Shawdirbay Seytov -Igbal soqpaqlari

tayarlanılǵan qırmıshı bórekler turǵan-turǵan jerinde qala bere jaqtaǵı, eskadronshılar ırǵısıp-ırǵısıp turıp, atlan-shap bolıp kete bere jaqtay.

Atı «jumıs» demeseń, bunıń ózi adam ómirinde oǵırı siyrek ushırasatuǵın seyil, seyil bolǵanda da ilahiyda bir seyil edi. Anaw júrgen qara kózler, qumay kózler, qoy kózler, móldir kezler endi bes-altı jıldan usı bir kúnlerdi háwes penen esler bálkim. Mınaw hár jer, hár jerge shoǵırlanıp qıltıyısqan melle bas, buyra bas, taqır bas, qara shashlardı, kúnge qarawıtqan, ushı tershigen qus murın, baspaq murınlardı, tentek-qıńırların, sıpayı-doǵalların saǵınıp, esler, bálkim. Taǵdir degen tamasha. Bunı men bazda tarı sewip júrgen aq saqallı diyxan ata súreyinde elesletemen. Házir ǵana pazna júrip ótken taplardan jeńil ǵana lep shıǵar edidaǵı, balaǵın túrip alǵan Taǵdıyır ata kepshigin qoltıqlap, qulashlap júrip, endi bul tarını emes, adamlardı atızǵa seber edi. «Túsken jerińde ós, ón, nesiybeń seniń sol jerde», dep, shashar edi hám bizlerdi kún kúydirip, qanatlı qaǵıp, tumsıqlı shoqıp, ya samal ushırıp, álle qaylarǵa aparıp taslamawı ushın ústimizden jımpıytıp mala basar edi. Endi bizler

otaq shópler menen talasıp óse beriwimiz, otaq shóp bolmasa, ózli-ózimiz talasıp ósiwimiz kerek eken. Sebep hár kim tamırdı tereńge urıp, nesiybesin jerden imkaniyatınsha nomaylaw sorıǵan sayın, boyı da uzın, zúrááti de kán bolajaq. Adamlardı óytip biri menen birin talastırmaǵanına, ırıldastırmaǵanına mıń qátle

shúkir. Onday bolǵanda mına adamlar uzaq jıllardan soń, ján-jaqqa shashılıp ketkennen soń birin biri saǵınbaǵan bolar edi. Bir masaqta ósken dán, hár qaysısı hár jaqqa shashırap ketip, óz aldına masaq bolajaq, xojalıq bolajaq, liykin, sonda sol bir altın masaqtan shashıraǵan dáneler birin-biri esley almas, biraq, mınaw adamlar esleydiǵo. Eń bolmasa, taǵdıyırı tosınnan dus etip, dus kelgen birewge ıqtıyarın

bergen qızlar sol isengen adamınan kewli qaytıp kókiregi isingende, bayaǵıda, ushqan uyası—pitirgen klasında ózi qadirin bilmey ketken bir balanıń obalına qalǵanın esleydiǵo! Men bularday bir terekke qonıp, juǵırlasqan palapan shımshıqlar usap, bir klassta hesh kim menen de jámlenip oqımadım. Kórgenim tek Xojan aǵa, kópshik...

Biraq, adamda sezim degen bir bolatuǵın bolsa, oqıp kórmegenim menen bir klassta oqıǵanlardıń, bir klassta boy jetkenlerdiń qanday keyipte bolatuǵının sezinemen. Bunıń ushın fermamızǵa anda-sanda kelip turatuǵın kóshpeli kinoǵa, bárinen de beter, kishkentayımnan-aq «mınaw bir, prelestnıy nárse eken, oqıp shıq» dep kitap, ya jurnal qoltıqlatıp jiberip turǵan Azatqa alǵısım asqar tawday.

Qızlardıń sárdarının atı Aytgúl eken. Qalbay muǵallim, tórt shofer, biz altawımız bir jerge qostı basqanbızdaǵı, anaw on mátibiy óz adamların úyirip, on jerge shoǵırlanǵan. Hámmeni tınıshlap, qızlardı da otırǵızıp bolıp, chaydı úlken gewmis, kók penen sırlanǵan qańıltır chaynekke demlep bizlerge Aytgúldiń ózi ákeldi. Abaylap otırman, chaynekti qoyıw ushın eńkeye bergende broshkanıń salmaǵı menen temen túsken jaǵasınıń kún alıp qońır tartqan jerinen arılawdaǵı appaq jerin tórt shoferdıń kózi birden jep sala berdi. Íńǵaysızlanıp qalǵan Qalbay biri birine

qosılıp ketken, qalın qasların úyirińkirep bılay qaradı. Soń: «Aytgúl, óziń de otır», dedi uyań, ólpeń dawıs penen. Qız: «ana jaqta dásturxanımız bar,» dep, aldına sulap ketken órimin iynine qaǵıp saldı da tis qaqqannıń júrisine usatıńqırap izinen jigitlerdiń qarap qalǵanın sezinińkiregendey, kóyleginiń etegin dúzestirińkirep, armaǵan ketti. Tórt shofer birden Qalbayǵa qarastı. Bunıń ózi, qızıl júzli jigit edi, qısınsa pomidorday bolıp ketedi eken. Áńgimege de shorqaqlaw bolsa kerek, «shashpay otırıń, jigitler, dep, kúlgensidi de qoydı: «mollashılıqtıń jolı

awır boladı»...

Bul dasturxandaǵı Qalbaydan basqamızdıń bárimiz, orısshalap aytqanda «darmoed» edik. Tórt shoferda da, bizde de dásturxanǵa salǵanday hesh nárse joq. Ortaǵa Qalbay

ózine mólsherlep alıp shıqqan qawın qaq, sarı may, pisken gósh, sútke iylengen besaltı shórek, bir-eki shaqmaq qant shıqtı. Kepkası ketpendey shofer, mánisi qashıńqırap otırǵan, sarı sınlı, biytapqa qusaǵan shoferǵa:

— Biysen, shegiń tayıńqırap otırǵo?—dedi házilge usatıńqırap.—Turǵan jerińde sóyletip jibereyin be?

