I.Seytnazarova. Hazirgi qaraqalpaq tili. Morfologiya

sheklenedi. Sonlıqtan tiykarǵı feyil kómekshi feyildiń qosılısıw modeli feyildiń analitikalıq forması dep ataladı.

Ráwishtiń jasalıwı. Ráwish basqa sóz shaqaplarınan sóz jasalıw usılları boyınsha da bir qatar ózgesheliklerge iye. Ráwishtiń qaraqalpaq tilinde ózine tán sóz jasawshı affiksleri bar. Biraq, olardıń sanı ónimliligi basqa sóz shaqaplarına qaraǵanda az. Ráwish jasawshı eń ónimli qosımta -sha//-she. Bul affiks arqalı jasalǵan ráwishler is hárekettiń, waqıtlıq, sınlıq, kúsheytiwshilik belgisin salıstırmalı túrde bildiredi. Tiykarınan atlıqlardan (awızsha, erkekshe) kelbetliklerden, (qısqasha, jańasha) almasqılardan (ózinshe, menińshe), sanlıqlardan (mıńlarsha) waqıt ráwishlerinen (búginshe, házirshe) dórendi ráwishlerdi jasaydı.

-Lay//-ley affiksi. Bul affiks járdeminde atlıq, kelbetlik, almasıqlardan dórendi ráwishler jasaladı. Mısalı: aqshalay, qamırlay, usılay, solay. -Lay//- ley affiksi sha-she affiksinen qospalanıp laysha layınsha túrinde de qollanıladı: usılayınsha, bılayınsha.

Ǵarı-geri, qarı-keri affiksleri ish, sırt, ald, art, ush atawıshlarına jalǵanıp ráwish jasaydı. Mısalı: ushqarı, tısqarı, sırtqarı, alǵarı.

Ráwishtiń sóz qosılıw usılı menen jasalıwı qaraqalpaq tilinde ónimli. Bul usıl arqalı birikken, jup tákirar, sostavlı ráwishler jasaladı.

Birikken ráwishlerge búgin, bıyıl, bıltır, baspúkil, bilqastan, bilegóre, sózleri kiredi.

Sostavlı ráwishler siltew almasıqları menen atawısh sózlerdiń dizbeklesip keliwinen jasaladı. Mısalı: ol kúni, bul jılı, sol kúni, ana birde.

Tákirar ráwishler te, -me elementleriniń járdemi menen tákirarlanıp kelip

jasaladı: birte-birte, birme-bir, ráwish hám dórendi ráwishlerdiń tákirarlanıwınan jasaladı: áste-áste, bazda-bazda.

Jup ráwishler qarama-qarsı mánidegi atlıqlardıń juplasıp keliwinen: bastan-ayaq, kúni-túni; sinonim kelbetliklerden: aman-esen, aman-saw; almasıqlardıń juplasıwınan: onnan-mınnan; ontonim hám sinonim ráwishlerdiń juplasıwınan jasalıp keledi: erteli-kesh, arı-beri, áste-aqırın, aqır-sońı.

Leksika-semantikalıq usıl (adberbilizaciya). Qaraqalpaq tilinde basqa sóz shaqaplarınıń ráwishke ótiwi bir qansha ónimli. Ráwishlerge ayrım atlıqlar keńislik seplik formalarındaǵı atawıshlar, geypara hal feyil formaları ótedi. - Íp//-ip//-p formalı hal feyiller atlıq, kelbetlik, ráwishke ótedi. Mısalı: azlap, kóplep. Orın sepligindegi waqıtlıq mánidegi atlıqlar ráwishlik mánige iye boladı: gúzde, sáhárde, piyadalap t.b. Tartımlanǵan atlıqlar orın, shıǵıs sepligi formalarında ráwishke ótedi: jaslayımda, jasımnan. Ald, art, úst, sırt h.t.b. atawıshlardan is-háreket ornın bildiretuǵın ráwishler jasaladı: aldında, artında, artta, ústinde hám t.b.

Bas sózi de keńislik seplik formasında turıp ráwishke ótedi: basta, bastan. Ol, bul, sol, usı almasıqları da keńislik seplik formalarında ráwishke ótedi onda, bunda, sonda, usında.

Qadaǵalaw ushın sorawlar. 1. Túbir sóz degenimiz ne? Dórendi sóz degenimiz ne? 2. Sóz jasalıw degenimiz ne ?

3. Sóz jasalıwdıń qanday usılların bilesiz?

4. Morfemalıq usıl degenimiz ne? Morfemalıq emes usıl degenimiz ne? 5. Affiksiaciya usılı degen ne?

6. Sóz qosılıw usılı degenimiz ne?

7. Sóz qoslıw hám affiksaciya degenimiz ne? 8. Abbreviaciya usılı degen ne?

9. Substantivaciya degenimiz ne?

10. Adektivaciya degenimiz?

11. Pronominalizaciya degenimiz ne?

12. Adberbializaciya degenimiz ne?

Ádebiyatlar 1. Baskakov N.A. Karakalpakskiy yazık Moskva. 1952. 2. Bekbergenov A. Qaraqalpaq tilinde sózlerdiń jasalıwı Nókis, 1979j

3. Najimov A. Jup sózler Nókis, 1979j

4. Najimov A. Sóz jasawdıń leksika-semantikalıq usılı. Qaraqalpaq til biliminiń geypara máseleleri. Nókis, 1994j, 6-14 betler.

