I.Seytnazarova. Hazirgi qaraqalpaq tili. Morfologiya

Siltew janapayları ózleri baylanısıp kelgen sózge kóbinese gápke siltew, nusqaw, názerin awdarıw, juwmaqlaw usaǵan qosımsha mánilerdi bildiredi. Minekey, qaray ǵoy, bir túpte qansha nál bar. (T.Qayıpbergenov)

Modallik máni beriwshi janapaylar gáptegi aytılǵan oy pikirge yamasa qanday da bir qubılıslarǵa túrlishe modallik mánilik tús beredi. Modallıq máni beriwshi janapaylar mánilik ayırmashılıqlarına qaray tómendegidey túrlerge bólinedi.

Soraw janapayları. Modallıq máni beriwshi soraw janapaylarına ma//-me, -pa//-pe, -ba//-be, -she janapayları kiredi mısalı: Mınaw sonıń berip ketken qaǵazı ma? Mashina ele kóp toqtay ma? Báhár ayındaǵı bultqa isenip bola ma?

Maqullaw janapayları. Buǵan awa, maqul, jaqsı, yaqshı, boladı, ájep janapayları kiredi. Mısalı. Awa, Nuralı durıs aytadı. (A.Áliev) Yaqshı, úyińe qayta ber. (T.Qayıpbergenov) Ájep, aytqanıńdı buljıtpay orınlaymız. (Á.Atajanov)

Biykarlaw janapayları. grammatikalıq mánisi jaǵınan aytılǵan oypikirdi biykarlaydı hám oǵan narazılıq bildiredi.Biykarlaw yaki narazılıq sıyaqlı modallik máni joq, jaq (yaq) emes, emey, -ma-me, -pa-pe, -ba-be usaǵan janapaylardıń qatnasıwı arqalı bildiriledi. Joq olay emes. Yaq áwere bolma,-dedi Kamal. (J.Jandosov)

Salıstırıw janapayları. Buǵan: túwe, tap, misli, sıyaqlı modallik máni beriwshi janapaylar kiredi. Men onıń ózi túwe, hátteki jıl sayın tuwǵan buzawların satqannıń ózinde qıylanıp qalatuǵın edim. (Á.Atajanov)

Modallik buyrıq janapaylar-bunday janapaylar kóbinese bwyrıq meyilden bolǵan bayanlawısh sózlerge dizbeklesip kelip, ózi dizbeklesip kelgen sózge buyrıq, tilek, ótinish, ókiniw, gijiniw sıyaqlı hár túrli modallıq mánilerdi

beriw ushın qollanıladı. Buǵan -shı-shi, -sańo-seńo, -da-dá, -sa-se, -oy-ós, -sesh janapayları kiredi. Mısalı: Kúni menen úndemey otıra bergenshe sonı aytsańo§

Qáne, beldi berman bershi§ (A.Sadıqov)

Ishki sezimlik máni beriwshi janapaylar. Buǵan tiykarınan aw, ay, a, á, mis-mish, emish, sımaq janapayları kiredi. Bul janapaylar sózdiń keyinine dizbeklesedi olarǵa tómendegi sózler kiredi. Qanday, qansha, qanshama, sonday, bunday, sonsha, bunsha, qalay-qalay usaǵan soraw almasıqları hám ne degen sıyaqlı sózler qatnasadı. Mısalı: - Qızıqsań-aw, balam. Bul gápti esitip qanshama quwandım. Báhárdiń jaǵımlı samalın-ay§ (Á.Atajanov)

Tásirlilik máni beriwshi janapaylar. Buǵan ap, jap, qıp, sap, sup, kip, tap, up, kúpá, shóp, sip, sıp, orasan, óte, asa, eń nayatıy, oǵırı, shım, shılt janpayları kiredi. Tilimizdegi ap, jap, qıp, sip, ıp, tıp, (úp-úlken, dop-

domalaq) sıyaqlı janapaylar ózi qatnasıp bolǵan sózge kúsheytiwshilik máni berip keledi. Onıń qap-qara kózleri tıp-tınıq bolıp móldirep turar edi. (A.Sadıqov)

Forma jasawshı janapaylar. Janapaylardıń bul túri óziniń dáslepki sóz túrinen ayırılıp, olar tilimizde sózlerdiń hár túrli formaların jasaw ushın qollanıladı. Buǵan -ma-me, -bi-be, -pa-pe, -mı-mi, -bı-bi, -pı-pi emes janapayları kiredi. Ol balalıqtıń qızıǵına túsip bunı kórmedi. (K.Sultanov). Ári-beri izlep edi, hesh nárse tappadı (A.Sadıqov)

