Terminologiya (lekciya)

menen birge sózlik sostav leksikalıq birliklerdiń mánilik hám formalıq belgilerine qaray sóz shaqaplarına, mánili sózler ańlatatuǵın predmetlerdiń tiplik ózgesheliklerine sáykes olardıń leksikalıqsemantikalıq, tematikalıq h.t.b. toparlarǵa ajıratılıp ta qaraladı.

Terminologiyalıq qatlamdı klassifikaciyalaw, onıń teoriyalıq jaqtan dál ilimiy principlerin anıqlaw ańsat másele emes. Bul problema til ilimi tarawında kóbirek izleniwleri talap etedi. Házirge shekem usı baǵdardaǵı konkret ilimiy tájiriybelerdiń bolmawı qaraqalpaq terminleriniń

klassifikaciyalıq principlerin anıqlawdı ádewir qıyınlastırıp otır. Konkret materiallardıń bazasında bul másele boyınsha dáslepki praktikalıq adam terminlerdi ilimiy jaqtan keńirek úyreniwge hám bahalawǵa

múmkinshilik beredi.

Terminlerdi klassifikaciyalawda eń birinshi gezekte, orlardıń sózlik

quramı sheklengen leksikalıq birlikler ekenligi, funkcionallıq-stillik jaqtan

ilimiy-texnikalıq stilge tán, sol tarawda arnawlı túrde talap

qollanılatuǵınlıǵı este tutılıwı shárt.Bul jaǵday olardı definitivlik atamalar retinde turmıstıń qaysı tarawında payda bolǵanlıǵı wám qay dárejede

ollanılatuǵının esapqa alıwdı, terminlik qatlamdı klassifikaciyalaw usı

q

principlerge kerek ekenligin eskertedi. Anıǵıraq aytqanda, terminler turmıstıń qaysı tarawında payda bolıwı, tariyxıy-funkcionallıq belgilerine qaray tematikası boyınsha klassifikaciyalanıwı maqsetke muwapıq keledi.

Terminler arnawlı uǵımlardıń definitivlik atamaları retinde ortaq

ulıwmalıq belgige iye. Olardıń ulıwmalıq belgisi barlıǵına tán arnawlı xızmetinen kelip tuwadı. Demek, terminler óz-ara baylanıslı, ǵárezli bir

tekles til elementleriniń pútin bir sisteması eken. Olar definitivlik xızmeti boyınsha bir sistemanı quraǵanı menen, jámiyetlik turmıstıń adam

iskerliginiń túrli tarawlarına óz ishinei alıwı, sol tarawlarǵa tán uǵımlardı anıqlap keliwine qaray bir-birinen ayırılıp turadı. Máselen,

globus ıqshamlanıp kishireytilgen jer sharınıń kartalı modeli degen uǵımdı ańlatadı, ol jer ústiniń tabiyǵıy jaǵdayların, onda xalıqlarınıń

hám ekonomikalıq zapaslardıń jaylasıwın izertleytuǵın ilim, yaǵnıy geografiya degen jalpı uǵımǵa baylanıslı, onıń komponentlik birligi sıpatında payda bolǵan. Al sózlik quram tilde barlıq sózlerdiń jıyıntıǵı

degen uǵımdı anıqlaydı, al lingvistika termini ańlatatuǵın tildiń

rawajlanıw nızamların úyretetuǵın ilim degen uǵımǵa tikkeley qatnasadı,

usı ilimge baylanıslı uǵımlar sistemasınıń bir birligi bolıp tabıladı.

Mine usınday anaw ya mınaw turmıs tarawı, adam iskerliginiń belgili bir arnawlı shaqapshaları ishinde payda bolǵan uǵımlarǵa baylanıslı atamalar sol tarawlarǵa sáykes tematikalıq toparlardı quraydı. Olardıń

hár bir toparı mánilik xarakteri, qabıl etiliwi, jasalıw ayırıqshalıqları hám qollanılıwı jaǵınan basqa toparlardan ayırıladı.

