkenimde tasırayısıp-tasırayısıp qaladı. Talay kórgenmen, usındayda filmlerde aspandı alasapıran etip, kókti gúrkiretip jiberedi. At tuyaǵınıń dúbirinen lárzem alıp qaylardaǵı bir tawlardıń tasları jumalasıp atır. Jan háwletindegi adamnıń tirishilik ushın jantalasıp atırǵanı tamashagóydiń aldınan jılt-jılt óte berip,

ótip ketip turadı. Biraq bul házir meniń kóz aldımnan ótip ketip tur edi. Bar úmitin usı attıń doynaǵına baylap jibergen, anaw jeńgeyden de beter tolǵatıp atırǵan jan ashırlardıń jolǵa qarasıwların kórsetip-kórsetip jiberedi kinoda. Liykin, men bunı ekransız-aq kórip barar edim. Barlıq dóńip turǵan qáwip-qáterdi barlıq qorqınıshı menen usı shabıstıń fonında berip turatuǵın ǵulǵulalı birnama boladı.

Bul ǵúlǵulalı nama usı átirapta tek meni ǵana háwliktirip barar edi, átirapta hesh kim joq ǵoy, biraq, bar bolǵanda da esitpes edi. Sebebi, bul qorqınısh tek meniń ǵana kókiregimde shertilip baratır edi...

Aqshamǵı gúrkiregen gúldirmamadan soń selletip-selletip quyǵan jańbırdan hóllengen boz azanlı beri jeńil puw shıǵarıp, jańa-jańa qatıwashlanayın degen. Artıma qaramasam da attıń tuyaǵınan onsha shań buwdaqlanıp, qalıp atırmaǵanın sezip kiyatırman. Góne qarımlar, úylerdiń dóńgelengen góne jurtları shır aynalıp qalıp atır. Toǵaylıq qashshan artta qalǵan. Aldım dalańlıq, ken dalańlıq, anda-sanda bir shoq qamıs, ya jıńǵıl, ya qaramıq shoshayısqan bozanıǵan boz dalańlıq. Dúbirliden «úrikken» bir túp qańbaq «jan iynine ot túsip» tabanı jerge gá tiyip, gá tiymey asıp baratır, asıp baratır, jumalap asıp baratır.

Qolda awnap atırǵan eki nar men jaqınlaǵansha túyege tán mańǵurlıq penen biyparwa

jattıdaǵı, tayalıp kelgende apıl tapıl turısıp, órkeshlerin qayqańlatısıp astı...

At sovxozǵa suwǵa túsken nanday bılbırap jetti. Liykin, jortaq shabısı ele bar edi. Duwrı medpunkt ke tarttım.

Jas, bala feldsher xabarımdı tıńlap, hapalaqlap qaldı. Soń, mashina izlewge kiristi. Meniń ishim pıtırlap baratır.

Feldsher asıǵıs atlanıp ketti. Shamalı gezdirip, bir-eki saat dem bermesem, attıń awhalı shataq, qalaberdi, endi meniń ol jerge keregim shamalı edi. Maldı bolsa, qashshan alıp qoyǵan.

Kún de janıp ketti. Dáryaǵa jallap alǵanday Temirkók, temir kók emes, qara qońır tap bir, báygeden ozıp kelgendey bılay-bılay gezdire basladım. Qursaqlar da táwir-aq belgi berip qaldı. «Neqıldı eken, ul tuwdı ma eken, qız ba...»

Brezenti aq shańǵıt bolıp, tusımnan ótip baratırǵan direktor mashınasın toqtatpastan kabinasın ashtı da keńseni siltep ketti. Endi azdan soń, adımbaadım aydap kete beriwge de bolatuǵın edi, mına direktordıń shaqırıp qalǵanı ǵoy!...

Attı sol káradaǵı bir órege qańtarıp atırǵanımda qolında qanday da bir qaǵazları, Jańabay kelip qaldı:

—Háy, mınaw kim-áy, aman keldiń be, soldat?!— dedi kúlip. Sálemlesip bolǵannan soń ıyıǵımnan túyip-túyip qoydı — Mal baqqanday shama qaldı ma?

—Shama bar ǵoy...

—Meniń direktorlıq jumısım bar edi. Qol qoydırıp shıǵaman...

