Qaraqalpaq tili leksikologiya (lekciya)

Demek, terminniń qáliplesiwinde onıń qollanılıw jedelliligi, ásirese baspa só radio hám televidenie ayrıqsha áhmiyetke iye degen sóz.

Kórkem ádebiyat leksikası

Turmıstıń barlıq táreplerin qamtıy alatuǵın uslkb-kórkem ádebiyat stili. Onıń

qurılısına, estetikalıq talaplarına sáykes xalıq tilinen dóretiwshilik penen paydalanıw zárúrligi arqalı iske asadı. Máselen, mına mısaldı alıp qarayıq,

Túrgelip erteden jumısqa shıǵıp, Qolında qabartıp belińdi búgip, Dizeńdi sızlatıp, miynetin shegip, Jegen bir zaǵarań paldan jaqsıraq.

(Berdaq, «Jaqsıraq»)

Bul mısalda kórkem sóz sheberi, xalıq tilinen júdá puxtalıq penen paydalanǵan. Bunda oqıwshıǵa túsiniksiz sóz joq. Grammatikalıq kóz-qarastan sózlerdiń formalarında, bir-biri menen baylanısında, gáp qurılısında ıqshamlıqtan basqa hesh nárse sezilmeydi. Hár bir sóz, grammatikalıq forma, hár sóz dizbegi, hár bir gáp óz ornında. Olar birin-biri tolıqtırıp,

birin ekinshisi jetilistirip tur. Qosıqtıń hár bir sózinde, hár qatarında obrazlıq, tásirli

máni hám kúshli emociya seziledi. Shıǵarmalardıń poetikalıq xarakterine sáykes buwın birligi, rifmalıq birlik hám t.b. saqlanǵan.

Xalıqlıq til - kórkem shıǵarmanıń tiykarǵı quralı. «#alawın tapsań, qar janar» deydi xalıq danalıǵı. Kórkem ádbeiyat stilinıń talabı ushın xalıq tiliniń qalawlı tabılıwı shárt.

Orıstıń jazıwshısı M. Gorkiy – tildiń ájayıp kúsh sıpatında kózge túsetuǵın haqıyqat gózzallıǵı sózlerdiń dálligi, anıqlılıǵı, obrazlılıǵı arqalı dóreytuǵınlıǵın eskertedi. Al kórkem ádebiyat bolsa xalıq tiline tán usı ájayıp kúshlerdi puxta paydalanıwdı

kerek etedi. K. Fediniń tastıyıqlawı boyınsha, kórkem ádebiyat – bul sóz óneri. Ádebiy formanıń sonsha áhmiyetli ullı baslaması bolǵan kompoziciyada jazıwshı tiliniń haqıyqıy mánisi aldında hálsizlik etedi.

Kórkem ádebiyat stilinda janrlıq ózgesheliklerge baylanıslı poetikalıq hám prozalıq

qosıq, ertek, drama, komediya, tragediya,hám t. b. óz ishine aladı.Al prozalıq stil bolsa roman, povest, gúrriń, novella, ertek, drama, komediya, tragediya hám t. b. túrdegi shıǵarmalar túrinde kórinedi.

Usınıń menen bir qatarda monologiyalıq hám dramalıq tiptegi poeziyalıq shıǵarmalardıń basqada túrleri ushrasadı. Máselen, qaraqalpaq folklorı tarawında tanılǵan túr sıpatında dástanlar belgili orındı iyeleydi. Ol qaraqalpaq ádebiyatınıń házirgi jaǵdayında da óziniń rawajlanıw basqıshın bastan keshirmekte.

Kórkem ádebiyat stili qaraqalpaqlarda Oktabrge shekemgi dáwirde, ulıwma alǵanda, poeziyalıq stil túrinde rawajlanıp kelgen edi.Máselen, derlik barlıq qaraqalpaq klassikleri qaldırǵan ádebiy miyraslar poeziyalıq shıǵarmalar túrinde kelip ketti. Al prozalıq stildiń Oktabrge shekemgi dáwirde tek dáslepki elementleri ǵana boladı. Olar xalıq awız ádebiyatı tarawındaǵı erteklere, dástanlar prozasında kórinetuǵın edi.

Sońǵı jıllarda proza tarawı ayırıqsha pát penen rawajlanadı.Onda gúrrińler, povestler, qunlı iri-iri romanlar payda boladı.