Biysen sıpayısınıp, «áy, ya-ǵá», degeni menen, ekinshi shofer:

— Zakuska aytıp ketti, bala-a,—dedi. Taǵı birewi:—Qaleke júzden...—dep atır edi, tórtinshi shofer: —Ákels-eń-á, shoferǵa sıpayılıqtı kim qoyıptı!—dep, baqırıp jiberdi.

«Astananıń ayrıqsha aq araǵı» degen, qazaqsha jazıwı bar shiysheniń tusawı jazdırılıp, kesalarǵa iydirile bergende Qalbay óziniń kesasın alaqanı menen basıp, aldına tarttı:

— Mollanıń jolı awır boladı, —dedi sıbırlanıp. Tórtewimiz bir shiysheni bólip iship, murınlardı tırjıytıstıq ta, soń erinlerimizdi jalasıp qaldıq.

Aytgúl bir gúlli zerenge salıp, gúnji iyjan alıp keldi de eńkeydi. Taǵı baǵanaǵı jerdi segiz kóz, bizikin de qosıp jiberse, on kóz jep baratır. Taǵı da Qalekeń bılay qaradı, araqtı ishiwin bizler ishsek te qızarıwın oǵan berip otırmız. Bárinen de biynesip qalsa, bolmaydı ǵoy, aqırı.

Aytgúl bir-eki temir qasıqtı shayıp kelip, iyjanǵa shanıshtı da dámi buzılǵanın bilip qoyǵanday «awızıńızdıń dámin alıp otırıń», dep ketti. Onıń shayqatılıp baratırǵan órimlerine, tip-tik qáddi-qawmetine suqlana qarap qalǵan shofer ketpendey kepkalı basın shayqap jiberdi de, tańlayın taqıldattı:

—Biziń Jańabay da bále-e, malın tanıydı...

—Otırsańızlar-dá, jigitler, — mánisi qashqan Kalbay, esitip qoymadı meken degen gúdik penen qońsılas shoǵırǵa qaradı. Dawısın zárre páseytip: uyalmaysızlar ma,—dedi, —mekteptiń qızlarına da ólip baratırsızlar. Óyteberseńiz, shataq etemen

—Dawısı biymálel bolsa da qatallıq bar edi. Men «ol qaysı Jańabay, mexanik pe?» dep soraw niyetimnen birden waz keshtim.

Adamlar jerin jep, isherin iship, túrgelisip, ǵawırlasa bergende attıń ústinde Kókamanday shemirenip dayım jetti. Aldında, ál-bette, «way, bárekellesin jetkerip aladı. Soń, bizge mıyıq tolı qorjındı isharat etedi de, bir balaǵa jarǵını, birewine baltanı uslatadı.

—Al, endi, Kannazardıń balası, atıń kim edi?

—Há? Qalbay…

—Bawrakállá, Qalbay balam. Sharwanıń dástúrin óziń biletuǵınsańdı,—deydi attıń jılawın maǵan berip —Fermanıń qasına ferma kóship kelse, burınǵı kelgen ferma sońǵı kelgenlerge qoy soyıp, qonaq ası beretuǵın edi. Bul da bir, sonday sawda balam. «At ólse de qáde ólmes, arıq qoydan tóslik al», degen. Bir boydaq sawlıqtı baylap, pıshaqtı bellikke shanshıp kettim. Ózimniń qolım tiyetuǵın túri joq. Soǵan pushtarlaw ushın qolı jeńil bala jiberesiz be, ne qılasız? Mınaw Maqset bolsa, mal baǵıp júr. Qala berdi, bunıń hám moyınında úsh júz baw pisheni bar. Mine, oraǵın da belime qıstırıp keldim,— dep, bizge aqshamǵı egep otırǵan oraǵın usındı. Qalbay kóziń qıpılıqlatıp-qıpılıqlatıp:

— Órmek toqıp atırǵan eken, apaydı hálek etip, jumısınan qaldırmay-aq qoysaq qáytedi?—dedi.— Búgin-erteńge jetkendey, hámmesiniń de azıǵı bar. Úsh kúnnen soń avtolavka keledi...

«Onıńız bolmaydı!—Ǵarrı basın shayqadı:— Kempirdiń jumıtı qalıp hesh gáp

bolmas, qasıńızdaǵı azıǵıńız da hesh qayda qashpas...

—Onda... usı jerge ákelip soydırsaq qáytedi. Sonsha adam shubırıp soyaqqa barıp júrgenshe...

—Bunıńız júdá maqul. Onda, mına attı miniń de, shabıń birewiń.

—Attıń ne keregi bar,—dedi ketpen kepkalı shofer:— Mashinaǵa ózimiz tomp ettiremiz onı…

\— Onda bılay bolsın, un, astaqta, oqlaw...

—Nan tuwraymız...

—Shap, onda. Qońız ushpastan burın, jep alıń.

Bunnan bılayǵı jumıstıń bári stadiondaǵıday bolıp ketti. Tez-tez on salǵa eliw adam ajıratılıp shıǵarıldı. Qızı, jigiti aralas, hár salǵa bes adamnan. Birewi tayawshı, úshewi oraqshı, bawlap, taqlawǵa hár salǵa bir qızdan jetisti. Qızlardıń awısqanı búginshe aspazlıq etedi, otın sazlaydı, fanıslardı sıyırıstırıpsıpırıstırıp, qaranǵı túsiwden bes jerge jaǵıp qıstıradı. Buǵan, qassaptan basqa

úsh shofer kómeklesiwi kerek. Sárdarı —Aytgúl. «Barlıq ansambldi, álbette, Qalbay Xannazarov basqarıp baradı» dep, óziń túrtip kúldi muǵallim. Qalǵan adamnıń hámmesi, sal buwıwǵa dayımnıń izine erip, zińkildesip ketti.