5. Najimov A., Seytnazarova I. Sóz variantları hám onıń sóz jasawǵa qatnası. Qaraqalpaq til biliminiń geypara máseleleri Nókis, 1994, 27-34 betler

6. Aymurzaeva A. Karaqalpaq tilinde kelbetlik hám kelbetlik feyillerdiń substantivlesiwi Nókis, 1992

7. Qıdırbaev A. Házirgi qaraqalpaq tilinde atlıq sózler. Nókis, 1961 8. Házirgi qaraqalpaq tili morfologiyası. Nókis, 1974

9. Eshbaev J. Qaraqalpaq tilinde ráwish. Nókis, 1976

10. Shaniyazov P. Qoraqalpoq tilida ravishlarning tuzilishiga kwra turlari. Avtoreferat, Nókis, 2002.

11. Házirgi qaraqalpaq tili morfologiya. Nókis, 1981.

12. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası. Nókis, 1994. 13. Hozirgi uzbek adabiy tili. Toshkent, 1992.

14. Wzbek tili grammatikasi II tom. Toshkent, 1979

Úshinshi tema. Morfologiya tarawı. Sóz shaqaplarınıń bóliniw principleri.

Mánili sóz shaqapları.

JOBASÍ:

1. Morfologiya tarawı haqqında ulıwma túsinik. 2. Sóz shaqapları hám olardıń klassifikaciyası.

3. Mánili sóz shaqapları, olardıń mánili túrleri, grammatikalıq

ózgeshelikleri.

4. Atlıq sóz shaqabı.

5. Kelbetlik sóz shaqabı.

6. Sanlıq sóz shaqabı

7. Almasıq sóz shaqabı

8. Feyil sóz shaqabı

9. Ráwish sóz shaqabı.

Tayanısh túsinikler.

Sóz, cóz shaqaplarınıń bóliniw principleri. Grammatikalıq máni, grammatikalıq forma, grammatikalıq kategoriya. Atlıq, atlıqtıń san, tartım, seplik kategoriyası. Kelbetlik, kelbetliktiń dárejeleri. Sanlıq, esaplıq hám qatarlıq sanlıqlar. Almasıq. Feyil, feyildiń grammatikalıq kategoriyaları, mánili hám kómekshi feyiller. Ráwish, ráwishtiń dárejeleri.

Morfologiya sóz hám sóz formalarınıń sózlerdiń sóz shaqaplarına bóliniw principlerin sóz shaqaplarınıń morfologiyalıq kategoriyaların, grammatikalıq máni hám grammatikalıq forma haqqındaǵı til biliminiń úlken bir tarawı bolıp esaplanadı. Ol grekshe f94m9 - forma, l9g9s-ilim degen sózlerden kelip shıqqan, yaǵnıy sózdiń forması haqqındaǵı grammatikalıq táliymat degendi bildiredi. Morfologiya tarawında úyreniletuǵın til birligi sóz grammatikanıń úyreniw obektine alınǵanda sóz formalarınıń ózgeriw hám túrleniw nızamlıqları,

tarawında úyreniledi. Morfologiyanıń úyreniw obektine kiretuǵın sóz formaları túbir hám qosımsha morfemalardıń birliginen turadı. Biraq qosımsha morfemalı sózlerde túbir sózdiń dáslepki leksikalıq mánisi ózgermeydi, sol leksikalıq

mánisin saqlaǵan halda qosımsha grammatikalıq máni qosıw menen sheklenedi. Mısalı: mektepler, terekte, úyimiz sıyaqlı sózlerge jalǵanǵan qosımtalar jalǵanǵan sózleriniń leksikalıq mánisin ózgertpesten oǵan kóplik, seplik, tartım sıyaqlı grammatikalıq mániler qosadı.

Morfologiyada tiykarǵı úyreniletuǵın máselelerdiń biri-sóz shaqapları. Sóz shaqapları - bul sózlerdiń leksika-semantikalıq hám grammatikalıq toparları.

Olardıń sóz shaqaplarına bóliniwi, mánili hám kómekshi sóz shaqapları hár tárepleme úyreniledi.

Qaraqalpaq tilinde sózlerdi sóz shaqaplarına bóliwde 3 princip basshılıqqa alınadı.

1. Semantikalıq princip. Sózdiń semantikalıq mánisi bul hár bir sózdiń bildiretuǵın jeke leksikalıq mánisi emes, al sol kategoriyadaǵı sózler ushın ortaq bolǵan ulıwma abstrakt mánisi. Demek, semantikalıq máni bul - kategoriyalıq máni.

2. Morfologiyalıq princip. Bunda sózdiń sózler menen sırtqı morfologiyalıq forması, onıń sóz jasaw forma jasaw modelleri sóz ózgeriw sisteması esapqa alınadı.