Bulardıń barlıǵı da túrli janrlardı óz ishine alatuǵın qaraqalpaq kórkem-ádebiyat stilinıń taǵı da rawajlanıwına sebepshi boldı.

Kórkem ádebiyat stilinda til, ásirese onıń obraz dóretiwge, oqıwshıǵa estetikalıq jaqtan tásir etiwge sebepshi bolatuǵın leksikalıq hám frazeologiyalıq baylıqları ayırıqsha áhmiyetke iye. L.N.Tolstoydıń sózi menen aytqanda, kórkem shıǵarma ushın naǵız kerek sózlerdiń kerek ornında qollanılıwı shárt. Bul kórkem ádebiyat stilina sáykes sózlerdiń

stillik xızmet atqarıwı arqalı iske asadı.

Ádebiy shıǵarmanıń tiykarǵı leksikasın quraytuǵın sóz toparı ulıwma qollanılıwshı sózlerden ibarat. Al kórkem sóz sheberi turmıstı súwretlewde olardan sheber paydalanıw nátiyjesinde sóz obrazlılıǵın dóretip otıradı. Máselen, mına bir kuplet qosıqtı alıp

qarayıq:

Shabar bolsań, arǵımaqtay arqıra, Ushar bolsań, suńqarday ush sharıq ura, Jigerińdi jumsap jaslay xalqıńa,

Eldiń mápin kóz nurınday baǵıp ót.

(I.Yusupov, «Tasqın bolıp aǵıp ót»).

Usı bir kuplet qosıqta paydalanılǵan sózlerdiń barlıǵı da ulıwma qollanılıwshı sózlerden esaplanadı. Al shayır júregine jıllı tiyetuǵın usı tereń oydı beriw ushın kerekli sózlerdi durıs tańlap, olarǵa kúshli obrazlılıqtı sıydırıp otır.

Epitet, metafora, teńew usaǵan kórkem súwretlew quralları ádebiy shıǵarmalardıń leksikasında belgili orında turadı. Olar óz gezeginde kórkem-ádebiyat stilinıń ayrıqshalıǵın da kórsetedi.

Jazıwshı óz shıǵarmasında belgili bir stillik jobada awızeki sóylew tiliniń birliklerinen de, dialektlik sıpattaǵı sózlerden de, shet til elementlerinen de paydalana beriwi múmkin. Usıǵan baylanıslı onda ilahiyda, nayatıy, sóytós, pinhamı, gúlleyin, tawap, ǵayrı, narkis, gárdish usaǵan sózler de ushırasa beredi.

Rásmiy is qaǵazları leksikası

Rásmiy is qaǵazları stili da ózine tán, funkcionallıq jaqtan usı tarawda jiyi qollanılatuǵın sóz hám terminlerine iye. Olar bul stildiń uzaq jıllar dawamında tariyxıy rawajlanıwınıq barısında dóredi hám ulıwma xalıqlıq keń qollanılıw uqıplılıǵına iye boldı.

Qaraqalpaq tilinde rásmiy is qaǵazları stilinıń dáslepki elementleri Oktabrge shekemgi dáwirde-aq dóredi. Bizge kelip jetken jazba esteliklerdiń kópshiligi buǵan tolıq dálil bola aladı. Demek, rásmiy is qaǵazları stili leksikasınıń arnawlı birlikler retinde

payda bola baslawı da mine sol dáwirden baslanadı. Biraq Oktabrge shekemgi rásmiy is qaǵazları leksikası eski ózbek ádebiy tiliniń, sonday-aq jazıwdıń arab grafikası tiykarına qurılıwına baylanıslı arab parsı tilleriniń kúshli tásirin bastan keshirdi. Sonlıqtan ol

geypara fonetikalıq hám morfologiyalıq ózgerislerge ushıraǵan túrinde qollanıp keldi: sálemnamá (sálemnama), ariznamá (arza), yazılmısh (jazıldı), yasalmısh (jasaldı), usı

(oshbu, oshul), shul (sol), máhir (mór), qolum qoydum (qol qoydım), gúwaxqlıq (gúwalıq), bárcha

(barlıq), tómengi (tómendegi), isimlánmish (atı kórsetilgen), móhir basısh (mór basıw), ótinch (ótinish), ayb (ayıp), chaqırıw xat (povestka), chaqıradur (shaqıradı) hám taǵı basqalar.