Demek terminlerdi klassifikaciyalaw eń birinshi gezekte tematikalıq principke tiykarlanıwı maqsetke muwapıq keledi. Usı kóz qarastan qaraqalpaq tilindegi terminler turmıs tarawlarınıń túrleri, aytayıq, ilimler, texnika, jámiyetlik-siyasiy ómir, óndiris hám mádeniyat tarawlarına qatnasına qaray túrli tematikalıq toparlarǵa bólinedi.

Olar tómendegishe:

1. Til bilimine baylanıslı terminler: atlıq, almasıq, anıqlawısh, baslawısh, bas aǵza, tolıqlawısh, pısıqlawısh, gáp, sóz dizbegi. Kelbetlik, sanlıq, ráwish, tirkewish, dáneker, bas gáp, qospa gáp, keńeytirilgen

gáp, keńeytilgen aǵza, ayqınlawısh, affiks, suffiks, prefiks, qosımta, jalǵaw, izafet, t.b.

2.Ádebiyattanıw ilim terminleri:ideya, ishki uyqas, aytıs, akmeizm, allegoriya, altılıq, kompoziciya, ishki kompoziciya, ishki tákirárlaw, anafora, antologiya, antiteza, liro-epikalıq janr, lirikalıq sheginis, t.b.

3.Filosofiyalıq terminler: materiya, sana. Biykarlawdı bikarlaw

nızamı, shınlıq, biliw, biliw teoriyası, dialektikalıq metod, millet, zárúrlik, bolmıs, abstraktlı sáwle, jámiyetlik sana, t.b.

4. Pedagogika ilimine baylanıslı terminler: pedagogika, tálim, tárbiya, aqıl tárbiyası, xoshametlew, shólkemlestiriw dáwiri, sabaq, tákirarlaw, bekkemlew, klasstan tıs jumıs, bayan, shıǵarma, sóylewdi ósiriw, sózlik jumıs, t.b.

t. Ximiya ilimine tán terminler: ximiya, ximiyalıq reakciya, periodlıq nızam, eritpe, organikalıq birikpe. Periodlılıq sistema, valentli, immersiyalıq usıl, indukciyalıq effekt, indiy sulfidi, indiy yodidi, kislota, azot, fosforit, azot kislotası, izocian kislotası, sabınlanıw, duz kislotası, okis, oksosintez, oksidler, mikrotóginler, kaliy, magniy, h.t.b.

6.Biologiyalıq terminler: biologiya, kraxmal, belok, uglevod, protoplazma, jınıs, jınıs bezleri, analıq, túr, konvergenciya, jınıslı

kóbeyiw, jınıssız kóbeyiw, jınıs organları asqazan tiken japıraqlar, refleks, shártli refleks, h.t.b.

7. Medicina ilimlerine baylanıslı terminler: medicina, operaciya,

difteriya, ambulatoriya, klinika, dispepsiya, ıssılıq, nevrologiya, juqpalı keseller, kolit, gastrit, ftiziator, qan basımı, dem alıw, dem qısıw, infarkt,

qan quyıw, penicillin, h.t.b.

8. Fizikalıq terminler: fizika, akustika, Arximed nızamı, Nyuton nızamı, elektron, neytron, salıstırma salmaq, yadro, waqıt, kúsh, jıllılıq, magnit maydanı, tartıw kúshi, qatıw, tezlik, serppelilik, inerciya, katet, vatt, temperatura, mexanika, kólem, teń ólshewli tuwrı sızıqlı qozǵalıs, t.b.

9. Matematikalıq terminler: matematika, esap, másele, algebra, geometriya, trigonometriya, arifmetika, qosıw, alıw, kóbeytiw, bóliw, onlıq bólshek, qosılıwshılar, qosındı, alımı, bólimi, kóbeyiwshiler, kóbeyme, ayırma, qaldıq, aralas san, shama, teńleme, tuwındı, logarifm funkciyası, integral funkciya, keri funkciya, pútin san, h.t.b.