Sol-sol eken, tıp-tınısh turǵan kóldiń ishi ayran atlaw salǵanday alasapırlı bola qaldı. Kim-kimdi shaqırıp atırǵan, «úyrektiń uyasın taptı-ım!» «Máyegi barmekeenn?!» dep baqırıp atırǵan. Mına jaqtan baltanıń toqıldısı... Bir sesti ekew-úshew etip jańǵırtatuǵın kólde qay sestiń qaydan shıǵıp atırǵanın, ne dep atırǵanın anıq ayırıw múshkil. Oǵan qulaq túrip te otırǵan adam joq. Qalbay aǵa bolsa, chemodannıń ústine aq kardon qaǵazdı jayıp taslap, akvarel menen basına náhán etip, «Bugin kim alda?» degen sózlerdi jazıw menen mashǵul. Bulardıń ózi bir háptelik kómekshi eken. «Jeti kúnde—úsh júz baw az emes pe?»

—Ja-aq,—deydi Qalbay aǵa — Ol ázelgi esap edi. Ol sawdalar qaldı. Onda biz úsh kún ǵana kómek beriwge uyǵarǵan edik. Máseleni ulǵaytıp, úsh kúndi háptege aynaldırıp jibergen komsomollardıń ózleri. Nesi ketedi, ári qıdırıspa, ári jumıs, bul bir, ózi

qızıq nárse ǵoy, ǵoshshım-aw! Bunday kómekshiler basqa mekteplerden de ızǵıp atır. Házir mektep qurı emes. Bir hápteden keyin kór, hámme kólden jaltıraǵan tep-tegis aydındı kóretuǵın bolasań...

—Onda sovxoz bıyıl mıylıǵınan batadı deseń-o!

—Sen ele bunı aytıp otırsań,—deydi mashinasınıń kapotın ashıp, bóksesin berman qaratıp atırǵan ketpen kepkalı basın kótere berip:—Aldımızdaǵı bazar kúni qıbırlaǵan jan qalmay oraqqa shıǵatuǵın bolıp atır. Sovxozǵa bir kún kómek, tegin kómek.— Usınnan xabarınıń barlıǵına maqtanǵanday túr menen:—Bunnan xabarıń joq eken-aw, ǵoshshım!-dep qoyadı—Keshtegisin tiyep ketemiz, ele bizler. Usı jerde qonadı dep otırsań ba?! Aparıp taslaymız, vse, maydalay ma, silosqa ura ma, ya keptirip taslay ma, oyaǵı ózleriniń jumısı. Azan menen taǵı «Gúmis kól»... Erteń eki reys jasarmız. Qaleke, ya?

— Álbette, endi! Bálkim, úsh reys jasarsızlar, búgin kóremiz ǵoy shamanı...—dey bergeni, «Muuu- ǵaaa-lliiim, sanaaa-baaalı-ııń!» degen ses talıp esitilip, hámmeniń qulaǵın erbeńletip jiberdi:—Áne, baslandı-ı!—dedi Qalbay qaǵazdı boyawı kebiw ushın quyashlamaǵa shıǵarıp atırıp.—Házir-aq kóremiz shamanı. Reysińizdi hám esaplaymız.

Hámme dawıs shıqqan jaqqa qaray asıǵıstı. «Taǵı birewinen ayırılıp qalaman ba?» dep, poshalap turǵan men de qosıla juwırısa berippen. Bulardın dáslepki ayaq alısın kóriw qızıq edi,—dá, aqırı!

Álle qashshan kelip, ırashqa tirelgen saldaǵı besew bes jerden qırǵa zıńǵıtıp, saldı táwir-aq taqırlap taslaptı. Hámmesi qara ter, eki iyininen dem alıspa, qaralay óship qalıptı. Mańlayın maykasınıń etegi menen sıpırıp atırǵan, qısıq kózli qara bala entigip:

— Muǵallim,—dedi ókinishli,—Iretlestirip taslawǵa waqıttı qızǵanıp atırmızaw! Jetpis bir baw, sanap ala beriń. Bas-háy, tayawdı!

Olar qarasın územen degenshe taǵı bir sal kelip qaldı. Muǵallim solay juwırdı da, qoyǵa aynalısıp qalǵannan awısqan úsh shofer menen tórtewimiz aldıńǵı saldan túskendi taqlayman degenshe taǵı bir sal qamıslıqtı jardı. Albırap qalǵan Qalbay:

—Qashıǵa taman shıǵarıń, áy, qashıǵa taman!—dep qıshqırıp, taslaǵanın taslaǵanday bılay zıńǵıtıp atır.—Bawıńız satarmannıń bawınday bola bermesin, onday xıytırlıǵıńız jaramaydı,—dep te eskertip qoyadı tap bir pulı shıǵıp atırǵanday. Dáslepkiniń jetpis birin qırǵa taqlap, alaqlasıp, tusına kelgenimizde Qálekeń qolın shoshaytıp:

— Ekewińiz, ana salǵa juwırıń!—dedi.—Kimniń brigadı eken, haa, Isimet ekenǵo! Jetpis tó-órt... Sanap alıń, háá!—dep qaldı izimizden.

Sonıń arasınsha taǵı bir saldıń tumsıǵı qalıń qamıslıqtıń jigin jardı. Men bárinen beter, Qalbaydı ayap kettim! Jeti kún udayı useytip urınatuǵın bolsa, bolnicaǵa túspekten basqa ilájı joq...

Sonıń arasınsha taǵı bir sal! Endi Xannazardıń Qalbayınıń dawısı bir tarǵılanıp berdi deyseń:

— Há-á-á, Maqset, qazannıń basında tek, bir qız qalsın! Basqası kelsin, beri!..

Qostıń basında Aytgúl menen, góshti pushtarlap atırǵan qassap-shoferdı qaldırıp, basqaların enteletip ákeldim.

Pısınaspa-ısınaspa, tap bir seksen adam jarısıp atırǵanday emes, tóbelesip atırǵanday. Birewi zárre keshikse, bir judırıqtı artıq jep qoyatuǵınday!