Eski rásmiy is qaǵazları stilinıń leksikalıq quramında basqa tillerden awısqan sózler menen terminler, máselen, arab-parsı hám orıs tillerinen kelip kirgen birlikler belgili muǵdarda ushırasadı.

Arab-parsı tillerinen sózlerdiń awısıwı Orta Aziyada jasawshı kópshilik túrk xalıqlarınıń, sonıń ishinde qaraqalpaq xalqınıń da turmısında ústemlilik súrgen islam dinine, arab-parsı sózlerin jedel túrde paydalanıw jaǵdayına baylanıslı boldı. Qolda bar

eski jazıw estelikleriniń tilinde orın alǵan tómendegi sózler mine sonday leksikalıq birliklerden ibarat: jawa (daw), ayb (ayıp), qárar (qarar), ámiyin (awmiyin), axdi (kelisim, dogovor), etibar (itibar), ant (ant), máwlát (máwlet), dárejáli (dárejeli) hám taǵı basqalar.

Qaraqalpaqlardıń orıs xalqı menen ekonomikalıq hám mádeniy baylanıschları ádewir keńeye baslawı menen orıs tili arqalı qaraqalpaq tiline orıs hám basqa da tillerden jańa sózler menen terminler awısa basladı. Olardıń belgili bir bólegi rásmiy is qaǵazlarına tán birliklerden ibarat, fáwáská (povestka), rasxot (rasxod), isbiyke (spisok, dizim), nómir tilgram (telegramma), dábirnás (doverennost), prikaz prkáz (prikaz), buyrıq (ukaz), rafort (raport) t.b.

Ádebiy tildiń rawajlanıwı menen jazba estelikler arqalı bizge kelip jetken barlıq rásmiy is qaǵazları elementleri ózleriniń ulıwma xalıqlıq qollanılıw normasına iye boldı. Olar turmıs talabına sáykes xalıq talǵawınan ótti, ózgerislerge ushırap, ısıldı hám jetilisti, hátteki geyparaları qollanıwdan shıǵıp ta qaldı. Máselen, jazba hújjetlerdegi ariza-ariznamá, tóben-tómángi sózlerin ısılıp, arza, tómendegi túrinde qáliplesip ketti. Sonday-aq is qaǵazlarına tán, páka termini ádebiy tildiń sózlik quramında neke túrinde qáliplesip ketti. Biraq ol dáslepki mánisinde emes, al pútkilley jańa sociallıq mazmunǵa iye boldı.

Oktabrden sońǵı jıllar ishinde rásmiy is qaǵazları stili funkcionallıq jaqtan keńeydi. Xalıq xojalıǵın rawajlandırıwdıń barlıq tarawları boyınsha birge islesiwdiń, óndirislik baylanıslar menen qatnasıqlardıń miynetti shólkemlestiriwdiń jedel quralına aynaldı. Turmıs talaplarına sáykes rásmiy is qaǵazları stilinıń ishki tarawlarında jańa stillik shaqapshalar payda boldı. Bulardıń barlıǵı da tilge is qaǵazlarına tán arnawlı sóz

hám terminlerdiń dórewine hám keńeyiwine sebepshi boldı. Tilimizdiń sózlik quramında burınnan bar kóp ǵana leksikalıq birliklerdiń jazba stildiń usı tarawında qollanılıwı boyınsha turaqlı formalar qáliplesti: qarar, protokol, dawıs, dawıs beriw, dawısqa qoyıw, buyrıq, biytárep, reje, sıpatlama, usınıs, málimleme, párman, nota, dekloraciya, shaqırıq, miráát, usınıs, ómirbayan, gúwalıq, húkim, byulleten, kelisim, shártnama, bánt, paragraf, akt, reglament, eskertiw, qoshametlew, joba, sógis, telegramma, order, xat, dizim, maǵlıwmat, esap beriw, tómendegishe, júklensin, tapsırılsın, qarap shıǵılsın, húkim etedi, eskertedi, biykar etedi, esaplansın, bildiredi, xabarlaydı, shaqıradı, usınadı, usınıs etedi, biykarlaydı, soranaman, ótinemen, belgilensin, saylansın, tastıyıqlansın, sıylıqlansın,

sol sebepli, tómendegishe, mınalardı, tómenedegilerdi, qatnasıwshılar, qol qoyıw, qol qoyıwshılar, kóshirme, nusqa, sóz sóylew, daǵaza, anketa, qarar etedi, tıńlandı, másele hám taǵı basqalar.