10.Geografiyalıq terminler: geografiya, kartografiya, geodeziya,

geologiya, ekonomikalıq geografiya, fizikalıq geografiya, jazıqlıq, migraciya, tábiyǵıy ósiw, sırtqı migraciya, geografiyalıq karta, poyas, polyus, ekvator, meridian, keńislik, tıǵızlıq, ataw, yarım ataw, lkean, teńiz, dárya, oypatlıq, ústirtlik, kompas, hawa rayı, galaktika, geodeziya,

t.b.

11. Kórkem ónerge baylanıslı terminler: akt, bir aktlı, antrakt, drama, komediya, teatr, intermediya, tragediya, rol, bas rol, obraz, saxna, saxnalastırıw, akter, aktrisa, opera, ariya, libretto, panno, repertuar, t.b.

12. Jámiyetlik-siyasiy turmıs tarawına baylanıslı terminler: siyasat, jámiyetlik siyasiy turmıs, jámiyetlik turmıs, paraxatshılıq, birge islesiw, bildiriw, kelisim, shártnama, ǵárezsizlik, diplomatiya, civilizaciya, t.b.

13. Ekonomikaǵa baylanıslı terminler: ekonomiya, baha, zattıq ózine

túser baha, ózin-ózi támiyinlew, miynet ónimligi, shıǵın, únemlew,tólem, qosımsha ónim, bazar ekonomikası, t.b.

14. Ilimiy-texnikalıq terminler: texnika, ilimiy texnikalıq progress, avtomat, avtomatlastırıw, TSO, diskoteka, slayd, kompyuterlestiriw, karter, disk, motor, dizel, forsunka, hawa forsunkası, raketa, t.b.

1t. Yuridistika ilimine baylanıslı terminler: húkim, shaǵım, ayıp, advakatura, gúwa, jámiyetlik qaralawshı, kodeks, jınayat, jınayat kodeksi, huqıq norma, aliment, ekspertiza, sudmedekspertiza t.b.

Jámiyetlik turmıs, adam iskerligi, ilim hám texnika tarawları tek usı joqarıdaǵı arnawlı shaqapshalar menen sheklenbeydi. Olar oǵada kóp tematikalıq topardan turadı. Hár qanday tematikalıq topar ózine tán usı tarawda aktiv qollanılatuǵın terminologiyaǵa iye.

Á dette termin turmıstıń bir tematikalıq tarawında sáykes uǵımınıń definitivlik ataması retinde qabıl etiledi. Kúndelikli praktikada qollanılıw zárúrliginiń jaǵdayına qaray, ol ekinshi bir tematikalıq terminologiyada

ózgeshe anıqlawshısı xızmetinde de paydalanıwı múmkin.Buǵan uǵımnıń til faktleri tolıq dálil bola aladı.

Buwın fiziologiyalıq termin retinde adamnıń, haywanlardıń, janlı

qurawshı element penen oǵan qosımsha bólsheklerden turatuǵın sóz bólegi, yaǵnıy sózdiń sóylew processinde tábiyqıy túrde sóylew aǵımı tiykarında payda bolatuǵın bólegi degen uǵımdı ańlatadı

Gúrriń ádebiyat tanıw iliminde prozalıq shıǵarmalardıń bir túri

haqqındaǵı uǵımdı anıqlaw xızmetin atqarsa, pedagogika iliminde ol sabaq

procesinde qollanılatuǵın metodlardıń bir forması degendi ańlatıw ushın

qabıl etilgen.

Buwın hám gúrriń terminleri tilde bar sózdiń bir mánileriniń

terminlik mazmunın qabıl etiwi arqalı payda bolǵan.Sáykes túrli tematikalıq terminler podsistemalarında túrlishe uǵımnıń definitivlik nominaciyası sıpatında ómir súrip kiyatır.

Morfologiya termini lingvistikada da, biologiya iliminde de bir formada, biraq eki túrli uǵımlardıń arnawlı atamaları xızmetin atqaradı. Lingvistikada morfologiya grammatikanıń bir tarawı, yaǵnıy qurılısın, sóz formaların, olardıń jasalıw usılları menen qaǵıydaları haqqındaǵı ilim degen uǵımdı anıqlaw ushın qabıl etilgen bolsa, biologiyada topıraqtıń dúzilisi hám formasın izertleytuǵın taraw degendi ańlatadı.