— Áne, hámme úseytip islegende ǵana qurıladı, kommunizm!—deydi ózi pishen bastı bolıp atırıp Qálekeń.—Sonda Amerikanı quwıp... Háy, bılaylaw taslasa!... Ha-ay, qızlar, kim qansha tapsırǵanın umıtpań!... Eliw eki-eliw úshsh... Himm...

Kún batıwǵa shamalasıp qalǵan máhál edi. Qoshshı balları etek-jeńlerin jelpinisip, ózi shımshıq kóz shıt belbewi menen betin súrtip, dayım keldi. Aldı menen, álbette, ırazı bolǵandaǵı:

— Bawrákálláá!—sin aytadıdaǵı:—Harmań, harman, hay, bawrákállááá!...

—Bar bolıń, yashıwllı, hıhh-hıhh-hıhh,—dep pısınaydı Qálekeń.—Shamalastıńız ba?—deydi de taǵı bawǵa eńkeye beredi:—Otız eki-i...

—Ho-o, qoyamız ba, sonsha adam!—Tıńlawshısının óz jumısı menen aynalısıp ketkeninen ǵarrınıń xabarı joqtay:—Qoyamız ba?—dep shulǵınadı.—Bawrakálláá! Áne, jumıs degendi úseytip isler bolar. Haw, usı aqıldı jılda nege tappadıńız, shıraqlarım-aw, sovxozdıń tórt túyir adamına awız ashıp otıra bergenshe! —Ózin tıńlaytuǵın qulaqtıń da, waqıttıń da joq ekenligin abaylaǵan ǵarrı: —Sen alań bolma, pákize, joralarıńa kómeklese ber, malıńa ózim baraman,—dep ketti.— Bawrakállááá!.. -

Muǵallim usınday bolıp atırsa, «saldan keldik» dep, salqa tússin be, dayımnıń at qosshıları da sallarǵa bólinip-bólinip ketti. Endi, pitegene, oraqshılardıń kelgenin kelgendey atqarıp turıwdıń ireti kelgen edi. Kúnniń qızılı bata bergende qasındaǵı birewge «Otboy berilsin», dedi, Qalbay.

Ayaǵı shalısıp, juwırıp ketken tıqır bas bara sala gornǵa jabıstı-aw deymen! Qayrawdaǵı jalǵız ǵaz todasın shaqırıp ǵanqıldaǵanday boldı.

Endi burınǵıday «iyter, xa-iyter! Anawlardan burın qolaylı jasqanı alıp qalayıq!» degen ǵawırlılar da esitilmedi. Hár waqıtta bir tayanıp, jigitler salların epkin menen «ákiyatır: Endi heshkim aydınǵa shıqpaydı ǵoy, bári bir, jumıs pitti, endi nesine asıǵamız» degen keyip bar hámmesinde. Liykin, sallarındaǵı pishenine de qaramay, ırǵıp-ırǵıp túsisip, muǵallimniń qasına entelewshiler, «aytıp jiberińshi, bizler qansha tapsırıppız?!» dep emizikleniwshiler kóbeye basladı.

— Kim neshe sal, neshe baw tapsırdı, esabın qosta shıǵaramız,—deydi Qalbay ózin qorshap alǵanlarǵa.— Házir mınalardıń bárin jaqtı barında jabılıp mashinalarǵa tiyeymiz, soń birotala dem alamız. Esap ta shıǵa beredi. Qáne, shofer joralar, dırıldata qoyıń...

Sonsha adamǵa tórt mashina tiyew qıyın ba. Qızlardıń kóbisi keshki mashǵalaǵa aynalısıw ushın «qosqa» ketti. Shoferlar qazannıń ústinen saldırıp jep kelgennen

soń, ıńıranıp tórt mashina jolǵa shıqtı. Al, kómekshiler bolsa, kimisi juwınıp, kimisi súrtinip, taǵı birewi bilektey sarı ala jılandı qalay bılq ettirip uslap alǵanın aytıp, qızlardıń etlerin túrshiktirip atır edi. Kómeklesken adamday, birewlerine chay tasıtıp, birewlerine awxat tasıtıp, tutım tutıp otırıw uyat ǵoy. Keshki jumıstı, túnde mal jayatuǵınımdı bánelep, men de úyge kettim.

Álle qashshan kelgen dayımdı jeńgem ele kók chayǵa qandıra almay búlip atır eken. Toǵaydıń dımsıqqan qapırıǵında kúni menen balta urıp, ańqası kewip, jıntıǵı

qurıp qalıptı. Un-usaǵım shıǵıp, men de qasıńa shóktim. Shopanlar at-ústinde júrip,

mal qaytarǵanı bolmasa, bunday bas-ha-bas, qara jumısqa gez kele bermeydi. Ózimniń onsha shıdamlı da emesligimdi, bir náwiye abaylaǵan boldım. Ketip atır, kók chay, ketip atır. Ishilgeni ishilgendey ter bolıp aǵıp atır. Tek chay-chay-chay quya ber deydi ishtey, nan-panǵa qaraytuǵın túri joq. Ya-a, pálek, jazınla toǵayda ósken bizler kók chaysiz shıdamaymız, saratannıń sarı quyashında, iyti panalar puta joq, espe qumdı espelep júrgen qóy shopanlarınıń halı neshik?!

—Shıbın menen qalay?—dedi dayım.—Peshaxanası bolmasa ulısıp shıǵadı ǵoy!

—Bar shıǵar, peshaxanası. Onısız jolǵa shıǵa ma...

Kúnde tańnan burın shıǵatuǵınlıqtan, ári búgingi qara jumıs... uyqılap atırǵan

qusayman...

—Ájaǵa,—dep sıbırlandı anawlardı oyatıp almaw ushın Otarbay:—Ártis bolıp

atır...

—Ne, arti-is?! Neqılǵan artist?—deymen tańlanıp. Dawıt shırpınadı:

—Íras, jaqınlap qaradıq bizler. Apar, há? Ájaǵa, apar, há?

—Qáne, jatıń!—dedim sıbırlanıp bolsa da, nıqırtıńqırap. Olar tım-tırıs

bolıp, tóseklerine sińisip atır.