Eski rásmiy is qaǵazları hújjetlerinde feyillerge baylanıslı tariyxıy jazba ádebiy tilge tán morfologiyalıq formalardıń ornına ulıwma xalıqlıq formalar qáliplesken norma bolıp otır (soranaman, tıńlandı, shaqıradı, júklensin).

Qaraqalpaq ádebiy tiliniń sózlik quramında rásmiy is qaǵazları stilinıń rawajlanıwı menen frazeologiyalıq sóz dizbekleri túrindegi arnawlı birlikler de kóbeydi: kún tártibi, ashıq dawıs, dawıs beriw, qol kóteriw, jarıs sóz, kiris sóz hám t.b.

Rásmiy is qaǵazları leksikası arnawlı túrde qollanılatuǵın bay qatlamǵa iye. Ol ádebiy tildiń sózlik quramın bayıtıwda tiykarǵı dereklerdiń biri xızmetin atqaradı.

Tema: Frazeologiyalıq sóz dizbekleri

Joba :

1.Frazeologizmler -sózlik quramınıń ózgeshe toparı.

2.Frazeologizm hám sóz.

3. Frazeologizmlerdiń ózine tán belgileri.

4. Frazeologizmlerdiń sóz shaqaplarına qatnası.

5. Frazeologizmlerdiń payda bolıwında geypara jaǵdaylar.

Tayanısh sózler: Frazeologiya, frazeologizm, idioma, emocionallıq-ekspressivlik máni, turaqlı sóz dizbekleri erkin sóz dizbekleri, feyil mánili frazeologizmler, kelbetlik mánili frazeologizmler, ráwish mánili frazeoloizmler, tillik mánili frazeologizmler.

Til biliminde sózlik quramınıń ayrıqsha bir toparı sıpatında tanılatuǵın frazeologizmler til ilimpazlarınıń aqıl iyeleriniń dıqqatın ózine orınlı túrde awdarıp kiyatır. Qaysı tildi alıp qarasaqta onıń sózlik quramında tek jeke sózler ǵana emes, al jeke

sózlerdey pútin mánini ańlatıwshı bir neshe sózler dizbeginen quralǵan sóz dizbekleride belgili orındı iyeleydi. Bul sózlik qatlam nominaciya ya atama sıpatında talqılatuǵının basqa birliklerden funkcionallıq xızmeti payda bolıwı hám jasalıwı, sonday-aq sóylew aylanısında qollanıwı jaǵınan ózine tán ózgesheliklerge hám ayırmashılıqlarǵa iye. Olar semantikalıq jaqtanda, emocionallıq -ekspressivlik ótkirligi jaǵınan da tildiń qaymaǵı, maǵızı sıpatında ta nılıwı menen bir qatarda hár qanday milliy tildiń ózgeshe leksikalıqsemantikalıq baylıǵı bolıp ta kórinedi. Sonlıqtan ja M.V.Lomonosov orıs tilinde ayrıqsha názer awdarııwdı talap etetuǵın sózlik quramda «idiomatizmlerdiń», «frazeslerdiń» bar ekenligi tuwralı pikir júrgizgen bolsa,á V.G. Belinskiy orıs tilindegi leksikalıq sózlik qatlamdaǵı bul ayırım topardıń tildegi ornın hám áhmiyetin kózde tutıp: «Tildiń xalıqlıq kelbetin onıń haqıyqat ózgeshe bir baylıǵın, qaymaǵın ulıwma xalıq tárepinen ásirler

dawamında payda ekten hám qollanıp kelgen idiomalar yamasa rusiziler quraydı»ǵ -degen edi.

