Terminologiya (lekciya)

dóretilgen hár qanday lingvistikalıq teoriya terminologiya haqqındaǵı problemanı ilimiy hám praktikalıq kózqarasta durıs bahalaw arqalı ǵana múmkin, onısız ilimiy juwmaq álbette kemislik qıladı.

Demek qaraqalpaq til biliminiń házirgi kúndegi ilimiy jaqtan tereń úyreniwdi talap etetuǵın problemalarınıń biri-terminologiya bolıp esaplanadı.

Q adaǵalaw ushın sorawlar:

1.Sózlik quram degenimiz ne ?

2.Terminologiyalıq qatlam degenimiz ne ?

2.Sózlik quramda terminologiyalıq qatlamnıń ornı qanday ?

3.Sózlik quram qanday jollar menen bayıydı ?

Ádebiyatlar:

1.Baskakov N.A. Sostav leksiki Karakalpakskogo yazıka i struktura slova,-

Issledovaniya po sravnitelnoy grammatike tyurkskix yazıkov, t.8V. M., 1962

2.Berdimuratov E. Qaraqalpaq terminologiyası. Nókis, 1989

3.Berdimuratov E. Qaraqalpaq tili terminleri. Nókis, 1999

4.Berdimuratov Esemurat. Házirgi qaraqalpaq tili. Leksikologiya. Nókis,

1994

t. Dáwletov A., Berdimuratov E. Házirgi qaraqalpaq tili. Fonetika.

Lesikologiya. Nókis, 1979.

Tema: Termin hám onıń tiykarǵı belgileri haqqında

Jobası:

1.Termin hám terminologiya máselesi

2.Terminlerdiń tiykarǵı belgileri

3.Terminlernominativ atamalar

4.Termin-sózlik quramnıń arnawlı birligi

Tayanısh túsinikler: Termin hám terminologiya, terminler sózlik quramnıń eń háreketsheń hám jiyi ózgerisler enip turatuǵın ayrıqsha bólegi.

Termin hám terminologiya máselesi-til biliminde ilimiy jaqtan da, praktikalıq jaqtan da eń áhmiyetli máselelerdiń biri. Bul aktual mashqala til ilimpazlarınıń dıqqatın erteden-aq awdarıp kiyatır. Sońǵı jıllardıń

ó zinde usı másele dógereginde ilimiy hám praktikalıq konferenciyalar shólkemlestrilip onda sózlik quramdaǵı terminlerdi hár tárepleme

ú yreniw, ilimiy izertlew jumısların keń hám joqarı dárejede júrgiziw, olardı házirgi zaman talapları, ádebiy tillerdiń obektiv rawajlanıw nızamlarına sáykes unifikaciyalıq hám qollanılıwı boyınsha belgili bir normaǵa túsiriw, sistemalastırıw, teoriyalıq tiykarların islep shıǵıw kún tártibinde qoyılıp keldi.

Termin hám terminologiya máselesi til iliminiń payına tiyisli, ilimniń túrli tarawları ǵana emes, hátteki islep shıǵarıw tájiriybesi,

professionallıq miynet tarmaqları boyınsha da termin sózlerdiń mánilerine baylanıslı máselelerdi anıqlap alıw til ilminiń wazıypası ekenligin belgiledi.

Termin hám terminologiya til ilimpazları tárepinen túrlishe

talqılanıp, túrlishe ilimiy bahalar alıp kiyatır. Ásirese, eń tiykarǵı másele bolǵan termin hám onıń sóz quramındaǵı basqa leksikalıq birliklerden

ó zgesheligi, terminniń ózine tán belgileri usı kúnge shekem tolıq ilimiy bahaǵa iye bolǵan joq, túrlishe talaplar, túrlishe qatnas ómir súrip kelmekte. Máselen A.A.Reformatskiy «terminler-bul arnawlı, xızmeti jaǵınan sheklengen, sáykes uǵımdı dál ańlatıw, zatlardı ataw ushın bir mánilikke umtılatuǵın sózler dep tanıydı, olardıń ilim hám texnikada, siyasat penen diplomatiyada oǵada zárúrli ekenligin eskertedi». Al belgili til ilimpazı N.A,Baskakov termin ózi ańlatatuǵın uǵımǵa anıq sáykes keliwshi, turaqlı bir mánisi, belgili bir terminologiya tarawındaǵı basqa terminler menen baylanısqan sóz hám sóz dizbegi bolıp tabıladı, ol sol

terminologiyanıń tarawında unifikaciyalıq qollanılıwı menen xarakterlenedi dep kórsetedi. Kórnekli til ilimpazı akademik

V.V,Vinogradov bolsa sózdiń nominativlik yamasa definitivlik xızmet atqarıp keletuǵınlıǵın, definitivlik xızmeti arqalı logikalıq anıqlaw quralı bolatuǵınlıǵın, bunday jaǵdayda ol ilimiy termin ekenligin belgileydi.