Jatqanım menen uyqım kelmedi. Álle, uyqım qanıp qaldı ma, bilmedim. Írash jaqtan garmonnıń ıńırsıǵan sesti, toǵaydı teńseldirgen nama... nama shaqırıp atırǵanday meni. Áste peshaxanadan shıqtım da eki balanıń peshaxanasın túrdim:

«júriń!»

Úyden, qara baslarımızdı urlap alıp shıǵıp kettik. Tútinliklerdiń óshiwine, ızıń-ızıńnıń basılıwına, mallardıń múlgisiwine qaraǵanda táwir-aq waqıt bolsa kerek. Boyımda mısqal salmaq qalmaǵanday, jep-jeńil. Eki bala orpańdı keship, aldımda jalań ayaq jelpildesip baratır. «Anaw awılǵa kino keldi, ya baqsı boladı eken» dese, bala gezimizde úseytip jelpildesetuǵın edik. Biziń, «anaw awıl», degenimizge qarap, qaladan qıdırıp kelgen apalarımızdıń balaları pánt jep qalatuǵın edi. Sebebi, sharwanıń «anaw awıl» degeniniń ózi—keminde bes shaqırım. Ǵarrılar qamshısın shoshaytıp, «qaladegen mınaw turǵan jer», dese, «há, otız shaqırım eken dep pámleymiz bizler. Sharwa—tar jerge sıymaytuǵın, keńisliktiń adamı. Dayımnıń «qalada qabızlay óletuǵın boldım», dep, qonbay, jelpinip qaytatuǵını da sonlıqtan. Mınaw, dawıslar emis-emis esitilip turǵan jer de jır emes bizge. Bolmasa,

kól boyınan shıqqan túngi tımıqtaǵı dawıs neshe shaqırımǵa ketedi dep otırsań! Mına aldımda elpildesip baratırǵan eki tentek teke, jańa men uyqılap atırǵanda-aq barıp kelgen soǵan! Balalıq-á, shaǵal, qasqır, porsıq, shoshqa!... Ne joq dep otırsań bulmanlarda! Dayım «burınıraqları jolbarıs aqırıp, qaraqulaq bezildep, atlardı qazıǵında aynaldırıp, iytlerdi úyge tıǵıp, búldiretuǵın edi. Mına adam degeniń jırtqıshtan hám jırtqısh eken, naw-nıshan qaldırmadı-á! Endi bara-bara gór tıshqan awlamasa bolǵanıǵo!» dep, basın shayqaydı. Jaqın jıllardıń ishinde aq bir qazanlar jerge aeroplanday sayasın salıp ushsa, batpaqlıqlarda tırnalar sıqar ayaǵına qonıp otıratuǵın edi. Jolbarıs túwe, házir solarǵa shekem jekke-siyrek. Mına tentek tekeler de sonı biledi, qorıqpaydı hesh nárseden. Sebebi, qorıqatuǵın nárse dá qalmaǵandaǵı! Qasqırdı ǵoy, bular tuwe ózim túsimde búgin kórip júrmen, onda da ońǵan qasqır emes. Al, shaǵalıńdı keseklep bersin-á! Meni de «jolda qorqamız» dep ertip baratırǵan joq, jańa barǵanında aralasıp ketiwge uyalǵan. Endi biziń

qateremizden paydalanıp aralasa jaq, bularǵa men kerek emespen, qaterem kerek! «Qátereli adam qalıp qoymastın,» degendey artına qarap-qarap, túsip baratırǵan dambalların kóterisip juwırısadı.

Írashtıń basında shalqıp janıp atırǵan ot, bılay-bılay odaǵaylap ótip turǵan qara kóleńkeler «shaytan oyının» esime salıp jiberdi. Men onı kórgenmen. Sol baletlerdegi suw perileriniń, sháytanlardıń oyınların mına aldımda baratırǵan

tentek tekeler de kóredi ele! Qayda-a, oǵan shekem kóp jıl kerek. Onıń ushın bular on segizge shıǵıp, áskerlikke barıwı kerek, onıń berjaǵında qayda-a! Fermadaǵılar túwe Nókistegilerdiń kóbi balet kórmegen. Kinodan kim kórmeydi, aytıp otırǵanım «jivoy» balet. Al, biziń mınalar kinoda da kórmegen, sharwa ǵoy...

Ottı aynalıp ırǵıspaq ele dawam eter edi. Arǵı jaǵında, bul káralardan álle qashshan joq bolıp ketken jolbarıslardıń kózlerindey ot jıltırasadı. «Fanıslar shıǵar», dep pámledim. Jalǵız garmonnıń sesti úzliksiz ıńıranadı, liykin qattı-

qattı shıqqan ırǵaqlı dawıslar, kúlispeler; qol shappatlawlar, túngi toǵaydıń jańırıǵı tap djungliydegidey bir shawkımdı payda etip, ne namanıń shertilip - nın anıqlawdı qıyınlastırar edi. Ottı aynala ırǵısıp, djungiliyliler qásiyetli «tam-

tam»ın oynap atırǵandı deyseń.

Jaqınlay kele bári de ráwshan boldı. Bir qız, bir baladan qol uslasıp «karusel» jasaǵan da ottı shır gúbelek aynalıp oynap júr. Bunı soldatlar da oynaytuǵın edi, moldavansha bir oyın, atı esimde joq.

Eki bala endi meniń artımdı panalay baslaǵan edi! Bul—uyalǵandaǵısı; «júr, júr, ártis tarqap ketetuǵın boldı-aw, ájaǵa, júrse?!» dep sıbırlana túrtisedi artımnan. «Jaq,—deymen men,—Bizler barsaq, oynamay, taslaydı». «Óytip bir, olar bizlerden uyala ma?» deydi kishkene Dawıtbay. «Uyaladı, tınısh...».