3. Sintaksislik princip. Bunda sóz shaqabınıń basqa sózler menen dizbeklesiw uqıplılıǵı, gáp aǵzası xızmetin atqarıwı esapqa alınadı.

Kelbetlik hám sanlıqlar predmettiń belgisin bildiretuǵın bolǵanlıqtan kóbinese atlıqtıń aldında, ráwishler feyildiń aldında keledi. Atlıq baslawısh hám tolıqlawısh, feyil bayanlawısh, ráwish-pısqılawısh, sanlıq hám kelbetlik anıqlawısh gáp aǵzalarınıń xızmetin atqaradı.

Úsh princip barlıq sóz shaqaplarınıń klassifikaciyalawda birdey emes. Bir sóz shaqabı ushın semantikalıq princip tiykarǵı bolsa, ekinshisi ushın bul qosımsha xızmet atqaradı.

Usı baǵdarda qaraqalpaq tilindegi sózler tómendegishe bólinedi.

1. Mánili sóz shaqapları: atlıq, kelbetlik, sanlıq, almasıq, feyil, ráwish. 2. Kómekshi sózler: dáneker, tirkewish, janapay.

3. Modal sózler.

4. Tańlaqlar.

5. Eliklewishler.

Atlıq sóz shaqabı. Leksika-semantikalıq belgisi boyınsha, predmetlik máni ańlatıwshı sózler atlıq dep ataladı. Predmetlik máni keń túsinik. Ol logikalıq túsinik emes, ol grammatikalıq túsinik bolıp esaplanadı. Bunan konkret predmetlerdiń (dápter, terek, kóshe) tiri maqluqlardıń, adamlardıń (student, qus, haywan), ósimliklerdiń (jantaq, boyan, gúl); zatlardıń (kómir, gaz), geografiyalıq orınlardıń (Qońırat, Nókis) hár qıylı qásiyet hám sapanıń (erlik, jaqsılıq),

tábiyat qublıslarınıń (dawıl,jawın, qar) hám t.b.atamalar kiredi.

Predmet mánisindegi sózler birlik hóm kóplik sanda qollanıladı, olar tartımlanıw hám sepleniw uqıplıǵına iye. Atlıqtıń san, seplik, tartım kategoriyaları onıń basqa sóz shaqaplarınan ajıratıp turatuǵın tiykarǵı belgisi bolıp esaplanadı.

Atlıqlar sóz jasawda da ózine tán ózgesheliklerge iye. Qaraqalpaq tilinde shı/shi, shılıq/shilik affiksleri arqalı tek atlıqlar jasaladı.

Atlıqlardıń sintaksislik xızmetleri de hár qıylı, biraq onıń gáptegi tiykarǵı funkciyası - baslawısh.

Mısalı: Sabırlılıq-jaqsılıqtıń nıshanı. Ashıw-dushpan aqmaqlıqtıń pıshaǵı. (T.J)

Atlıqlar kópshilik jaǵdayda tolıqlawısh xızmetin de atqaradı. Mısalı: Úshinlenshi kún tolǵanda, Alpamıstay balanı tarta berdi ózine.

Atlıqlar kelbetlik, sanlıq, almasıq hám kelbetlik feyillerden bolǵan anıqlawıshlar menen anıqlanıp qollanıladı. Mısalı: Keń peyilli azamatlarıń, qonaqqa jan beriwge tayar. Hár qaysısınıń jılawında onlaǵan gedey júr. t.b.

Atlıqlar mánilik jaqtan tómendegidey túrlerge bólinedi: 1) ǵalabalıq hám menshiklik atlıqlar, 2) konkret hám abstrakt atlıqlar, 3) dara, jámlewshi hám zatlıq atlıqlar, 4) betlik hám betlik emes atlıqlar, 5) anıq hám anıq emes atlıqlar.

Ǵalabalıq hám menshikli atlıqlar. Birgelikli predmet háreket, sapa, qubılıs hám hal jaǵdaylardıń wlıwma atamasın bildiretuǵın atlıqlar ǵalabalıq atlıqlar dep ataladı: bala, stol, kitap, qoy, jawın, samal,taw, dárya jıynalıs h.t.b.

Konkret hám abstrakt atlıqlar. Ǵalabalıq atlıqlar konkret hám abstrakt bolıwı múmkin. Konkret atlıqlar obektiv dúnyadaǵı konkret predmetlerdiń, tiri jánliklerdiń sonday-aq sanawǵa bolatuǵın hár qıylı qublıslardıń atın bildiredi: jay, terek, jurnal.

Hár qıylı abstrakt túsiniklerdiń (sapa, qásiyet, háreket, hal-jaǵıday) atamaların bildiretuǵın atlıqlar abstrakt atlıqlar dep ataldı. Gózzalıq, kek, ar, toqshılıq.

Dara hám jámlewshi zatlıq atlıqlar. Birgelikli predmetlerdiń biriniń ataması sıpatında qollanılatuǵın ǵalabalıq atlıqlar dara atlıqlar dep ataldı. Bunday atlıqlardıń dara ekenligi onı anıqlaytuǵın sózler arqalı bildiriledi: Men oqıǵan kitap, birinshi kóshe.