Haqıyqatında da onıń bul pikirlerde úlken haqıyqatlıq bar. Máselen, qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń túrli semantikalıq toparlarına kiretuǵın «túbine duz egiw», «qızıl kegirdek bolıw», «tırnaq asıtnan kir izlew», «awız bastırıq asıǵı alsha», «pıshaq arqası», «túyeniń ústinen iyt qabıw», «shashbaw kóteriw», «túyeniń quyrıǵı jerge túskende», «qoy awzınan shóp almaw», «til tiygiziw», «júreginiń túgi bar», «júrek jaydı bolıw», «dize búgiw», «kózdi ashıp jumǵansha», «asqar taw», «únine suw quyıw», «tas túnek», «ónerliniń qolı altın», h.t.b. frazeologiyalıq sóz dizbeklerine tán ózgeshe máni, funkcionallıq xızmet, ekspressiya ádettegi sóz mánileri olardıń funkcionallıq stillik jaǵınan ayrılıp turadı. Bul frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń pútin mánileri ańlatıp turǵan mazmundı ekinshi bir sózler menen dál beriw derlik múmkin emes. Ásirese olar sáykes kontekstlerdi ózine tán barlıq real kórinislerine iye bolıp turadı. Onıń ústine bunday frazeologizmler tilde ásirler dawamında qáliplesip turaqlasqan sózlik quramnıń ayırıqsha bir qatlamı. Ol hár bir tildiń milliy kelbetin belgilewshi leksikalıq kórsetkishlerdiń biri retinde kózge túsedi.

Durısında da frazeologizmler yamasa frazeologiyalıq sóz dizbekleri kúndelikli til arqalı qatnas jaǵdayında pikirdi tolıq ózine tán mánilik boyawları menen jetkeriwde ayırıqsha xızmet atqaradı. Usı kóz qarastan olardıń ózgeshe bir leksikalıq-semantikalıq belgilerge iye bolǵan milliy tildiń ayrıqsha toparı retinde kózge tósetuǵınlıǵı anıq. Onda xalıqtıń ásirler boyı payda etken jıynaǵan ushqır qıyallarınıń hám danalıǵınıń sóz dóretiwshiligindegi ájayıp úlgileri saqlanǵan.

Túrkiy tiller, sonıń ishinde qaraqalpaq tili de sózlik quramında ayırıqsha topar bolıp tanılatuǵın frazeologiyalıq sóz dizbeklerine oǵada bay. Haqıyqatında da frazeologizmler óziniń obrazlılıǵı menen tereń mániligi menen kózge túsetuǵın hár bir millet tiliniń ózgeshe bir kórinisi bolıp tabıladı. Erte dáwirlerden beri xalıq tiliniń qollanılıp kiyatırǵan frazeologizmlerdiń ekspressivlik boyawı kúshli bolıp, olar tilge

kórik, ózgeshe bir tús beredi. Sonlıqtan da frazeologizmler kórkem shıǵarmada súwretlewdiń leksikalıq-semantikalıq qurallarınıń biri sıpatında keńnen qollanılǵan. Bunda frazeologizmlerge tán ózgeshe leksika-semantikalıq, stilistikalıq belgiler esapqa alınadı.

Frazeologimlerde ekspressivlik mánisiniń kúshliligine qaray sóz sheberleri óz shıǵarmalarında túrli stillik boyawlardı beriw ushın jumsaydı. Hár qanday frazeologizm jeke sózlerge tuwra ekvivalent bola almaydı. Olar jeke sózler arqalı berilgen ulıwma mánige qosımsha túr beriw arqalı tildiń kórkemlew quralına aynaladı.

Frazeologizmler eki yamasa onnan da kóp mánili sózlerden quralǵan menen olar pútin bir mánini ańlatıp keledi. Máselen, ayaǵına bas urıw degen sóz dizbegi úsh mánili sózden taradı. Olardıń hár biri dara mánisinde emes, al awısqan ekinshi bir mánini yaǵnıy jalınıw, jalbarınıw degendi ańlatadı. Sonlıqtan kóbinese bunday tayar túrinde usharasatuǵın

frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń kópshiligi sózlik quramında mániles sinonimlerine iye bolıp keledi. Biraq frazeologizmlerdiń beretuǵın mánisin ekinshi bir sóz benen dál sol

ózgesheliklerdi saqlaǵan halda almastırıw múmkin emes. Bunı tómendegi kórkem shıǵarmadan alınǵan úzindilerden kóriwimizge boladı:

1. «Say súyegin sırqıratıp jibergen sózlerge qayırıp hesh teńe ayta almay, analarına jantasqan buzawlardıń hár qaysısına bir juwırıp óldim azarda ayırıp bayladı.

/Qayıpbergenov T. «Qaraqalpaq qızı». 23-bet.