Bizler turǵan ırashtıń ultanı menen oyın bolıp atırǵan «Báyterek»tiń astı, kere taslaǵanǵa eliw adım. Usı káradan qaraǵan qızıq. Tábiyattıń ózi adamnıń qıyalı jetpeytuǵın, sıyqırlı saxnaǵa aynalıp ketken edi. Jalını oyınshılarınıń ústinde

jalańlap turǵan lawlamanıń sáwlesi arjaǵındaǵı záwlim torańǵıllıq erbeyisken shaqaların da, jalpıldasqan japırakların da sarǵısh reńge dóndirip barıp, anaw ushıqıyırı joq aspan ponaramasın náhán gúmis qalqan qıstırılǵan, jánjaǵına maydamayda gáwxár ushqınları shashıraǵan qaraltım kógis maqpal shımıldıqqa megzeter edi.

Bunı Murat kóriwi kerek edi, men kórdim ne, kórmedim ne, orısshalaǵanda «odie chert!»

Mına qoyılıp atırǵan «postanovka»da akter da, tamashagóyler de joq. «Postanovka» kaharmanlarınıń ózleri oynar edi. Ózleri tamasha kılar edi. Usı saxnaǵa mına jalań ayaqları tirseklerine qayta-qayta barıp qaytıp atırǵan, jawırınları qaykańlaskan jigitler, órimleri julqınısqan, kúnlik kóylekleriniń etekleri jalpıldasqan jalań

ayaq kızlar ǵana jarasar edi. Bul, sonday bir iláhıyda «postanovka» edi!

Esime Jańabaydıń dáslepki ushırasqandaǵı gápi tústi: «islep tursa xalıq teatrı, qoyılıp tursa, kúnde koncert, kóreyin jaslardıń zerikkenin!» dep edi-aw. Sonda men ishimnen «ármanıńa bolayın, artist qayda, sazende qayda oǵan? Manilov..,» dep kúlip edim. Biykar kúlgen ekenmen. Sovxozımızda, ha, bári de bar ekenǵo! Endi ne jetispeydi sonda?! Ózimizdegi bardı ózimiz jaltıratıp kópke kórsete almaymız, sóytip qorıǵamız, ruwhımız júdeydi, tamasha ómir izlep, qalaǵa qashqımız keledi. Liykin, bir kúnlik lázzet, hátte bir jıllıq lázzet hesh nárse bolmaydı, onnan kóp bola bereyik desek, awıldı saǵınıp baratırmız. Awılda bola bereyik desek, shaǵlaǵan waqtı xoshlıq qalada qalıp baratır, jaylawda ol joq, artist, kino siyrek, telefon, stadion, hátte, baǵ

ne bolǵay, bul da joq. Bunda tek ǵana mal bar, bizler bar. Endi, ózimizdi ózimiz jubatqanday waqtı xoshlıqtı, shalqıma jaslıqtı, usı káralardan taba almaymız ba?!

Bar ekenǵo, mine, mınalar!! Kúni menen jumıs isledi, túni menen qurıp atır shaǵal máslikti! Jaman ba usı ómir, kim aytsa, «táńirdiń ólimin» jepti!

Qarańǵıdan ot basındaǵılardı kóriw ańsat edidaǵı, qarańǵını usı waqıtta kózi menen tintip atırǵan adam joq, tintkende de bizlerdi kóre almas edi. Biraq, bizlerge bári alaqannıń ayasında turǵanday. Jalınnan odaǵaylap bılay-bılay etken oyınshılardıń sańlaǵınan «Báyterek»ke súyenip, garmondı qulashlap turǵan Qalbay aǵanıń kózleri jılt-jılt kórinip-kórinip ketedi. Áne, ol garmondı sıqtı da bir

qolın bawdan shıǵarıp atırıp:—«Tamam,—dedi. Búgingi koncertimiz tamam!» Bir quwaqı: «Muǵallim, zritellerge ruxsat bere bereyin be?—dedi kúlip turıp. Soń, lappa bizler jaqqa burıldı, tap bizlerdiń kelgenimizdi bilip, kórip turǵan adamday qolın jaydı da:—Usınıń menen, koncertimiz tamam, kelgenlerińizge raxmet.

«Báyterek» teatrında ushırasqansha xosh!“—dep, alaqanın kóksine bastı. Qasımdaǵı eki bala qashshan bódenedey buǵıp qalıptı:

—Bizlerge aytıp atır ma, ájaǵa?—dep sıbırlandı Dawıtbay.

—Óytip bir, kórdi me bizlerdi?! - deydi Otarbay.

—Kórmese, xoshlasa ma?!—dep sıbırladım.—Júriń, qaytayıq. Meniń malǵa ketetuǵın waqtım shamalasıp qaldı...

Qalay bildirmey kelgen bolsaq, solay alıslasa basladıq.

—«... vecheranı» aytayıq-sha, muǵallim, soǵan shertiń...

—En sońǵı nama bola qoysın...

—Qosıq penen baslap edik, qosıq penen tamamlayıq...—degen ǵawırlılar, ótinishler, tolǵan ay astında aq shatırday qolbıraǵan aq peshaxanalar, lawlaǵan shalqıma jaslıq ómir artımda qalıp baratırǵanday seziledi. Men bir jımjırt, jámiyetsiz ómirge sapar shegip baratırǵandayman...

Garmon qaytadan ıńıranıp, jaǵımtallı qońır dawıs ókshelese jetip kelip, qulaǵımnan kókiregime quyıldıdaǵı, tula boyımdı balqıtıp, oylarımdı «Moskva qasındaǵı aqshamlar»ǵa sharıqlatıp jiberdi. Bir iri, ólpeń dawıs qosıq aytar edidaǵı, qayırmasın basqalar alıp keter edi. Qalay turıp aytıp atırǵanın kórmesem de may ayınıń erke samalları terbegen aqqayıńday teńselip aytıp turǵanların kóz aldıma eleslete alar edim.

Bul qosıqtı privallarda talay-talay bizler de aytqanbız. Soldatlıq ómir—tamasha ómir edi.

Doslarım meni qosıq penen uzatıp salar edi. Al, men bolsam, ıqıldap qosılıp barar edim:

Rechka dvijetsya i ne-e dvi-jet-syayaa.