Jámlewshi atlıqlar. Birgelikli predmetlerdiń toparın jıyıntıǵın bildiredi. Bul jaǵınan olar kóplik sandaǵı atlıqlarǵa uqsaydı, biraq olar menen birdey emes. Kóplik sandaǵı atlıq sanawǵa bolatuǵın, biri birinen bólek predmetlerdi toplap kórsetedi: qálemler (eki qálem). Jámlewshi atlıqlar birgelkili kóp predmetlerdi bir pútin sıpatında bildiredi: adamzat, mal-múlik, hayuanat.

Ǵalabalıq atlıqlar ishinde zatlıq atlıqlar ayrıqsha topardı quraydı. Olar sostavı, dúzilisi jaǵınan birgelikli, biraq ayrım bóleklerge bólinetuǵın

predmetlerdi bildiredi: Zatlıq atlarǵa azıq-awqat atamaları (sút, un, duz); ximiyalıq elementler (kislorod, gúmis). qazba baylıqlardıń atamaları (temir, kómir), awıl xojalıq eginleriniń atamaları (biyday, arpa, júweri), hár qıylı materiallardıń atamaları (cement, sabın) h.t.b. kiredi.

Betlik hám betlik emes atlıqlar. Atlıq kim? yamasa ne? sorawlarına juwap beriwine qaray betlik hám betlik emes bolıp ekige bólinedi. Adamlardı bildirip kim? sorawına juwap beretuǵın atlıqlar betlik atlıqlar dep atladı.

Adamnan basqa tiri maqluqlardı hám jansız predmetlerdi bildiretuǵın atlıqlar ne? sorawına juwap beredi. hám óziniń tiykarǵı mánisinde qollanılǵanda betlik affikslerin qabıl etpeydi, yaǵnıy betlenbeydi sonlıqtan da olar betlik emes atlıqlar dep ataladı. Mısalı: sıyır, pıshıq, ǵarǵa, maymıl. Betlik emes atlıqlar tek awıspalı mánide adam mánisinde qollanılǵanda ǵana betlenedi.

Mısalı: Sen bir qızıl gúlseń qızlar ishinde.

Anıq hám anıq emes atlıqlar. Qaraqalpaq tilinde Hind, Evropa tillerindegidey predmettiń anıq yamasa anıq emesligin bildiretuǵın arnawlı artikller joq. Biraq soǵan qaramastan geyde predmettiń sóylewshi menen tıńlawshıǵa anıq yamasa anıq emesligi hár qıylı usıllar menen ańlatılıw múmkin.

Anıq emes atlıqlar predmettiń sóylewshi menen tıńlawshıǵa anıq emesligin bildiredi hám olardıń aldında anıqsızlıq artikli xızmetinde ″bir″

sózi qollanıladı. Mısalı: Bir jas jigit bir meshit qáwimde bir ǵarrı menen duslasıptı. Mısaldaǵı atlıqlardıń aldınan qollanılǵan ″bir″ sózi jigittiń de, meshittiń de, ǵarrınıń da anıq emes ekenligin kórsetip tur. Anıq atlıqlar predmettiń sóylewshi menen tıńlawshıǵa aldı burın anıq (belgili) ekenin bildiredi. Anıq atlıqlar kóbinshe tartımlanıp qollanıladı hám bul waqıtta olardıń qaysı betke tiyisliligi anıq boladı. Mısalı: Bizlerdiń jıllı kiyimimiz, zapas azıq-awqatımız, qural jaraǵımız da bar edi.

Atlıqtıń san kategoriyası.

Atlıqlarǵa tán morfologiyalıq qásiyetlerdiń biri onıń san kategoriyası. San kategoriyası biri-birine qarama-qarsı bolǵan birlik hám kóplik sannan ibarat.

Birlik san formasında qollanıwshı atlıqlar jeke bir predmetti yaki jekkelikke ajıralmaytuǵın predmetti ańlatadı: qálem, dápter, taw, úy, student sıyaqlı. Birlik sanda qollanıwshı atlıqlar arnawlı grammatikalıq kórsetkishke iye emes, sonlıqtan atlıqlardıń bunday kórsetkishi joq forması grammatikalıq jaqtan birlik san forması dep qaraladı.

Kóplik san formasında qollanıwshı atlıqlar eki yamasa onnan da artıq predmetti (yaki anıq emes kóplikti) ańlatadı: qálemler, dápterler, tawlar, úyler, studentler sıyaqlı. Atlıqlarda kóplik san -lar//-ler forması arqalı bildiriledi.

San kategoriyası birlik hám kóplik san forması na iye bolmaǵan atlıqlar da

bar.

Sanaw múmkin bolǵan predmetti ańlatatuǵın konkret, ǵalabalıq atlıqlar birlik san forması menen birge kóplik san formasında da qollanıladı: bólme-úsh bólme-bólmeler; bala-bes bala-balalar h.t.b.

Demek, bunday atlıqlar jekke bir predmetti hám de predmetlerdi san jaǵınan kópligin bildiredi: awıllar, qalalar, úyler, dáryalar t.b.

