Terminologiya (lekciya)

hám úyreniwge baylanıslı derlik barlıq ilimpazlar terminniń bir mánili arnawlı atama ekenligi belgileydi, ádette onıń bir mániligi sáykes termin

ómir súriwshi anaw ya mınaw terminologiyalıq sheńberinde qaraladı.

Ádette sózlik quramnıń rawajlanıwın támiyin etiwshi tiykarǵı

dereklerdiń, usıllardıń bir semantikalıq usıl ekenligi belgili. Anaw ya mınaw uǵımnıń ataması retinde payda bolǵan sóz kem-kem bir neshe

mánilerde qollanılıw qásiyetine iye bolıp.Bul sol sóz qabıl etken qosımsha ekinshi máni arqalı sáykes basqa uǵımdı ańlatıw túrinde iske asadı.

Durısında da, til ilimpazları E.M.Galkina-Fedoruktıń oǵada durıs kórsetkenindey aq sóz dáslepki payda bolǵan waqtında barlıq waqıtta bir mánili bolıp keledi, waqıtlar ótiwi menen ol qosımsha mánilerdi

qabıl etiwi múmkin. Sózdiń sóz mánisi túrinde iske asatuǵın bir neshe uǵımlardıń materiallıq qabıǵı xızmetin atqarıwǵa uqıplılıǵı semasiologiyalıq nızamlılıqlar tiykarında Máselen, jumıs, adam, kún, miynet usaǵan ulıwma qollanılıwshı sózlerdiń dáslep bir mánide kemkem turmıs talabına qaray olardıń qosımsha bir neshe mánilerdi qabıl etkenligi, kóp mánililik qásiyetke iye bolǵanlıǵı sózsiz: jumısqa

baraman, sende jumısım bar, bunı jumıs qılmasań bolmaydı, saǵan jumısım tústi, t.b. Bir adam keldi adam bolıp qalıptı, Adam bolǵanıńa, ol Adam ǵoy, adamdı Adam demeydi, bul úydiń adamı-sol, t.b. Ádette sózge tán usınday semasiologiyalıqqubılıslardı terminler sistemasında da ańlawǵa boladı. Dáslep aranwlı termin retinde qabıl etilgen bir mánili

leksikalıq atama sol terminniń aktivlilikti ózlestiriwi, termin anıqlawshı uǵımnıń keń túsiniklillikke iye bolıwı, keń tarqalıwı nátiyjesinde

semasiologiyalıq nızamlılıqlar túrinde háreket etiwshi qubılıslardıń

járdemi menen predmetler arasındaǵı baylanıs, uqsaslıq belgilerge qaray ekinshi uǵımdı da ataw qásiyetke iye boladı. Usınday processlerdiń tiykarında termin ulıwma qollanılıwshılıq belgilerin kem-kem ózlestiredi de, ádettegi leksikalıq atamalarday bolıp ketedi. Máslen, partiya sózi terminlik belgilerin derlik joǵaltıp, aktivligi keń qollanılıwshılıǵı, túsinikliligi nátiyjesinde aktiv leksikaǵa awısıq sóz birliklerinen ibarat.

Mashina, traktor, avtobus, samolet usaǵan dáslepki texnikalıq terminler tildiń házirgi rawajlanıw dáwirinde qazan, tabaq, oraq usaǵan

sózlerdey tanımalıqqa, keń qollanılıwshılıqqa iye. Bul sózlerdiń terminlik belgileri, arnawlı definitivlik xızmeti sezilmeydi. Ádettegi aktiv sózlik

qatlam elementlerindey bolıp ketken, aktiv leksikaǵa sheklengen leksikalıq

qatlamnan ótken.

Terminlerdiń ekinshi birewleri dáslepki terminlik mánisi menen birge ekinshi mánini de ózlestiriw múmkinshiligine iye bolǵan. Bul da álbette sol termin anıqlawshı uǵımnıń keń túsiniklilikke belgilerine iye bolıwı, aktivligi nátiyjesinde iske asadı. Máselen, roman termini ádebiyattanıw

iliminde tán ilimiy uǵımdı anıqlaydı. Dáslep bir mánili arnawlı termin retindn usı mánidegi atama sıpatında tilde payda bolǵanlıǵı belgili. Biraq bul termin ańlatatuǵın uǵımnıń keń tarqalıwı aktivligi nátiyjesinde metoforizaciya usıl arqalı usı atama menen ekinshi bir uǵımdı qayta ataw arqalı terminlik mánige qosımsha máni dóredi: Ayta berseń bul bir

roman.Bul jerde roman terminlik mánide emes, al kerisinshe, ushı-qıyırı joq waqıya, kóp waqıya degen mánide qollanıp tur.