Modal sózler. Modallıq máni - sóylewshiniń pikirine anıq mazmunına hár túrli qatnasların bildiretuǵın grammatikalıq kategoriya. Bunday qatnaslarǵa aytılǵan, pikirdiń anıqlıǵı, oǵan isenim, yamasa gúman, onı tastıyıqlaw yamasa biykarlaw, onıń haqıyqıy emesligin boljaw h.t.b. túsinikler kiredi. Bunday mánilerde qollanılatuǵın sózler modal sózler dep ataladı. Gápte qollanılıwına

hám gáptiń basqa aǵzaları menen baylanısına qaray modal sózler eki gruppaǵa bólinedi: 1) jekke mánili modal sózler, 2) komponentli modal sózler.

Jeke mánili modal sózler gápte ayrımlanıp qollanılıp, leksikalıq mánisi boyınsha sóylewshiniń aytılǵan pikirge qatnasın bildiredi hám kiris aǵza xızmetin atqaradı. Mısalı: Haqıyqatında da, insan ómiri qarama-qarsılıqlarǵa tolı boladı. Bálkim, biraz sózlerin umıtqan shıǵarman. (Á.Atajanov)

Komponentlik modal sózler jeke turıp qollanılmaydı, olar tek ǵana qospa bayanlawıshtıń sostavında kelip, sol bayanlawıshqa hár qıylı modallik mániler júkleydi: kerek, zárúr, tiys, dárkar, shárt shıǵar h.t.b. Mısalı: Men nege

ózgertip, házirgi waqıtta tek modallıq mánisinde qollanılatuǵın sózler kiredi. Olar morfemalarǵa ajıratılmaydı. Álbette, bálkim, múmkin, itimal h.t.b. Olardıń ayrımları arab-parsı tillerinen ózlestirilgen sózler bolıp esaplandı.

Funkcional modal sózler dep kontekstke qaray birde óziniń tiykarǵı leksikalıq mánisinde birde modallik mánide qollanılatuǵın sózlerge aytıladı.

Mısalı: Ǵarrı gápiniń sońın aytıwǵa shaması jetpedi. Shaması, bir jerlerge tayıp ketip qulaǵan bolıwı kerek.

Eliklewishler. Adamlardıń sonday-aq haywanlar, quslar hám jansız predmetlerdiń erikli hám eriksiz shıqqan hár qıylı seslerin yamasa qozǵalıs kórinisleri háreket hám hár qylı júris-turısların ses penen shártli túrde kórsetetuǵın yaǵnıy hár qıyla seslik hám háreketlik obrazlardıń shártli kopiyası bolıp xızmet etetuǵın sózler eliklewishler dep ataladı. Semantikalıq ózgesheliklerine qaray eliklewishler: 1) seske eliklewishler 2) kóriniske eliklewishler bolıp ekige bólinedi.

Seske eliklewishler adamlardıń haywan hám quslardıń predmetlerdiń háreketleri nátiyjesinde shıqqan shártli túrde eliklewdi ańlatadı: tars-tars, pań-

pań, shırt-shırt, shúyik-shúyik, mırs-mırs htb. Seske eliklewishler sestiń shıǵıw deregine baylanıslı janlı predmetlerge eliklewishler hám jansız predmetlerge eliklewishler bolıp ekige bólinedi:

1. Janlı predmetlerge eliklewishler - adamlardıń sóylew apparatınan shıqqan sózlerdi bildiriwshi eliklewishler. Úydiń, ishi gúbir-gúbir sóz boldı.

2. Jansız predmetlerge eliklewishler. Bizdi qorshaǵan tábiyattaǵı hár qıylı predmetler de birdeyine qozǵalısta hárákette boladı. Usınday háráketlerdiń nátiyjesinde olar belgili bir ses shıǵaradı. Tilde olar hár qıylı seslik kompleksler arqalı bildiriledi. Mısalı: taq-taq, toq-toq, part-part, tars-tars, gúrp-gúrp, dır-dır, tır-tır, loq-loq, lıq-lıq ,lap-lap ht.b.