Atlıqlarda kóplik máni tómendegi usıllar menen bildiriledi: 1) morfologiyalıq usıl; 2) leksika-semantikalıq; 3) sintaksislik usıl.

1. Atlıqlarda kóplik san mánisi lar//-ler qosımtası arqalı bildiriledi. Bunday arnawlı qosımsha qosıw arqalı kóplik mániniń ańlatılıwı kópliktiń morfologiyalıq usıl arqalı bildiriliwi dep ataladı.

2. Atlıqlarda kóplik máni, eger de atlıq sóz shaqabı birlik formada tursa da ayrım predmetlerdiń ulıwmalıǵın, jámin bildirip keledi. Mısalı: xalıq, alaman, kópshilik, dúnya h.t.b. Kóplik mániniń bunday etip bildiriliwi leksika- semantikalıq usıl delinedi.

3. Atlıqlarda kóplik mánisi atlıqlardıń aldınnan muǵdar-dáreje ráwishler, sanaq sanlar, gúman almasıqların keltiriw, sózlerdi tákirarlaw arqalı da payda boladı. Bul usıl menen kóplik mániniń bildiriliwi sintaksislik usıl delinedi.

Mısalı: kóp bala, úsh kitap, bir neshe qız, hár qıylı kitap, dáste-dáste gúl hám t.b.

Tartım kategoriyası. Atlıqlar ańlatqan predmettiń belgili bir betke tiyisli ekenligin, tán ekenligin bildiretuǵın grammatikalıq kategoriya. Tartım kategoriyası bir waqıttıń ózinde hám predmetti hám onıń birewge tiyisliligin bildiredi;

Birinshi gezekte tartım mánisi 1. Morfologiyalıq usıl menen ańlatıladı, yaǵnıy tartım formaları bar.

Tartım affiksleri ayrım atlıq sózlerge jalǵanǵanda fonetikalıq ózgerisler júz beredi. Mısalı: orın-ornıń, kitap-kitabıń, sabaq-sabaǵıń, terek-teregiń, hám t.b.

2. Morfologiya-sintaksislik usıl. Bul usılda tartımnıń mánisi tartımlanıwshı atlıqlaǵı tartım affiksleri hám olardıń anıqlawıshı bolıp

qollanılatuǵın iyelik sepligindegi betlik almasıqları arqalı kúsheytirilip kórsetiledi:

Tartımnıń bul forması predmettiń iyesin ayrıqsha atap kórsetiw ushın qollanıladı.

3. Sintaksislik usıl. Tartımlıq máni sintaksisilik usıl menen bildirilgende, predmettiń yiesi birinshi hám ekinshi bettegi kóplik san yielik sepligindegi betlew almasıqlarınan boladı da, tartımlanıwshı atlıq sol betlerge tiyisli affikslerdi qabıl etpeydi. Mısalı: Biziń kisi me? Ernazardıń aǵası. Biziń úyge topılıp kelgen solar eken.

Seplik kategoriyası. Sóz dizbegi yamasa gáp quramında atlıqtıń basqa sózler menen qarım qatnasın, olar menen baylanısın bildiretuǵın morfologiyalıq

Ataw sepligi. Ataw sepligindegi atlıqlar óziniń arnawlı seplik formasına yie bolmaydı, bunday atlıqlar túbir, tiykar, kóplik sandaǵı tartımlanǵan sózler bolıwı múkin. Mısalı: muǵallim, kitap, muǵallimler, kitaplar. Ataw sepligindegi sózler kim? ne? kimler? neler? kimi? nesi? kimleri? neleri? sorawlarına juwap beredi. Gápte tiykarınan baslawısh xızmetin atqaradı. Sen baǵ ediń, búlbil ushtı, daǵ qaldı. (Ájiniyaz).

Iyelik sepligi. Iyelik sepligindegi atlıq kimniń? neniń? kimlerdiń? nelerdiń? kiminiń? nesiniń? sorawlarına juwap berip tiyislilik belgisin, predmet iyesin bildirip keledi: adamnıń balası, oqıwshınıń kitabı.

Tiykarınan -nıń//niń, dıń//diń, tıń//-tiń affikslerin qabıl etip keledi. Iyelik sepligindegi sózler geyde affiksli hám affikssiz qollanıladı. Bul eki forma arasında mánilik ayırmashılıqlar boladı. Ájiniyaz kóshesi-Ájiniyazdıń kóshesi.

Barıs sepligi. Barıs sepligindegi atlıqlar kimge? nege? qayda? qayaqqa? sorawlarına juwap berip, is-hárekettiń baǵdarlanǵan obekttiń ornın sońǵı

taman, qarap h.t.b tirkewishler menen dizbeklesip kelip te qollanıladı. Mısalı: adamǵa jaqın, atızǵa deyin hám t.b.