Professor G.O.Vinokur termin mánisinde qálegen sózdiń qollanıla alatuǵınlıǵın názerde tutadı. Terminler ayırıqsha sózler emes, tek ayrıqsha xızmet atqaratuǵın sózler ǵana. Termin sıpatında kelgen sózdiń xızmetiayrıqsha xızmet, yaǵnıy ataw xızmetinen ibarat ekenligin kórsetedi. Til iliminde termindi anıqlawda onıń professionallıq xarakterin

belgilew de kózde tutılıp kiyatır. Usı kóz qarastan termi-bul

formalastıradı, belgili bir professiya kózqarasınan bazı bir obektler toparı menen olar arasındaǵı qatnaslardı tanıw hám ózlestiriw processinde paydalanıladı.

Terminler boyınsha dóretilgen leksikografiyalıq miynetlerde usı

joqarıdaǵı anıqlamalarǵa únles bahalardı kóriwge boladı. Aytayıq, russha-

qaraqalpaqsha lingvistikalıq terminler sózliginde termin-ilimiy, texnikalıq

(qabıl etilgen ya ózletirilgen t.b.) arnawlı tildegi (ilim, texnika hám t.b.) sóz yamasa sóz dizbekleri dep anıqlama beredi.

Termindi usı joqarıda kórsetilgen tárizde anıqlawlardıń ózi-aq bul mashqalanıń til iliminde elege shekem qıyın hám qospalı xarakterde bolıp kiyatırǵanlıǵınan derek beredi. Solay da derlik barlıq ilimpazlar menen praktikler onıń sóz quramdaǵı arnawlı til birligi ekenin moyınlaydı.

Terminniń arnawlı xızmeti, álbette, onıń arnawlı uǵımdı dál bere alatuǵın atama sıpatında payda bolıwı hám ómir súriwi menen baylanıslı.

Máselen, parodiya termini qaraqalpaq tiline rus tili arqalı awıstı. Bul atama

ayırım jazıwshınıń yamasa shıǵarmanıń stiline házil ushın eliklew baǵdarında til qurallarınıń paydalanıwı degen uǵımdı anıqlaydı. Demek parodiya usı arnawlı uǵımdı dál anıqlaw xızmetinde jumsalatuǵın arnawlı til birligi eken.

Leksikalıq birliktiń nominativlik hám definitivlik xızmetin kózde tutıw ásirese termindi sózlik quramnıń basqa elementlerinen ajıratıwda ayrıqsha áhmiyetke iye. Óytkeni barlıq sózler, meyli ol ádettegi ulıwma qollanıwshı sózler bolsın, meyli arnawlı qollanıwshı sózler bolsın, eń birinshi gezekte nominaciyalıq xızmetti atqarıp keledi, yaǵnıy anaw ya mınaw predmetti, qubılıstı, belgilik qatnastı, t.b. ataw xızmetin atqaradı: bala, oqıwshı, erteń, búgin, barıw, keliw, júz, mıń, qızıl, Sarı, jaqsı, t.b. Degen menen bunday til birlikleri arnawlı uǵımdı arnawlı túrde anıqlaw qásiyetine iye emes, al janr, elegiya usaǵan leksikalıq birlikler bolsa tek predmetti atap ǵana qoymastan, yaǵnıy nominaciyalıq xızmetti atqarıp

ǵ ana qoymastan. Sáykes uǵımlardı arnawlı túrde ataydı, dál anıqlayı.

Demek janr hám elegiya atamalarınıń ózgesheligi olardıń arnawlı uǵımdı anıqlawı, arnawlı túrde qollanılıwı eken. Bul jerde janr hám elegiya sózleriniń definitivlik xızmeti olardı terminler sıpatında qabıl etiwge hám túsiniwge sebepshi bolıp tur.