—Men de baraman ǵoy, Al, kimnen esittiń...

—Aytgúlden esitip, kúyip qaldım-dedi asıǵıs júrip baratırıp. — Bári ótkinshi

nárse, qapa bolma,— dep jubatadı. — Bulıt degen sayasın salıp óte beredi. Jaylaw qala beredi. Malıńdı kim baǵıp qaldı?

— Alıp qoyıptı ǵoy, basqa birew...

- Ha?!...

Direktordıń kabinetine qosarlasa kirdik. Qol alısıp bolǵannan keyin, direktor Jańabaydıń qaǵazına qol qoyıp atırǵan qáleminiń ushı menen maǵan qaptaldaǵı gúrsini nusqadı. Kaǵazların qaytarıp berip:

—Boldı ma, ǵoshshım?—dedi iyegin sozıp. Jańabay bunnan «siziń menen boldıq, ruxsat», degen mánini ańǵarsa kerek. Qızarıńqırap, mirát bolmasa da maǵan qaramaqarsı gúrside otırdı.

—Bolǵan joq, aǵa. Men sizden bir nárseni sorayjaqpan, — dedi direktordı qorqıta alatuǵınday.—Al endi, bar jaslardıń nege qádirin bilmeymiz?! Ayta bersek, «biymaza bala» deysizler. Aytpasaq, bolmay baratır. Mınanıń — iyegi menen meni nusqadı; — malın nege basqa birewge berip qoyasız? Bunı soraw meniń fuckciyama kirmeydi, biraq, prosto, shıdamaǵanlıqtan aytıp atırman. «Inińdi ákel» dedińiz, tek inimdi emes,

«Jas leninshi» ge dabarasın jetkerip, bes adam ákeldim. Altawı mine degen bir birigada, bilseńiz, shetinen tayın mexanizator. Durıs, endi bıyılsha bar nasos penen eplesedi. Kelesi jılı texnika menen támiyin etsek, «segiz júz gektar jaylawdı suwlandırıp beremiz» degen gáplerin pasıqqa shıǵarmaw ushın, usı bastan iláj kórip barıw kerek edi. Ele men hesh háreket kórip júrgenim joq. Nasostı kóbeytseńiz bıyıl-

aq suw jibere beriwge bolatuǵın edi. Suw tússe boz qay waqıtta kók shıǵarmaydı, mallarımızdıń gúzde bir toyǵanınıń ózi mápiyt, yashullı! —Direktor únsiz basın ırǵap otır. Jańabay onnan sayın háwijge minińkireydi,—Bul bir,—Shunatay búgildi: — Ekinshiden, mal baqqan mınaday jaslardın táǵdiyiriniń usınday bolıp atırǵanın kórip otırǵan basqa jaslar tayaw waqıtta tayaq uslay qoyar ma eken?

—Bul, ózi bir, qıyın másele boldı, ǵoshshım, ayta ber?

—Aytamız, aytqanda qanday! Xázirgi shopanlarıńızdıń en jası qırıqtaǵı, otız bestegi adamlar, yashullı. Bundaylar da oǵırı az. Aldı pensiyaǵa shıǵıp atır. Olardıń ornına kim baǵadı, maldı? Sonı bilmekshimen...

—Bul ózi asqınbaytuǵın aq másele edi, ǵarrınıń ózi asqındırıp alǵan...

—Endi, joytılar mal joytıldı,-dep, gápke men aralastım. — Bul zańǵa da zakonǵa

da jatpaytuǵın qılmıs ǵoy. Ǵarrı asqındırdı ne, asqındırmadı ne, zakon boyınsha,

dey bergenimde alaqanın kólegeylep: — Sen qoya tur,—dep, sóyletpey tasladı: — Zakon menen júretuǵın bolsań, onda túnde mallarǵa qora bersin, qarawıl bersin. Azanda sanap alıp, shopan keshte sanap tapsıratuǵın bolsın! — Direktorǵa qaradı: — Solay ǵoy, zakonı? — Direktor iyegin ekshedi. — Zakon bar ma shopan dem almasın degen? Jo-oq. Zakon menen júretuǵın bolsaq, davay, zakon menen júreyik. Onnan soń zakon menen