Tabıs sepligi. Tabıs sepligindegi atlıqlar hárekettiń tikkeley obektin kórsetip kimdi? neni? sorawlarına juwap beredi hám gápte tuwra tolıqlawısh xızmetin atqaradı. Mısalı: adamdı, kitaptı, qonaqtı. Tabıs sepliginiń affiksleri: -dı//-di, -nı//-ni, -tı//-ti. Bular da iyelik sepligi sıyaqlı gápte affiskli hám affiksiz qollanıladı. Mısalı: Bizge kitaptı berip jibersin. Bizge

kitap berip jibersin.

Shıǵıs sepligi. Shıǵıs sepligindegi atlıqlar is hárekettiń shıqqan ornın,

punktin bildirip kimnen? neden? qaydan? qayaqtan? sorawlarına juwap beredi. Gápte pısıqlawısh, tolıqlawısh xızmetlerin atqarıp keledi. Jay gerbishten salınǵan.

Oqıw azannan baslanadı. Shıǵıs sepliginiń affiksleri -dan//-den, -nan//-nen, -tan//- ten. Bul sepliktegi atlıqlar keyin, soń, aslam, beri, burın, góre, basqa, bóten, tirkewishleri menen dizbeklesip kelip qollanıladı. Apamnan basqa adam joq.

Orın sepligi. Orın sepligindegi atlıqlar predmettiń yamasa hárekettiń bolıp atırǵan ornın bildirip kimde? nede? qayda? qayaqta? qaerde? sorawlarına juwap beredi. Orın sepligindegi atlıq sózler -da//-de, -ta//-te affikslerin qabıl

etip keledi. Gápte pısıqlawısh, tolıqlawısh xızmetlerin atqaradı. Mısalı: Sheshen dawda, batır jawda bilinedi.

Kelbetlik. Kelbetlik predmettiń hár qıylı belgisin bildirip , sóz ózgertiriwshi affiksler menen ózgermeytuǵın sóz shaqabı. Gápte qanday? qaysı? sorawlarına juwap berip keledi. Kelbetliktiń basqa sóz shaqaplarınan ayrılıp turatuǵın ózine tán belgisi onıń kúsheytiwshi formalarǵa iye ekenliginde: úp-

Kelbetliktiń mánileri. Kelbetlikler mánilik jaqtan túrtústi, adam hám haywanlardıń sırtqı kórinisine, minez-qulqına, dene-qurılısına, sonday-aq predmettiń, dámine, mazasına, hawarayına, hal-awhal jaǵdaylarına baylanıslı hár túrli bolıp keledi: uzın,móldir, jorǵa, dushshı, suwıq, tándar hám t.b.

Predmetlerdi bir-birinen ajıratıp turatuǵın belgilerdi bildiriwine qaray kelbetlik dárejeleri tórt túrge bólinedi. 1)jay 2)páseytiw 3)arttırıw dárejesi 4) salıstırıw dáreje.

Jay dáreje predmettiń belgisin hesh qanday qosımtalarsız dara,túbir sóz

kórsetedi. Tómendegi affiksler járdeminde jasaladı: -ǵısh//-is; qızǵısh, sarǵısh, kógis: -ǵılt; qızǵılt, surǵılt: -shıl//-shil; aqshıl, kókshil: -ildir; kógildir: - ltım; qaraltım: ashqıltım hám t.b.

Arttırıw dárejesi kelbetliktiń bul dárejesi qanday da bir zattıń sapalıq belgisiniń ekinshi bir zatta sonday belgiden artıq ekenligin kórsetedi. Arttırıw dárejesin kúsheytiw mánisindegi birinshi buwın járdemi arqalı jasaladı. Mısalı: qap-qara, sap-sarı. t.b. Sapalıq kelbetliklerdiń aldında kúshetiwshi kútá, júdá, dım, eń, oǵada, oǵırı sózleriniń dizbeklesip keliwi arqalı jasaladı. Mısalı: júdá aqıllı, eń shıraylı, t.b. Tas túnek, qıppa taylaq, tas qarańǵı

turaqlı sóz dizbekleri de arttırıw dárejesi mánisinde qollanıladı.

Salıstırıw dárejesi bir zatqa tiysli belgini ekinshi zattaǵı belgige salıstırılıp kórsetiliwi kelbetliktiń salıstırıw dárejesi delinedi. Onıń morfologiyalıq kórsetkishleri -raq//-rek, -ıraq//-irek qosımtaları. Olar sapalıq kelbetliklerge jalǵanadı úlkenirek, qısqaraq, tarıraq, ensizirek, túyneklirek, arsızıraq. Salıstırıw mánisindegi beter, besbeter sózleri usı túrinde de qosımtalar qosılıp ta jasaladı: Ol bul iste sennen beterirek ayıplı.

Sanlıq. Belgili bir muǵdardı yamasa predmettiń qubılıstıń sanın, shamasın qatarlıq tártibin bildiriwshi sóz shaqabı. Qaraqalpaq tilinde sanlıq mánisinde qollanılatuǵın sózlerdiń sanı sheklengen. Olar tiykarǵı 20 túbir sózden ibarat. Bir, eki, tórt, bes, altı, jeti, segiz, toǵız (birlikler) on, jigirma, otız, qırıq, eliw, alpıs, jetpis, seksen, toqsan (onlıqlar) júz, mıń. Sonday-aq tilimizde san mánisindegi sózlerde ushırasadı. Mısalı: jalǵız, jekke, taq sózleri bir sanına, egiz, qos, jup, par sózleri eki sanına mánisi jaǵınan jaqın keledi. Tilimizdegi arshın, mısqal, batpan sózleri de esaplıq sóz sıpatında qollanıladı.