Joqarıda kórsetilgenindey-aq, bazı bir ilimpazlar terminniń tiykarǵı belgisi retinde onıń professionallıq (kásiplik) mánisin, profsessionallıq uǵımdı ańlatatuǵının kórsetedi. Durıs hár qanday termin adam iskerliginiń anaw ya mınaw professionallıq tarawında, kásiplik turmıs tarawında dóreydi hám aktiv qollanıladı. Máselen, terapiya, okulist degen

atamlar medicinalıq professionallıq turmıs tarawına tiyisli usı tarawda

ózlestirilgen leksikalıq birliklerden ibarat, kelisim, shártnama, deklaraciya

jámiyetlik-siyasiy qatnas tarawında payda boldı, sózlik quramda jámiyetlik-siyasiy terminler xızmetinde paydalanıladı. Haqıyqatında termin menen professionallıq sóz birligi bir-birinen ajıralııp turadı. Professionallıq sózler sol kásip tarawında tariyxıy dáwirler dawamında payda bolǵan, sol kásiptiń talabına xızmet etedi, sol ortalıqta jiyi qollanıladı. Máselen, etikshilik kásibine baylanıslı siri, pátimek, ultaraq qusaǵan sózler etiktiń ayırım bólekleriniń (siri, pátimek) tigiw processiniń bir basqıshınıń

(ultaraq atamaları) sıpatında dóregen.

Al terminler bolsa belgili turmıs tarawında, aytayıq, ilim, texnika, mádeniyat, jámiyetlik siyasiy turmıs, sanaat hám awıl xojalıǵı, t.b. boyınsha uǵımlardı ataydı hám definitivlik jaqtan anıqlaydı, yaǵnıy uǵımdı túsindiredi: Izafetarab, parsı hám túrkiy tillerdegi anıqlawısh penen onıń keyninen kelgen anıqlawıshı sóz arasındaǵı sintaksislik baylanıstıń bir túri, morfema sózdiń mánili bólekleri: túbir, suffiks, jalǵaw, prefiks, túbir morfeması, affiks morfeması, prefiks morfeması; kapitalizmbarlıq óndiris quralları kapitalistlerdiń jeke menshigi bolıp esaplanatuǵın hám jallamalı rabochiylardıń kúshin ekspluataciyalap

ózine payda túsiretuǵın jámiyetlik qurılıs, t.b.

Á dette terminler bir mánili leksikalıq birlikler dep tanıladı. Bunda

kóbinese anaw ya mınaw terminniń sol turmıs tarawındaǵı uǵımǵa tolıq sáykes keliwi, sol tarawda basqa tarawındaǵı hár bir termin tek ǵana usı ilimge baylanııslı ilimiy uǵımdı anıqlap keledi. Usılay bolıwı da kerek.

Ó ytkeni anaw ya mınaw ilim ya texnikaǵa baylanıslı bir termin arqalı túrli ilimiy, texnikalıq h.t.b. uǵımlardı ańlatıw múmkin bolǵanda, ilimiy uǵımdı qáliplestiriw, túsiniw oǵada qıyın bolar edi. Terminologiyalıq sitemanıń arnawlılıǵı, sistemalılıq, funkciyalıq talapları, ózgeshelikleri bul nársege, yaǵnıy hár túrlilikke múmkinshilik bermeydi, unifikaciya qálegen terminlik mánige tán. Degen menen tilde geypara terminlerdiń túrli turmıs tarawında túrli uǵımlardı anıqlap keletuǵınlıǵı kórinedi.

Terminler qollanılıw órisi boyınsha ulıwma qollanılıwshı leksikalıq qatlam menen salıstırǵanda erkin paydalana bermeydi, qollanılıw órisi biraz sheklengen xarakterde eken. Bul jaǵday olardı sheklengen leksikalıq qatlam ishinde qarawǵa tiykar boladı.

Terminler-rásmiylestirilgen til birlikleri. Olar barlıq waqıtta jámiyetlik baqlawda boladı. Eger anıqlanıwshı uǵım menen sol uǵımdı anıqlawshı nominaciya arasında sáykeslik bolmasa, ádebiy tildiń obektiv talapları tiykarında terminologiyaǵa ózgerisler engizilip barıladı. Máselen, 30-jıllarda mektep praktikasında geografiya termini jaǵrafiya, tábiyattanıwjaratılıs tanıw, matematika-esap, fizkultura-dene tárbiya, fizikalıq

geografiya-fizikalıq jaǵrafiya, tablica-sızım, qosımta-qosımsha, tekst-

úzimte, túbirtuǵıl, seplikseplew, iyelik sepligiiyelew seplewi, barıs

sepligibarıw seplewi, tabıs sepligitabıw seplewi, element-element, quram bólegiquram úlesi, tapsırmatapsırındı, t.b. túrinde paydalanılǵanı belgili.