Til iliminde terminler sistemasında kórinetuǵın bunday semantikalıq

qubılısı determinologiyalıq qubılıs, al teminlerdiń sheklenbegen aktiv leksikaǵa ótiwin terminlerdiń determinlesiw dep qaraydı. Bul semantikalıq process tildiń rawajlanıwınıń barlıq dáwirlerinde bolıp

turatuǵın aktiv processten ibarat. Házirgi qaraqalpaq tiliniń leksikalıq sostavında determinologiyalıq qubılıs tiykarında ádettegi ulıwma

qollanılıwshı sózler toparına ótken sóz birlikleri oǵada kóp sanda ushırasadı. Joqarıda partiya, mashina, traktor, avtobus, samolet usaǵan

sózler terminlik belgilerin derlik joytıp jibergen, ulıwma qollanılıwshı sózlerge tán belgilerdi qabıl etiw túrinde determinlesken elementler

bolsa, roman, muzıka, dástan usaǵan terminler qosımsha aktiv mánilerdi

de ózlestiriw arqalı determinlesiw processine ushıraǵan birlikler bolıp esaplanadı.

Determinlesiw processi ásirese ilimiy texnikalıq terminler tarawında kóbirek kózge taslanadı. Bul xalıq turmısında ilimiy texnikalıq progresstiń sheshiwshi kúshke aylanıwına, onıń óndiris penen mádeniyattıń barlıq

Q adaǵalaw ushın sorawlar:

1.Terminler arasında qanday semantikalıq qubılıslar bar?

2.Terminler arasındaǵı omonimiyalıq qubılıs degenimiz ne?

3.Terminlerdiń determinlesiwi degenimiz ne?

2.Berdimuratov.E. Qaraqalpaq tili terminleri.Nókis.1999.

3.Uzbek orfografiyasi va terminologiyasiga doir masalalar. Toshkent.1978.

Tema: Terminlerdiń stillik qollanılıw ózgeshelikleri.

Jobası:

1.Qaraqalpaq tiliniń funkcionallıq stiller leksikasında terminlerdiń ornı.

2.Kórkem ádebiyatta terminlerdiń stillik qollanılıwı.

3.Publicistikalıq terminlerdiń stillik qollanılıwı.

Tayanısh túsinikler: Qaraqalpaq tiliniń funkcionallıq stiller. Kórkem

ádebiyat terminleri stilistika. Jámiyetlik-publicistikalıq terminler stilistika.

Terminlerdiń stillik ózgesheliklerine baha beriw eń birinshi gezekte

olarǵa funkcionallıq jaqtan qatnas jasawdı talap etedi. Bul jaǵday

qaraqalpaq tiliniń funkcionallıq stilleri, funkcionallıq stiller leksikasında terminlerdiń ornı hám qollanılıw ayırıqshalıqları haqqındaǵı máselege tikkeley baylanıslı.

Á dette til stillleri tildiń tariyxıy rawajlanıw dawamında, onıń

jámiyetlik xızmetiniń keńeyiwi tiykarında payda boladı , jetilisedi hám rawajlanadı. Tildiń jámiyetlik xızmetiniń keńeyiwi nátiyjesinde anaw ya

mınaw ádebiyat yamasa jazıw janırına turmıs sferasına belgili bir jaǵdaylarǵa sáykes semantikalıq jaqtan bekitilgen ekspressivlik jaqtan

ó lshengen maqsetli túrde shólkemlestirilgen til qurallarınıq sisteması dóreydi. Olar funkcionallıq jaqtan sáykes ózgeshe belgilerge iye boladı.

Xalıq tili sistemasında adamlardıń jámiyetlik iskerligin shaqapshalarına qaray sóylewde tańlap qollanılatuǵın, sol tarawlarǵa beyim til quralları stillik jaqtan ózgeshelenip baradı. Nátiyjede xalıq tiliniń funkcionallıq

stilleri dóreydi olar kem-kemnen qáliplesedi hám jetilisedi. Házirgi

qaraqalpaq ádebiy tilinde onıń jámiyetlik xızmetiniń, ásirese sońǵı dáwirde elewli dárejede keńeyiwine baylanıslı publicistikalıq, ilimiy, kórkem ádebiyat, rásmiy usaǵan eń baslı funkcionallıq stilleriniń

qálipleskenligi hám ayırım stillik tarmaqshalar retinde sáykes belgilerge iye bolǵanlıǵı belgili. Qaraqalpaq tiliniń terminleri bolsa usı funkcionallıq

stiller sistemasında sáykes arnawlı uǵımlardı definetivlik anıqlawshı

atamalar, sol stillik tarmaqshalar tarawında tańlana qollanılatuǵın birlikler retinde qollanıladı.