Sanlıqlar mánisi boyınsha úlken eki toparǵa bólinedi: esaplıq hám qatarlıq sanlıqlar.

1. Sanaw muǵdarın esaplawdı bildiriwshi esaplıq sanlıqlar olarǵa: sanaq jıynaqlaw, toplaw, shamalıq, bólshek sanlıqlar kiredi. 2. Qatarlıq sanlıqlarǵa qatarlıq tártipti bildiriwshi sanlıqlar kiredi.

Sanaq sanlıqlar predmettiń anıq sanın bildirip qansha? neshe? degen sorawlarǵa juwap beredi: bes, úsh, eki.

Qaraqalpaq tilindegi úsh, jeti, qırıq sózleri belgili bir túsiniklerge baylanıslı qollanıladı. Bala jetige shıqqansha jerden tayaq jeydi. Geybir jaǵdaylarda ǴbirǴ sanalıǵı óziniń san mánisin joytıp kúsheytkish sóz, bolımsızlıq almasıǵı mánisinde hám frazeologiyalıq sóz dizbekleri sostavında da ushrasıp keledi. Ózi bir biymaza adam edi.

Jıynaqlaw sanlıqları. Predmet yaki qubılıstıń sanın jıynaqlap tek 1

hám 7 arasındaǵı sanlarǵa -aw//-ew affiksleriniń jalǵanıwı menen jasaladı.

Mısalı: besew, úshew, jetew. Birew sanlıǵı kóbinese belgisizlik almasıǵı mánisinde qollanıladı. Sonıń arasında birew qolın bılǵap shaqıradı. Jıynaqlaw sanlıqları tartım, seplik qosımtaların da qabıl etip keledi. besewińiz, altawında t.b.

Toplaw sanlıqları. Predmetlerdi san jaǵınan birdey toparlarǵa bólip, toplap kórsetedi. Olar sanaq hám jıynaqlaw sanlıqlarınan jasalıp, qanshadan?

nesheden? degen sorawlarǵa juwap beredi. Toplaw sanlıqları lap-lep affiksi arqalı jasaladı. onlap, jigirmalap, júzlep.

Shamalıq sanlıqlar. Predmettiń sanın, muǵdarın shamalap kórsetedi. Shamalıq sanlıqlar sanaq, jıynaqlaw, bólshek sanlıqlarına day//-dey, -tay//-tey affiksleri jalǵanıwınan jasaladı: eliwdey, yaki júzdey, bir saattay. Sanaq sanlarǵa -laǵan//-legen affikleriniń jalǵanıwınan da jasaladı: jigirmalaǵan, onlaǵan. Sonday-aq shamalıq mánisindegi artıq, aslam, kóbirek, azıraq, shamalas sózleri de qollanıladı.

Bólshek sanlıqlar pútinniń bólegin, úlesin bildirip jasaladı. Mısalı: júzden on jeti, besten tórt. Tilimizde bólshek san mánisin bildiretuǵın yarım, jarım, jartı, jarı, jarpı, sherek sózleri de qollanıladı. Aydıń yarımı pitti.

Qatarlıq sanlıqlar. Predmetlerdiń hár qıylı qubılıslardıń izbe-iz qatar tártibin, retlik sanın bildiredi. Olar sanaq sanlıqlarǵa (ı)-nshı//(i)-nshi

affiksin jalǵaw arqalı jasaladı hám neshinshi? degen sorawǵa juwap beredi: jetinshi, besinshi, altınshı

Qatarlıq sanlıqlar ret, márte, waqıtlıq mánidegi sózler menen dizbeklesip kelip te jasaladı. Mısalı: birinshi ret, úshinshi márte.

Almasıq. Predmetti yamasa onıń kelbetin sının, sanın h.t.b. belgilerin tikkeley atın atamay olardı siltew arqalı kórsetedi. Almasıqlar gápte mánili sóz shaqaplarınıń ornına almasıp qollanıladı. Patimanı izep barsam, ol da jıynalısqa ketiwge qolaylasıp atır eken.

Almasıqlar ańlatatuǵın mánislerine qaray tómendegi túrlerge yaǵnıy segiz toparǵa bólinedi. Betlew, siltew, soraw-qatnas, ózlik, jámlew, belgilew, belgisizlik, bolımsızlıq almasıqları.

Betlew almasıqları belgili bir betti bildiredi, sonlıqtan olar (I hám II bette) adamlardı bildiriwshi atlıqlardıń ornında qollanıladı. Betlew almasıqları mınalar 1-bet: Men, biz, bizler, 2-bet: sen, siz, sizler, 3-bet: ol, olar. Betlik almasıqları birlik hám kóplik sanda altı seplikte seplenedi: Men, meniń, maǵan, meni, mende, mennen.

