Terminologiya (lekciya)

normaları qáliplesti hám jetilisti. Nátiyjede terminologiya ádebiy til normalarına baylanıslı sistemaǵa, turaqlı qálipke túsip otır. Terminler sistemasına, onıń rawajlanıwına kedergi keltiriwshi qaraqalpaq terminologisınıń dáslepki basqıshlarında orın alǵan unamsız faktler derlik sezilmeydi. Máselen, puristlik tendenciyalar ádebiy tildiń ósip baratırǵan obektiv talaplarına sáykes ǵ0-jıllarda –aq saplastı, tájiriybesizlikke baylanıslı orın alǵan anaw ya mınaw termindi qabıl etiw boyınsha hár túrlilik, kóp variantlılıq házirgi kúnde júdá aktiv xarakterge iye emes. Ádebiy tildiń sózlik quramında terminler

sistemasında dáslepki jıllarda orın alǵan rus tilinen hám rus tili arqalı basqa tillerden awısıwshı atamalardı orınsız awdarıw nátiyjesinde payda

bolǵan kóp ǵana terminler ulıwma xalıq sınawınan ótip,eń qolaylıları, obektiv talaplarǵa juwap beretuǵın túrleri norma sıpatında qáliplesti.

Q araqalpaq ádebiy tiliniń ishki rawajlanıw nızamları tiykarında terminlerdiń jasalıw usılları bir normaǵa túsip otır. Terminologiya sistemasındaǵı funkcionallıq xarakterdegi tematikalıq gruppalar sáykes belgilerine qaray stillik beyimliligi menen tanılıp, ayırım-ayırım terminologiyalıq qatlamlardı payda etedi.

Bulardıń barlıǵı da termindi arnawlı atama, sáykes arnawlı uǵımdı definitivlik anıqlawshı sáykes terminologiyada sol uǵımǵa teń til birligi retinde tanıwǵa múmkinshilik tuwdıradı. Haqıykatındada sózlik quramdaǵı hár qanday termin usınday sapaǵa iye bolıp keledi, sóylewde usınday xızmet atqaradı. Bul jaǵday ádebiy tildiń rawajlanıwınıń tariyxı dawamında qáliplesken ádebiy tildiń obektiv talaplarınan kelip shıǵadı.

Onıń ústine terminler arnawlı turmıs tarawındaǵı arnawlı uǵımlardıń maqullanǵan atamaları retinde ulıwma xalıqlıq baqlawda boladı .

Terminologiya haqqındaǵı másele-tilde oǵada aktual, teoriyalıq jaqtan da, ámeliy jaqtan da áhmiyetli máselelerdiń biri.Jámiyetlik turmıstıń rawajlanıwı ásirese házirgi dáwirde ilimiy texnikalıq progresstiń xalıq

iskerliginiń barlıq táreplerinde baslı faktor retinde tanılıwı, usıǵan sáykes sózlik quramǵa arnawlı uǵımlarǵa baylanıslı jańa terminlik atamalardıń

qabıl etilip barıwı terminler máselesine ayrıqsha kewil awdarıp barıwdı talap etedi. Óytkeni terminlerdi qabıl etiwde, paydalanıwda jol qoyılǵan hár qanday qolaysızlıq ádebiy tildiń bunnan bılay da rawajlanıwına keri tásirin tiygizedi, túsiniksizlikke alıp keledi. Kerisinshe, kúndelikli baspa sózde, jazba ádebiyatlardıń barlıq túrlerinde terminologiyanı bunnan bılayda rawajlandırıwdı juwapkerli túrde seziw arqalı terminlerdi obektiv nızamlıqlar tiykarında qabıl etiw,durıs qollanıw, awızeki hám jazba

formalarda sóylew mádeniyatınıń tariyxıy ásirler dawamında payda bolıp, birden –bir óz-ara qatnas quralımız sıpatında xızmet etip kiyatırǵan ana tilimizdiń eń joqarǵı forması bolǵan ádebiy tildiń rawajlanıwına sebepshi boldı.

Solay da qaraqalpaq terminologiyasınıń házirgi jaǵdayında ele de

bolsa terminlerdi qabıl etiw hám qolllanıw tarawında kóp ǵana unamsız

sistemasındaǵı orınsız kóp variatlılıqtı ,olardıń kúndelikli tájiriybede

qollanılıwındaǵı shataslıqlardı belgili bir tártipke túsiriw kıyınlasadı. Al termin bolsa óziniń ayrıqsha xızmeti, mazmunı jaǵınan kóp variantlılıqtı,

keliwinde, kóp jıllıq baqlawlarǵa qaraǵanda, eń birinshi gezekte subektiv xarakterdegi faktler sebepshi boladı. Durısında terminlerdiń kópshiligi

kúndelikli baspasózde jariyalanǵan maqalalardıń, xabarlardıń,

awdarmalardıń leksikasına bazı bir terminler subektiv xarakterde, terminlerdi qabıl etiwdiń principlerin basshılıqqa almay, ádebiy tilde qáliplesken nızamlıqlardan tıs jasalma túrde engiziw tájiriybesi dawam etip kiyatır.