2. Sonıń ushın da Ismayıl ózine ısıq kóringen perzentleriniń isine ishi jılımay ınjılıp otır.

3. Ol kisini kórgende Sánemnińde, Jumagúldiń de tınısı tarılıp, tıshqan tesigi mıń teńge

mánisin ekinshi bir sózler arqalı beriw qıyın. Sebebi olardıń hár birindegi názik mánini ekinshi bir sózden tabıw múmkin emes. «Say súyegin sırqıratıw» degen frazeologizm tek «azaplanıw», «qıynalıw» mánisin emes, al oǵan qosımsha «ishten» qattı qıynalıw, azaplanıw mánisin beredi. Bul jerde kórkem sóz sheberi qaharmannıń azaplanıwın, qıynalıwın kórsetiw ushın usı frazeologizmlerdi durıs tańlap alıp qollanǵan. Sebebi azaplanıw, qıynalıw hár qıylı sebeplerden /baxıtsızlıqtan, awırıwdan, tayaqtan, jetispewshilikten t.b./ bolıwı múmkin. Jazıwshı jaman sózdiń adam psixologiyasına tásirin dál kórsetiw maqsetinde usı

frazeolgimnen paydalanǵan. «Óldim azar» frazeologiyalıq sóz dizbegine mánisi dara sóz túrindegi mániles sıńarı sıpatında zorǵa sóziniń mánisine jaqın. Biraq onda oldim azarda

sóz dizbegine tán emocionallıq-ekspressivlik mánisin ayrıqshalıq sáykes dara sóz sıpatındaǵı sıńarı menen salıstırǵanda kemlik qıladı. Birinshisinde waqıtlıq qıyınshılıq halatında iske asqan semantikalıq belgi ózgeshelik bar.

Al, ekinshi úzindidegi ishi jılımaw frazeologizmi semantikalıq jaqtan unamaw sóziniń mánisine jaqın. Bunda da usı frazeologizm ańlatıp turǵan emociaonallıqekspressilik máni sáykes sıńarında sezilmeydi.

:shinshi mısaldaǵı tıshqan tesigi mıń teńge bolıw frazeologizmi albıraqlaw, sasıw degendi ańlatadı. Dgen menen usı frazeologizmge tán tolıq semantikalıq pútkil ótkirliligi, tásirliligi boyawları menen basqa sóz arqalı ańlatıwdıń múmkinshiligi joqtay kórined.

Bul jaǵdayda frazeologizmlerdiń pútkil sistemasına tán sonıń menen birge onıń sózden sóz dizbekleriniń basqa túrlerinen ózgeshe belgilerin sıpatlawshı kórinislerinen ibarat.

Frazeologizmler haqqındaǵı mashqalanıń til iliminde qospalılıǵın dálillewshi máseleler oǵada kóp. Usıǵan qaramastan elege shekem qaraqalpaq til iliminde razeologiya mashqalaları jetkilikli dárejede ilimiy izertlewlerdiń obekti bolmay kiyatır. Haqıyqatında da frazeologiyalıq sóz dizbekleri kópshilik jaǵdayda qurılısı jaǵınan erkin

sóz dizbeklerinen parıq qıla bermeydi. Olardıń ishinde házirgi qaraqalpaq tilindegi erkin sóz dizbekleriniń barlıq túrlerin ushıratıwǵa boladı. Bul jaǵday frazeologiyalıq sóz dizbeklerin erkin sóz dizbeklerinen ajıratıw mashqalasın lingvistikalıq kóz qarastan oǵada áhmiyetli hám zárúrli máselelerden ekenligin kórsetedi. Sonlıqtan da qaraqalpaq tiliniń frazeologiyasın izertlew ilimiy kóz qarastan hár tárepleme úyreniw búgingi qaraqalpaq til biliminiń oǵada áhmiyetli mashqalalarınıń biri bolıp sanaladı.

Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin izertlew máselesi qaraqalpaq tiline tán frazeologiyalıq baylıqlardı tereń úyreniw menen bir qatarda usıǵan baylanıslı til iliminiń qospalı máselelerin aytayıq, tildiń mánilik birliklerin sózdiń leksikalıq mánileriniń sıpatın, sózlerdiń sintaksislik birigiwshilik qásiyetlerin sózlerdiń semantikalıq birigiwshilik qásiyetlerin hám basqa máselelerdi shesheiwge járdem etedi.