Vsya iz lunnogo-o se-erebra-a.

Pe-es-nya slıshitsya-aa i ne slı-ıshetsya-a,

V eti tixie ve-che-raaa..

A rassvet uje vse zametnee-e,

Tak, pojaluysta, bud dobra-a,

Ne-e za-abud i tı eti letnie,

Podmosko-ovnıe ve-che-e-raaaa...

Nama da, qosıq ta tınıp qaldı. Biraq meniń qıyalımda ol shertilip atır edi, ol kókiregimde gúńirenip qalatuǵın tamasha bir sezimge, sezimniń sazasına aynalıp qalajaq qusaydı. Men shayır emespen, nesi bar, jaqsı saz benen jıllı sózdi kewil degen jatırqay ma?! Kókiregimde usı bir aqshamnan ótip baratırǵan jaslıǵımnıń bir aqshamınan janǵırıq bolıp qala jaq pa, qalsın meyli jańǵırıp! Jıllar! Jıllar

óter. Hámmemiz de qartayarmız, jaslıǵımız bolsa, usı bir umıtılmas aqshamday bolıp óter de keter. Táǵdir bizdi anaw ırashtıń basında ırǵalıp qalǵan yaranlar menen qaytadan duslastırǵanında:

«Ne zabud i tı eti letnie, Podmoskovnıe vechera...» degen janǵırıq shıqsa jańǵırıp, olar meni «Gúmiskoplin» jaslıǵın, sol bir bayaǵı ájayıp aqshamdı eslep tur», dermeken, ya «qosıq aytıp tur» dermeken. Bilmedim, qalayda, bilmedim.

***

Usı hápte aralıǵında dayım bılay-bılay shıǵa almay qaldı. Úyshi awıldaǵı usta da «buyırtpań pitti, Haytmurat aǵa, alatuǵın bolsań tezirek al. Bolmasa, qardarı dúbep tur» dep, qapıltıp ketti. Oǵan da bara almaydı. Kúni menen maldıń izinde. Men bolsam, bunıń oylanbay berip qoyǵan wádesinen shıǵıwı ushın, Ismettiń brigadasına qosılıp shırpıldap oraqshılıq etip júrmen. Azannan qara keshke shekem julqınıw.

Bul, jeti júz baw degeniń de az jerden shıǵatuǵın bále emes! Dayım «úsh júz baw» degennen soń, anlamay, «Maqset te orıp beredi» dep aytıp salǵan ,ǵoy, kómektiń jeti kúnge sozılatuǵının qaydan bilsin.

Qalay da kóbi ketip, azı qaldı. Jalıǵıp atırǵan da, jabıǵıp atırǵan da hesh kim joq qusaǵan. Buǵan waqıttıń ózin tabıw qıyın.

Maǵan bolsa, bulardıń qaytatuǵın kúni jaqınlaǵan sayın, álle kim jaman xabar ákeletuǵınday boladı da turadı. Dım bawır basıp qalıppan. Tústede usılar menen awxatlanaman, dayım «al, ballar, kóz-qulaq bolıp turıń. Men de bir shay-pay iship, kózgir alıp keleyin», dep, iyirilgen maldı hámmemizge amanat etip tapsırıp ketedi. Sonnan, aspazlar ma, otınshılar ma qullası, kim bolsa da ser salıp turadı.

Túske shekemgi qalıń qamıstıń arasındaǵı qapırıqta qaralay óship sharshaǵanımız túski kók shay menen shıǵıp ketedi. Al, onıń ústine bir yarım saat uyqılap alǵannan soń qulındaǵı qalpimizge kelip, mıs sırnay ǵanqıldasa boldı, qaqańlasıp shıǵa kelemiz. Sonnan taǵı julqınıw, sermeniw, mashinalarǵa pishen tiyew... Keshtegi sharshaǵanımızdı kók shay taǵı ter menen zıtqıtıp shıǵaradı, soń, Meńlibay aǵanıń bola ma, Elmurattıń bola ma, bergen janlıǵın jep alamız. Bir saat ótedi, yarım saat ótedi, kúni menengi sharshaǵannan taǵı naw-nıshan qalmaydı. Oyın-kúlki, wahaha qızıqqızıq básekiler; bilim jarıstırıwlar... Izi saz benen sáwbetke aynalıp ketedi. Keshke taman Otarbay menen Dawıtbay da usı jerdi aynalshıqlap, shıqpaydı.

Muǵallimi Qalbay da oqıwshıların sınaǵandı qoyǵan ba, qaydam, ozǵan brigadalar óz ara sıbırlasıp-sıbırlasıp, sońǵı reyske kelgen shoferdıń birewin bılay shıǵarıp

áketedi de qulaǵına bir nárselerdi quyıp otıradı. Al, túski awxatta sol shofer «bazarlıqlı» kelgen boladıdaǵı, keshe keshte shoferdıń qulaǵına quyılǵan nárseler endi kesalarǵa quyıla baslaydı. Balalar ekew ara, úshew ara putanıń túbine ketip júrgeni. Qalbay aǵa kórse de hesh nárse kórmegendey. Tústen keyin jańaǵı tasalap ketkenlerdiń túbinde tursań da, seni «qulaǵı awır» ǵa jorıy ma, qattı-qattı ses shıǵarıp sóylep júrgenlerin abaylaysań. «Mına jer jigildikli, tikeni bar, mına jer

búk, mına jer qopa desip, túske shekem batına almay ketken jerlerin de tústen keyin qıryapır etip júrgenler, qarap kórseń solardıń ózleri eserlenip isleydi, duwısıyına qaramaydı. Bul, eti tırnalıp atırǵanı qaysı, hárre talap atırǵanı qaysı!