Qaraqalpaq ádebiy tiliniń ishki rawajlanıw nızamları tiykarında terminlerdiń jasalıw usılları qáliplesken. Olardıń eń baslıları leksikasemantikalıq, affiksaciyalıq, leksika–sintaksislik hám basqa tillerden terminler awısıw usıllarınan ibarat. Máselen, gúres, jarıs, májilis usaǵan terminler leksika-semantikalıq, shınıǵıw, baqlaw, baslama, kórsetpe, kelisim usaǵan terminler affiksaciyalıq, jarıs sóz, kiris sóz, ishki siyasat,

sırtqı siyasat, miynet ónimi usaǵan terminler leksika-sintaksislik,

minnetleme, shembilik, shaqırıq, jergilikli orınlar usaǵan terminler kalkalaw h.t.b. usıllar arqalı payda bolǵan. Bunday terminlerdiń definitivlik dálligi, ulıwma xalıqlıǵı, qollanılıwı boyınsha turaqlı xarakter

támiyn etiwge sebepshi bolǵan baslı faktor sáysek uǵımlardı definitivlik dál anıqlawshı qásiyeti hám norma sıpatında qabıl etiliwi bolıp tabıladı.

Eger terminlerdiń qabıl etiliwinde ádebiy tilde qáliplesken usıllar tolıq

ulıwma xalıqlıq belgige iye boladı.Sonlıqtan barlıq jaǵdayda arnawlı uǵım menen onıń qabıl etiliwshi ataması arasındaǵı teńlik principi, terminlerdiń obektiv túrde qáliplesken jasalıw usılları basshılıqqa alınıwı zárúr. Bul sózsiz terminologiyada orın alıp kiyatırǵan qolaysızlıqlardı boldırmawǵa, terminler unifikaciyasına, nátiyjede ádebiy tildiń bunnan bılay da rawajlanıwına sebepshi boladı.

Termin definitivlik dál anıqlawshı atama bolıw menen birge

ıqshamlıqtı talap etedi. Terminologiyalıq qatlamda bazı bir terminlik

atamalardıń shubalańqı kurılısqa iye ekenligin kóriwge boladı. Máselen rus tilinen awdarıw arqalı awısqan xalıqqa turmıs jaǵınan xızmet kórsetiw termini shubalańqı qurılısqa iye. Bunda subektivlik jasalma xarakter seziledi. Biziń pikirimizshe, turmıs xızmeti túrinde hám ıqsham hám definitivlik túrinde dál anıqlaw iske asqan bolar edi.

Terminlerdi qabıl etiwde sóylew mádeniyatınıń barlıq tárepleri tolıq esapqa alınıwı shárt. Kóp mánilik pútkil sózlik quramnıń semantikalıq

qásiyeti rawajlanıw usıllarınıń biri. Al terminler bolsa dál mánilikti talap etedi.

Terminologiyanı rásmiy túrde baqlawshı,onı sistemaǵa salıw islerin shólkemlestiriwshi, terminler unifikaciyasın ámeliy iske asırıwshı

respublikalıq terminologiyalıq komitet bul boyınsha bir qansha jumıslar islep kelmekte.

Á debiy tildiń terminologiyası haqqındaǵı másele – ulıwma xalıqlıq másele. Ol barlıq waqıtta rásmiy mámleketlik orınlar, qánigeler, pútkil jámiyetshilik tárepinen sheshiwshi anıq ilajlardı ámeliy iske asırıwdı talap etedi. Sebebi terminler –sózlik quramnıń eń háreketsheń, udayı

ózgerisler enip otıratuǵın keń qatlamı, ádebiy tildi leksikalıq jaqtan bayıtıwdaǵı tiykarǵı dereklerdiń biri.

Qadaǵalaw ushın sorawlar:

1. Sońǵı dáwirlerde tilimizdiń sózlik quramına tazadan qanday terminler kelip kirdi?

2. Tilimizdiń sózlik quramında qanday terminler tez ornıǵadı, qanday terminler sózlik quramnan shıǵıp qaladı ?

3. Terminlerdi tártiplestiriw, terminlerdiń unifikaciyası degenimiz ne ?

Á debiyatlar:

1. Berdimuratov.E. Házirgi qaraqalpaq tili.Leksikalogiya.

2. Berdimuratov.E. Qaraqalpaq tili terminleri. Nókis.1999.