Kóriniske eliklewishler. Predmettiń sırtqı kórinisin, háráketin, jaqtılıq kórinislerin, ishki jaǵdayların belgili bir kompleks arqalı sıpatlap kórsetetuǵın sózler kóriniske eliklewishler dep ataladı. Kóriniske eliklewishler predmettiń kórinisine háreketine jaqtılıǵına adamnıń hár qıylı sezim reakciyası nátiyjesinde payda boladı. Olar bir neshe kórinislik túrge bólinedi. a) adamlardıń basqa da janlı hám jansız predmetlerdiń sırtqı kórinisine eliklewi: satpar-satpar, daǵal-daǵal, pırım-pırım. b) háreketke baylanıslı eliklew: selteń-selteń, taltań-taltań, tırban-tırban, h.t.b. v) jaqtılıq kórinislerine eliklew: jarq-jurq, jılt-jılt h.t.b.

Eliklewishler tiykarınan alǵanda grammatikalıq jaqtan ózgermeytuǵın sózler bolıp esaplanadı, yaǵnıy olar seplenbeydi, hám betlenbeydi, basqa sóz shaqablarınan jasalmaydı. Házirgi qaraqalpaq tilindegi eliklewishler qurılısı boyınsha úshke bólinedi: 1) dara eliklewishler: dúr, tars, gúrs, jarq, 2) tákirar eliklewishler: mırs-mırs, tarsa-tars, taqa-taq, 3) jup eliklewishler: tasır-

tusır, tars-turs, taq-tuq.

Eliklewishlerdiń et kómekshi feyili menen dizbeklesiwi arqalı qospa feyiller jasaladı. Mısalı: Esik bette birew ara-tura bir gúnk etedi. Gápte eliklewishler tiykarınan sın pısıqlawısh xızmetin atqaradı. Mısalı: Adamlar

duw kúlisti. Olar et kómekshi feyili menen dizbeklesip gápte qospa bayanlawısh bolıp keledi. Mısalı: Kempir ańq ete qaldı. Eliklewishler atlıqlardıń aldında qollanılıp anıqlawısh xızmetin atqaradı: gúw-gúw áńgime, sıbır-sıbır sóz.

Tańlaqlar. Tańlaqlar sóz shaqaplarınıń bóliniwi boyınsha mánili sózler toparına da kómekshi sózler toparına da kirmeytuǵın sóz shaqabınıń óz aldına bir túrin quraydı. Tańlaqlar morfologiyalıq belgisi boyınsha ózgermeytuǵın sóz shaqabı, al mánisi boyınsha ol adamnıń sóylew waqtındaǵı hár qıylı sezimi tańlanıw, ókiniw, quwanıw, shadlanıw, buyırıw sıyaqlı sezimlerdi bildiredi. Mısalı: Pay, qudayımnıń kúni de jandı aw. Haw, mınaw Alpamıs ǵoy!.

Tańlaqlar quramı boyınsha tiykarǵı tańlaqlar hám dórendi tańlaqlar bolıp ekige bólinedi: 1) Tiykarǵı tańlaqlardıń quramın haqıyqıy tańlaq mánisindegi

bir, eki yamasa onnan da kóp seslerden quralǵan tańlaq sózler jasaydı: a,o, ah, aha, ox, oh, oho, oy, pa, pay, pah, haw, wah, uwh, yasha, him, pısh, shuw, tur, tót h.t.b. 2) Dórendi tańlaqlardıń toparın basqa sóz shaqaplarınan tańlaq mánisine ótken sózler geypara ózlestirme sózler frazeologiyalıq (idiomalıq) mánidegi tańlaq sózler dúzedi: yapırmay bala, alla bárekella, qudretli qudayımay, jol bolsın, alla bilsin,

shirkin-ay, qarıǵım-aw, dige-dige, háwkim-háwkim t.b.

Tańlaqlardıń semantikalıq túrleri. Qaraqalpaq tilindegi tańlaqlarda basqa túrkiy tillerdegi tańlaqlar sıyaqlı úsh semantikalıq toparǵa bólinedi: 1) emocional (tuyǵı sezim) tańlaqlar, 2) imperativ (buyrıq) tańlaqlar, 3) etiketlik (turmıs-salt) tańlaqlar.