Solay etip, terminler sózlik quramnıń basqa toparlarınan ózine tán xarakterli belgileri arqalı ayırılıp turadı. Usı belgilerdiń eń baslıları retinde mına tómendegilerdi ataw múmkin:

1. Termin nominativ atama bolıp qalmastan, sonıń menen birge definitivlik xızmet atqarıp keledi.

2. Termin-sózlik quramnıń arnawlı birligi. Ol ilim hám texnika, jámiyetlik siyasiy turmıs hám mádeniyat, sanaat hám awıl xojalıǵı, t.b. baylanıslı arnawlı uǵımlardı dál anıqlaydı.

3. Anaw ya mınaw terminologiya tarawında hár qanday terminniń mánisi sáykes uǵımǵa teń keledi, sonlıqtan ol bir mánili, yaǵnıy monosemantikalıq xarakterde boladı.

4. Termin professionallıq mazmunǵa iye, onıń professionallıq xarakteri tar, jeke kásip ortalıǵı menen sheklenbeydi, kerisinshe, ulıwma xalıqlıq belgige iye, ulıwma jámiyetlik rawajlanıwdıń dárejesine baylanıslı.

Usı jaǵınan qollanılıw órisi sheklengen professionalizmlerden ayırılıp turadı.

t. Terminler-sózlik quramnıń eń háreketsheń hám jiyi ózgerisler enip turatuǵın ayrıqsha bólegi.

6. terminler stillik qosımsha obrazlı máni boyawına iye emes, biytárep xarakterde, tek funkcionallq jaqtan jámiyetlik-siyasiy, publicistikalıq, ilimiy stiller tarawında arnawlı túrde tańlap qollanıladı.

7. Terminler rásmiylestirilgen leksikalıq birlikler, jámiyetlik baqlaw nátiyjesinde tártiplestirilip, unifikaciyalap baradı.

8. Terminler sózlik quramda pútin bir sistemanı quraydı, sistemallıq onıń hár qanday elementleriniń bir-biri menen baylanıslılıǵında,

ǵárezsizliginde, arnawlı xızmetinde hám qollanılıwında kórinedi.

9. Terminler jasalıw usılı jaǵınan sáykes terminologiyalıq tarawda bir tipliligi menen xarakterlenedi, qurılısı boyınsha sóz baǵına baylanısıwshı sóz dizbekleri túrinde ushırasadı.

Q adaǵalaw ushın sorawlar:

1. Termin degenimiz ne ?

2. Terminologiya degenimiz ne ?

3. Terminlerdiń qanday belgileri bar ?

4. Terminler hám onıń anıqlaması haqqında ilimpazlarımızdıń pikirleri qanday ?

Ádebiyatlar:

1.Berdimuratov E. Qaraqalpaq tli terminleri. Nókis, 1999

2.Berdimuratov E. Qaraqalpaq terminologiyası. Nókis. 1989

3.Axmanova O.S. Slovar lingvisticheskix terminov.M., 1966

4.Berdimuratov Esemurat. Házirgi qaraqalpaq tili. Leksikologiya. Nókis, 1994

Tema: Terminlerdiń jasalıwı.

Jobası:

1.Terminlerdiń jasalıw haqqında túsinik.

2.Leksika-semantikalıq usıl.

3.Affiksaciyalıq usıl

4.Leksika-sintaksislik usıl.

5.Sóz-awısıw usılı.

6.Kalkalaw usılı.

Tayanısh túsinikler: Terminlerdiń jasalıwı. Leksika-semantikalıq, affiksaciyalıq, leksika-sintaksislik, sóz-awısıw, kalkalaw usılı.

Tildiń rawajlanıwı ádette ekstralingvistikalıq hám lingvistikalıq faktorlar esabınan, olardıń óz-ara baylanısı hám ǵárezsizligi tiykarında

ámeliy iske asıp otıradı. Adamzat iskerliginiń túrli tarawları menen tárepleri, jámiyetlik turmıs tilge sırqı faktorlar sıpatında tásir etedi. Sırtqı faktorlar tildiń jámiyetlik xızmetiniń keńeyiwine de, ondaǵı geypara

qurılıslıq ózgerislerge de qatnasadı. Tildiń ishki rawajlanıw nızamı ishki qurılısında payda bolǵan, qáliplesken úlgiler sistemasınan turadı. Sırtqı

faktorlar tildiń ishki qurılısı ushın receptler bere almaydı, tek tásir jasaydı, til oǵan sol úlgiler sistemasınıń bazasında ǵana juwap beredi. Máselen, ilimiy hám texnikalanıń óndiris hám mádeniyattıń, jámiyetlik-siyasiy turmıstıń rawajlanıwı sırtqı faktorlar retinde kóp ǵana terminlerdiń payda bolıwı, qabıl etiliwine sebepshi boldı.