Ataqlı orıs tili leksikologlarınıq biri N.M.Shanskiy orıs tlinde frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń izertleniwi hám úyreniliwi jaǵdayın ayta kelip, házirgi kúnde tiykarınan

alǵanda, orıs tili frazeologizmleriniń semantikalıq ózgeshelikleri kórkem ádebiyatta hm publicistikada stillik qollanılıwı boyınsha ǵana kóbirek izertlengenligi tuwralı durısında, frazeologizmlerdiń basqa aspektlerde de úyreniliwi ayrıqsha áhmiyetke iye

ekenligin ataǵan edi. Sonıń menen birge frazeologizmlerdiń leksikalıq quramı, dúzilisi, mánilik tárepi, frazeologizmlerdiń komponentlik quramı jaǵınan mofologiyalıq ózgeshelikleri, ekspressivlik stilistikalıq ózgeshelikleri búgingi kúnde izertlewlerdiń tiykarǵı obektine aynalıwı kerekligin kórsetip ótedi.á

N.M.Shanskiydiń bul ádil pikirlerin qaraqalpaq tili frazeologiyası hám onı izertlew máselelerine de tolıq tán ekenligi házirgi qaraqalpaq til biliminde de ayrıqsha sezilmekte.

Sózlik quramnıń ajıralmas hám ayrıqsha bir bólegi sıpatında frazeologimler de ádebiy tildiń talaplarına qaray tildiń rawajlanıw nızamlıqlarına sáykes lingkvistikalıq

hám ekstralingvistikalıq derekler tiykarında rawajlanıp kiyatır. Sońǵı dáwirler awamında jámiyetlik turmıstıń rawajlanıwına xalıqtıń ekonomikalıq, siyasiy ruwxıy hám mádeniy turmıs dárejesiniń ósiwine baylanıslı ádebiy tildiń pútkil sózlik quramında sonıń ishinde frazeologiyalıq sóz dizbekleri quramında kózge túserliktey rawajlanıw halatlarınıń júz bergenligi málim. Turmıs shınlıǵına tiykarlanǵan uǵımlarǵa sáykes bazı bir frazeologiyalıq sóz dizbekleri ózleriniń qollanılıw jedelligin joyıltıp gónergen frazeologizmler toparına ótken bolsa, jańa uǵımlarǵa tildiń jámiyetlik xızmetiniń keńeyiwine baylanıslı sózlik quramda jańa frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń elewli bir dúrkinleri payda boldı. Máselen, belgili bir dáwirlerde jedel frazeologiyalıq birlikler sıpatında keń qollanılǵan «Ulıstıń ullı kúni», «albaslı basıw», «Qatınnıń shashı uzın, aqılı kelte», «Jamannıń janǵızınan». «Kelinniń jini qayınene, iyttiń jini-diywana» t.b.

qusaǵan frazeologiyalıq sóz dizbekleri gónergen frazeologizmler sıpatında házirgi kúnde ózleriniń qollanılıw jedelligin joyıltıp, tilde siyrek gezlesetuǵın frazeolgizmler

sıpatında kórinse, sońǵı dáwirde ekonomika menen mádeniyat, siyasiy ómir menen ilimniń rawajlanıwı nátiyjesinde ádebiy tildiń kórinislerine sáykes frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramı ádewir dárejede keńeyip, tilimiz jańa frazeologizmler esabınan tolısıp atır. Máselen: «jerdiń jasalma joldası», «magnit maydanı», «tınıshlıq kepteri»,

«aq altın», «qara altın», «sarı altın», «qanaatqa bereket», «miynet etseń erinbey, toyadı qarnıń tilenbey», «kúnińe isenbe, isińe isen», t.b.lar. Sózlik quramdaǵı sońǵı dáwir ishindegi ózgerislerge baylanıslı kirgen tilge frazeologiyalıq sóz dizbekleri bolıp esaplanadı. Qullası, qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramı jámiyetlik turmıstıń talaplarına baylanılı tariyxıy dáwirler dawamında jetilisip leksikalıq-semantikalıq, funkcionallıq xızmeti jaǵınan da rawajlanıp kelmekte.