Usınıń menen bir qatarda terminler kórkem ádebiyat

shıǵarmalarında terminlik mánisinen tısqarı kórkem sóz sheberi

tárepinen belgili bir maqsette stillik qollanılıwı múmkin .Bunday jaǵdayda

kóbinese jazıwshı anaw ya mınaw termin ańlatıwshı uǵımnıń aktivligine súyene otırıp , qosımsha máni dóretiwdegi tilde bar úlgiden paydalanadı,

orında turadı. Ilimiy terminlerdiń jiyi qollanlıwında, ulıwma

xalıqlıq túsiniklilik belgileriniń ózlestiriwnde kórkem ádebiyat, publicistika aktiv xızmet atqaradı. Kórek ádebiyat hám publicistikada

olardıń ózgeshe tásirlendiriwshi hám ástetikalıq talapları tildegi barlıq múmkinshiliklerdi til baylıqların kerekli orında jumsaw arqalı qálegen sóz

hám pikirdiń anıqlıǵına obrazlıǵına, estetikalıq tásirsheńligine erisiwdi kerek etedi. Máselen mına eki kuplettegi terminlerdiń kórkem sóz sheberi tárepinen paydalanıwına názer awdarayıq:

Bir, eki, úsh…

Jeti koykanıń tusına

Jeti gilemshe kergen,

«Jeti sulıw» poemasınıń Geroyları jasar bul jerde.

(I.Yusupov)

Atıń tórt buwınnan

Aytarda tilge auır.

(I.Yusupov)

Bul mısallardaǵı poema, geroy ádebiyattanıw ilimine, buwın lingvistikaǵa tán arnawlı terminlerden ibarat. Shayır bul terminlik

birliklerdi kórkem shıǵarmanıń konteksine sheberlik penen engize alǵan.

«Jeti sulıw» poeması ájayıp shıraylı qızlar dúnyası, geroylar-qızlar jasaydı degen mazmunı úlken tásirlendiriwshi estetikalıq yosh penen óz oqıwshısına jetkerip otır. Al buwın lengvistikalıq termin jazıwshı usı terminge aytılayın degen oy pikirdiń talabına qaray jeke stillik ustalıq

tiykarındp obrazlı máni júkley alǵan, terminde semantikalıq jaqtan jasandırǵan.

Terminler kórkem shıǵarmanıń leksikasına kórkem sóz sheberi

sistemasında anaw ya mınaw terminologiyada bir mánili leksikalıq birlikler

retinde tańlana qollanıladı, qollanılıw órisi jaǵınan funkcionallıq stillik jaqtan sáykes funkcionallıq tarawlarǵa beyimlesken hám bekitilgen,

órisi jaǵınan sheklengen.Solay da kúndelikli sóylew tájiyreybesinde stillik aralıq ushlasıw seziledi, ásirese kórkem belletristikalıq stil tarawında da estetikalıq talaplarǵa sáykes paydalanıla beredi.

Q adaǵalaw ushın sorawlar:

1.Funkcionallıq stiller degende nenii túsinesiz?

2.Terminlerdiń stillik qollanılıwınıń qanday

ó zgeshelikleri bar?

3.Qaysı tematikalıq topardaǵı terminler stillik qollanılıw múmkinshiligine iye?

2.Berdimuratov.E. Házirgi qaraqalpaq tili.Leksikalogiya.

Nókis.1994.

3.Baskakov.N.A. Sostav leksiki karakalpakskogo yazıka i struktura slova. Issledovanie po sravnitelnoy grammatike tyurkskix yazıkov.Moskva.1962.

4.Pirniyazova.A. Qaraqalpaq tiliniń jámiyetlik publiscisitikalıq terminleri. Nókis.1990.

Tema: Terminlerdiń unifikaciyası haqqında

Jobası:

á. Elimiz ǵárezsizlikke eriskennen keyngi sózlik quramdaǵı

ó zgerisler.

ǵ. Házirgi dáwirdegi sózlik quramdaǵı terminler.

q. Terminlerdi tártiplestiriw, unifikaciyalaw máselesi.

Tayanısh túsinikler: Terminler, sózlik quramdaǵı ózgerisler, terminlerdi tártiplestiriw, terminlerdiń unifikaciyası.

Elimiz ǵáressizlikke eriskennen keyin millet tilleriniń rawajlanıwı