Degen menen hár bir ilim tarawında sol terminlar monosomiya, yaǵnıy bir mánilik qásiyetin saqlap qala beredi.

Anaw ya mınaw terminologiyada baylanıslı bir tekles uǵımlardıń definitivlik atamalarınan turatuǵın toparların terminlerdiń tematikalıń

túrleri dep tanıw kerek bolsa, eki yamasa onnan kóp terminologiyalıq podsistemalar bir formada, biraq ózgeshe uǵımlardı ańlatıp keletuǵın bólegin aralıq terminler qatarına jatqarıwǵa boladı.

Terminler tariyxıy funkcionallıq jaqtan da bahalanıwı kerek. Bunda

Terminler tariyxıy funkcionallıq jaqtan aktiv hám passiv qollanılıwshı qatlamlarǵa ajıratıw shártli túrde túsiniliwi kerek. Óytkeni, olar sózlik sostav sistemasında sheklengen leksikalıq toparlardıń bir bólegin

quraydı.Bul jaǵday terminlerdiń funkcionallıq stillik qollanılıw órisi, tańlanıp arnawlı túrde paydalanılıwı menen baylanıslı. Óndirislik jaqtan olar anaw ya mınaw terminologiyaǵa tán sol tarawǵa tán hám arnawlı túrde sheklene qollanılatuǵın birlikler bolıp esaplanadı.

Solay etip, terminler klassifikaciyası tiykarınan tematikalıq, aralıq hám tariyxıy-funkcionallıq principlerge ǵárezli boladı. Solay da olar

sózlik quramındaǵı ózgeshege iye bir tekles elementlerdiń jıynaǵı sıpatında bir-birine baylanıslı hám ǵárezli pútin sistema bolıp qala beredi.

Terminologiyalıq sistemada ulıwma leksikalıq sistemaǵa tán bazı bir semantikalıq qubılıslardı, yaǵnıy sinonimiyalıq, antonimiyalıq,

omonimiyalıq, kóp mánilik qubılıslardı da kóriwge boladı. Máselen, házirgi qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında til bilimi, lingvistika degen

terminlik variantlar bir ilimiy uǵımdı anıqlawshı eki atama sıpatında ómir súrip kiyatır, yaǵnıy til bilimi, lingvistika terminleri bir uyaǵa birigiwshi sinonimlik sıńarlardan ibarat. Affiks hám qosımsha terminler de usınday xarakterge iye. Al bir mánili, kóp mánilik, prepoziciya, postpoziciya usaǵan terminler semantikalıq jaqtan qarama-qarsı mánilerdi ańlatıwshı antonomiyalıq terminlik atamaldar retinde qollanılmaqta. Geypara aralıq terminlik atamalar, máselen, reakciya (ximiya ilimine tán termin) menen reakciya (jámiyetlik-siyasiy termin) arasında semantikalıq jaqtan omonomiyalıq qubılıs seziledi. Sonday-aq qaraqalpaq tilinde kóp ǵana

terminler leksikalıq-semantikalıq usıl arqalı jasalǵanlıǵı belgili. Ádettegi ulıwma qollanılıwshı tárbiya sóziniń semantikalıq jaqtan mánilik

qubılısınıń keńeyiwi arqalı pedagogikalıq uǵımdı anıqlıwshı tárbiya

termini jasalǵan, bul sózdiń bir mánisiniń terminologiyalıq mazmunǵa iye bolıwı álbette, metonomiyalıq qulıs arqalı iske asqan. Matematikalıq termin sıpatında payda bolǵan qosıw, alıw, bóliw, biologiyalıq termin retinde qáliplesken tamır, ózek usaǵan arnawlı atamalar boyınsha da usını aytıwǵa tuwra keledi.

Demek terminler sistemasında ulıwma leksikalıq sistemaǵa tán geypara semantikalıq qubılıslar ushırasadı eken. Solay da, terminlerdiń ayırıqsha sóz birligi, aranwlı xızmeti bunday semantikalıq qubılıslardıń,