Sóytip islegennen keyin, basqalarǵa bayraqtıda teginlikte bere qoymaydı eken. Meniń de shegim sol Ismettiń brigadasına túser me, úsh kún qatarınan bayraqtı bermey qoydıq. Bul meniń kómekleskenligimnen emes, álbette, meniki óz aldına sanaladı. Ózim usı qaraǵanda oraqshılıqqa aldıma adam salmaytuǵın edim, «ózi júyrik qoyan, oq tiygen soń, zıtıp ketti!» ózi oraqshı adam, ózi baw sanatıp atırǵan adam, onıń ústine bayraqlı sallaslarım menen putanı panalap qaytqannan soń, ońdıraman ba?! Kúnige júz elli bawdı sanap beremen de, Ismetke: «kúnniń batıwına ele qapılǵanda úsh saat bar. Kemege mingenniń janı bir, bayraq kerek pe?» deymen. Saldaǵılar basqaǵa esittirmey kózlerin qısısadı! Esitip qoysa shataq!

«Adam-adam menen adam» Adamlar menen ótkergen ómiriń de qızıq. Áskerlikte waǵır-shaǵırǵa, kópshilikke úyrenip qalǵan ekenmen. Keliwden qula dúzde japadanjalǵız júriw, onda da jumıssız júriw jalıqtırıp jiberdi. Mańlayım terlemese,

qolım qabarmasa, jumıs islegen kisige usamaytuǵın jaman ádetim bar edi. «Jumıssız júriw» dep otırǵanımnıń bayızı sol. Al, qopıldatıp at shawıp, maldı qaytarıw, soń attıń ústinde zenireyip, kóz-qulaq bolıp júriw, suwattan shıqqannan soń iyirip

taslap, chay iship qaytıw jumıs pa sol, sonnan mańlay terley me? Sóyleseyin deseń qasıńda jan joq, ári-beri baqırıp, qosıq aytıp kóreseń, qashanǵı baqıra bereseń. Endi, mınalar kelgeli jolım bolıp qaldı. Mańlayım túwe basqa jerlerim de terlep

júr. Qol qegen kashshan kóndey bolıp qaldı. Waqtıxoshlıq bazı-bayaǵı bar. Cıgannıń ómirin jaman degenniń úyi kúysin! Sharshaǵanımdı bilmeymen, «mınaw taz shıǵır, yalap etip turǵan shıǵar!» dep, meniń menen oynamań. Oynap men bir, hesh kimniń dayısı emespen. Olla, ırasım, úyge kesh qaytaman, «Sharshaǵan shıǵarman, endi tura almaspanaw!» deymen. Jaq, kúnde malǵa turıp daǵdılanıp ketken waǵımda uyqım shayday ashıla beredi. Soldattıń atı soldat-tá! Elekeń sóytip kórsin!

Bundaǵılardan ele sovxoz orayın barıp kórgen adam joq, shoferlar aytıp kelip atır: «Baladan-shaǵa jabılıp júr. Buxgalteriya da jabıq. Pishen degen taw-taw, bir

sizler me,—dep qoyadı kepkası ketpendey shofer.—Basqa kóllerden de mashina; telejkalar... shúy-shúyge qaǵısadı. Pay, usındayda ózi awdarıp ketetuǵın kóliktiń qádiri joq-dá, shóńkeredi de haǵlatıp kete beredi. Bizlerdey, adam kútip turmaydı...» dese, taǵı birewi: «texnikanıń azlıǵı málim bolıp qaldı!» dep, basın shayqaydı. «Ele

nesin kóripseń,—deydi taǵı birewi bilgishsinip:—texnikanıń qádiri mákke pisikte ótedi. Hár birigadtıń eki júz gektar mákkesi, jońırıshqası, bárin aytıp otırmandaǵı, jeri bar. Pashasın alıw kerek, siloska basıw kerek, jońırıshqa orıw

kerek. Senokos, kombayn jetise me, bizde?! Wá-ey, ele nesin kóripseń, bileseń be, bunday brigad neshew!...»

—Qalay da bıyılǵı pát jaman emes — dep maqullaydı Qalbay aǵa...—Sovxoz gerbish zavod salıwǵa usı bıyıl pul awıstıra almasa, sirá da awıstıra almas?...

—O qalay? — dep tańlanadı kepkası ketpendey shofer,—Mına mashinanıń bir zapchastınıń ózi elli manat, onda da men gutaptaǵılarǵa ketetuǵın birliyarım shiysheni esaplamay otırman. Sonda zawıt degenin, bileseń be… neshe mıń manat...

—Bola bersin,—deydi Qalbay qolın siltep. — Bizlerdiń ózimiz, bir tiyin

shıǵınsız alpıs mıń baw ot orıp bereyin dep turmız...

—A, ne bolıptı...

—Neshe mektep shıqtı, xabarıń bar ma?! Sonıń bári burın pulǵa kelip turǵan nárse, aǵayinim—dep bilgishsinedi Qalbay. —Onıń ústine usı bazar kúni, sovxoz boyınsha

bir adam qalmay pishen oraq, boyan oraqqa shıǵajaq. Bul, bir—shunatay barmaq búgiledi:

—Ekinshiden, mákkeshilerimiz gektarınankeminde alpıs centnerden qádimgi badraq bola beretuǵın mákke dánin jetistiremiz dep atır. Bunıń bári jemdi satıp almawǵa ákeledi, ǵoshshı-ım, jemge ketken pul, sovxozdıń gárdanına urıladı, ǵoshshım. Sonda bunıń bári, bileseń be, zavodqa, kombinat, qora salıwǵa ketedi, ǵoshshım, politekonomiyanı biliwiń kerek,—dep qoyadı.

Politekonomiyanı men de oqıǵanım joq, biraq, jańaǵıday bolsa, álbette shep bolmaytuǵının hárip tanımaytuǵın adam da túsinedi.

Búgin túste bizler menen Azat túslenip ketti. «Yashullıǵa ayt,—dedi maǵan. — Qıynalmasın. Erteńnen arǵı kúni, jaqın jerdegi fermanıń adamları usı kólge keledi. Tak, chto, eki sal tayarlań qoysın...!!!

«Tak, chto, eki sal tayarlap qoysın, qıynalmasın, dep atır,» dedim keshqurın ǵarrıǵa, istiń mán-jayın túsindirip. «Nesine qıynalaman, — dedi dayım. Biraq, bazar kúni