Siltew almasıqları bir neshe predmetlerdiń yamasa qubılıslardıń ishinen sóylewshi menen tıńlawshıǵa belgili bolǵan bir toparın siltep kórsetiw ushın xızmet etedi. Házirgi qaraqalpaq tilinde siltew almasıqları tómendegi sózlerden ibarat. Bul, usı, mına, mınaw, ol, ana, anaw, sol.

Siltew almasıqlarınıń ayırımaları tartım hám kóplik affikslerin qabıl etip keledi: anawım, mınawım, bular, analar.

Soraw almasıǵı da, qatnas almasıǵı da túbirleri bir sózler. Olardıń soraw

Ózlik almasıǵı tek ″óz″ degen bir sózden turadı. Bul almasıq subektti basqa adamlardan, yamasa predmetlerden ajıratıp yamasa onı belgili bir bette menshiklep kórsetiw ushın qollanıladı. Biz ózimiz awıldan shıqqanbız. Ózlik

almasıǵı seplik hám betlik affikslerin tartım affikisinen soń qabıl etip kelip úsh bette seplenedi. Mısalı:

1-bet: ózim,ózimniń,ózim,ózimdi,ózimde,ózimnen. 2-bet: ózin, óziniń, ózine, ózińdi, ózińde, ózińnen. 3-bet: ózi, óziniń, ózine, ózin, ózińde, ózińnen.

Jámlew almasıqları qandayda da bir predmetlerdi olardıń belgilerin yamasa qubılıslardı belgisiz muǵdarda ulıwmalastırıp, jıynaqlap kórsetedi.

Jámlew almasıqlarına qaraqalpaq tilinde tómendegi sózler kiredi: barlıq, bári, bárshe, pútkil, duyım, tamamı, jámi, gúlli, gúllan, áhli. Mısalı: Áhli

basqalarınan ajıratıp belgilep kórsetedi. Belgilew almasıǵına tiykarınan ″hár″ sózi kiredi. Belgilew almasıqları usı hár sóziniń dizbeklesiwinen jasaladı: hár qanday, hár qaysı, hár kim, hár nárse,hár bir. Mısalı: Altın, aytqan hár bir sózim. (Berdaq)

Geyde belgilew almasıqları sorawqatnas almasıqlarınıń jup sóz túrinde tákirarlanıwınan da jasaladı. Mısalı: Haqıyqat xalıq adamınıń qay-qaysısı

da usınday qasiyetke iye.

Belgisizlik almasıqları qandayda bir bettiń, predmettiń, qubılıstıń yamasa olardıń belgileriniń sóylewshi menen tıńlawshıǵa ele belgisiz ekenligin kórsetedi. Bir sanlıǵınıń qatnasınan dúzilgen sózler: birew, birew-mirew, bireń- sarań, birli-yarım, bir-neshe, bir-deme, bir-qansha, bir-para, bir-gáp, bir-qatar

t.b. ″Álle″ sóziniń soraw-qatnas almasıqları menen dizbeklesiwinen jasalǵan:

állekim, álle birew, álle neshe, álle qanday sózleri hám bazı, bazı bir, gey bir sózleri kiredi.

Bolımsızlıq almasıqları qandayda bir bettiń, adamnıń, predmettiń, onıń belgisiniń yamasa qubılıstıń ajıralajaq nársege, is-háreketke qatnasınıń

joq ekenligin kórsetedi. Sonlıqtan da olar gápte kóbinese joq sózi menen yamasa bolımsız feyiller menen birge qollanıladı.

Bolımsızlıq almasıǵınıń kópshiligi hesh sóziniń soraw qatnas almasıqları menen dizbekleniwinen jasaladı: hesh qanday, hesh qashan, hesh kim,

hesh qayda, hesh qaysısı, hesh nárse, heshteńe, heshteme,hesh gáp t.b. Mısalı: Saǵan hesh bir suńqar pánje sala almas. (I.Yusupov) Bolımsızlıq gáp mánidegi gáplerde kelgen bir, birde-bir, birde sózleri arqalı da bolımsızlıq almasıǵınıń mánisi ańlatıladı.Jumıs isleydi bir tınbay.

Feyil sóz shaqabı. Feyil adam yamasa basqa predmetlerdiń, tábiyat qubılıslarınıń is-háreket processin hám halatların bildiretuǵın sóz shaqabı. Feyildiń basqa sóz shaqaplarınan tiykarǵı ózgesheligi, onıń leksika-semantikalıq jaqtan háreket mánisine, al forması boyınsha dáreje, túr, meyil, máhál baylanıslı kategoriyalarına, bolımlı hám bolımsızlıq formalarǵa iye bolıwı menen xarakterlenedi. Feyiller tiyikarınan ulıwma háreket bildiriwshi sóz shaqabı dep atalǵan menen,onıń leksikasemantikalıq mánileri júdá keń másele, olardıń tómendegidey tiykarǵı túrlerin aytıp kórsetiwge boladı:

1. Qıymıl- qozǵalıs feiyilleri: sekiriw, júriw, eńbeklew, sırǵanaw, barıw, orıw, salıw, tazalaw, t.b.