Emocional tańlaqlar shıǵısı jaǵınan adamlardıń obektiv dúnyadaǵı haqıyqatlıqqa qatnası kewil kúy, tuyǵı sezimleri nátiyjesinde payda boladı. Adamlar qanday da bir sırtqı tásir arqalı quwanıw shadlanıw yamasa ókiniw, qıynalıw h.t.b sezimlerdiń qatnası arqalı óz pikirlerin bildiredi. Emocional tańlaqlardıń bul sıyaqlı semantikalıq túrleri óz ishinde unamlı hám unamsız sezim mánilerinde qollanıladı. Mısalı: biyshar-ay, bay-buw, átteń, astapıralla,

aha, o-o, oho, óybey, kóz aydın, qutlı bolsın t.b.

Imperativ tańlaqlar. Tańlaqlardıń bul túri adamlarǵa, úy haywanları hám basqa da jániwarlarǵa qatnaslı aytıladı. Olar qollanılıwına qaray buyırıw qaratıw, shaqırıw, aydaw, toqtatıw h.t.b mánilerdi bildiredi. Imperativ tańlaqlar qollanılıwı boyınsha ekige bólinedi:

1) adamǵa qatnaslı tańlaqlar: ha, há-á, háy, hááy, qaraǵım, shıraǵım, marsh, allo h.t.b.

2) Úy haywanları hám basqada janlı jániwarǵa qatnaslı tańlaqlar: tótetóte, jit, pısh, h.t.b.

Etiketlik tańlaqlarǵa sálemlesiw, xoshlasıw, xoshametlew, qutlıqlaw, tilek aytıw, juwap qaytarıw, kewil aytıw h.t.b mánilerdegi ádeplilikke baylanıslı sózler kiredi: assalawma áleykum, wáleykum assalam, xosh, sálem, qutlıqlayman, márhamat, ápiw etiń, raxmet, harma t.b.

Qadaǵalaw ushın sorawlar. 1. Kómekshi sózler degenimiz ne?

2. Kómekshi sózler qanday toparlarǵa bólinedi? 3. Tirkewish degenimiz ne?

4. Tirkewishlerdiń shıǵısına qaray qanday túrlerin bilesiz?

5. Tirkewishler seplikler menen dizbeklesip keliwine qaray qanday túrlerge bólinedi?

6. Dánekerler degenimiz ne? Olar qanday toparlarǵa bólinedi?

7. Dizbeklesiwshi dánekerler gápte qanday xızmet atqaradı? Onıń qanday túrleri bar?

8. Baǵındırıwshı dánekerler gápte qanday xızmet atqaradı? Onıń túrleri qanday? 9. Janapay degenimiz ne?

10. Túpkilikli janapaylar hám basqa sóz shaqablarınan qáliplesken janapaylar degenimiz ne ?

11. Janapaylar dúzlisine qaray qanday túrlerge bólinedi?

12. Janapaylar mánilik ózgesheliklerine qaray qanday túrlerge bólinedi? 13. Forma jasawshı janapaylar degenimiz ne?

14. Modal sózler degenimiz ne?

15. Modal sózlerdiń mánisi boyınsha qanday túrleri bar?

16. Modal sózler qurılısı boyınsha qanday túrlerge bólinedi? 17. Modal sózlerdiń grammatikalıq ózgeshelikleri bar?

18. Tańlaqlar degenimiz ne?

19. Tańlaqlar mánisi boyınsha qanday túrlerge bólinedi? 20. Tańlaqlar quramı boyınsha qanday túrlerge bólinedi? 21. Eliklewish degenimiz ne?

22. Eliklewishlerdiń fonetikalıq hám morfologiyalıq ózgeshelikleri qanday?

Ádebiyatlar

1. Baskakov N.A. Karakalpakskiy yazık Moskva, 1952. 2. Házirgi qaraqalpaq tili. Morfologiya. Nókis, 1981

3. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası. Nókis, 1994.

4. Dawletov M. Qaraqalpaq tilinde gá, gáhi dánekerleri haqqında. Vestnik, 1991, N 4

5. Dawletov M. Kórkem shıǵarmalarda ne kómekshi sóziniń semantikalıq

ózgeshelikleri. Ámiwdárya, 1993 N 1.

6. Qutlımuratov B. Házirgi qaraqalpaq tilindegi modal sózler. Ózbekstan IA Qaraqalpaqstan filialınıń xabarshısı á9úó N á

7. Bekbergenov A. Modalnıe slova kak samostoyatelnaya chast rechi v sovremennom karakalpakskom yazıke-Qaraqalpaq til biliminiń geypara máseleleri. Nókis, 1987.

8. Embergenov U. házirgi qaraqalpaq tilinde eliklewish sózler. Nókis, 1990. 9. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası. Nókis, 1994.