Qaraqalpaq tilindegi frazeologizmlerdiń ózine tán bolǵan bir qatar belgilerin professor E.Berdimuratov atap ótedi. Ol qaraqalpaq tiliniń frazeologizmlerdiń altı túrli eń tiykarǵı belgiler ajıratıp kórsetedi:

1. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri tilimizde jeke leksikalıq birlikler sıpatında tayar túrinde qáliplesip ketken sóz dizbeklerinen esaplanadı.

2. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri mánilik jaqtan obrazlı sıpatqa iye bolıp keledi.

3. Frazeologiyalıq sóz dizbegin quraytuǵın jeke komponentler sózlerdiń qáliplesken turaqlı ornına iye bolıp keledi.

4.Frazeologiyalıq sóz dizbekgin bóleklerge bóliwge bolmaydı.

5. Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin quraytuǵın jeke komponentler jıynalıp barıp, bir sintaksislik xızmet atqaradı.

6. Frazeologiyalıq sóz dizbeklerin basqa tilge sózbe-sóz awdarıwǵa bolmaydı.á

Haqıyqatında da frazeologizmlerdi ózgeshe leksikalıq-semantikalıq toparlar sıpatında tanıw da qsı tiykarǵı belgiler basqa tildegi sıyaqlı eń baslı kórsetkishlerden bolıp tabıladı. Frazeologizmlerdiń semantikalıq túrleriniń qaysısın alıp qarasaqda, olardı ádettegi sóz dizbeklerinen ajıratıwda. sonday-aq semantikalıq ózgeshe mánisin túsiniwde de. frazeologizmlerdiń sóz dizbekgin payda etiwshi jeke komponentlerdiń pútin mánisin, grammatikalıq baylanısın, ornın, xızmetin anıqlawda usı atı atalǵan tiykarǵı belgiler sheshiwshi rol atqaradı. Máselen, mına úzindidegi frazeologiyalıq sóz dizbeklerine názer awdarayıq: 1. Burın aqshamǵa qaray óli tósekke kirip, janı tınısh tabatuǵın kelinshek tún uyqısın tórt bólip, besik tayanıp kózi ilinbeydi, al kúndiz uyqılap dem alıwǵa bayaǵı húkim-húkim. /T.Qayıpbergenov.»Qaraqalpaq qızı»/

bolmaytuǵınlıǵında. basqa tilge sózbe-sóz awdarıwǵa kelmeytuǵınlıǵında, sonday-aq emocionallıq -ekspressivlik qosımsha máni boyawlarına iye bolıwında kóriwge boladı. Usınıń menen birge bul ayırıqsha leksikalıq-semantikalıq toparlardı quraytuǵın frazeologizmlerde, olardıń hár biriniń tek leksikalıq mánilerinde ǵana emes, al sintakislik xızmetinde de jeke jeke ózgeshelik bar. Olar erkin konstrukciyayalarǵa salıstırǵanda túrli frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń funkcionallıq óz-ara qatnasında da sezilip turadı. Sonlıqtan da pútin frazeologiyalıq birlikti sintaksislik kóz qarastan bóleklerge bóliw

múmkin emes. Óytkeni,hár qanday tekste, hár qanday bayanlamada frazeologizm tek bir pútinlikke, bir pútin sintkasislik xızmetti atqarıw uqıplılıǵına iye. Sonlıqtan frazeologizmlerdi ayırıqsha toparlar sıpatında tanıwda bul jaǵday til ilimpazlarınıń

dıqqatın ózine qaratıw menen birge onıń tiykarǵı belgileriniń biri sıpatında tanıwda da derek bolıp kiyatır.á. Joqarıda belgilep ótilgeni sıyaqlı frazeologiyalıq sóz dizbeklerine ayırqsha bir topar sıpatında baha beriwde oǵan tán belgilerdi, ayırmashılıqlardı atap kórsetiw, bul sóz dizbekleriniń basqa sóz dizbekerinen parqı retinde ilimiy izertlewler hám pikir júrgiziwler tájiriybesinen olardıń shegaralıq kórsetkishlerin atap ótiw keń tarqalǵan. Olardıń basım kópshiligi frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń tiykarǵı parqı retinde idiomalılıǵı, turaqllıǵı, komponentlik quramınıń turaqlı túrde saqlanıwı, sóz dizbegi ańlatqan pútin mániniń quramındaǵı komponentleriniń leksikalıq mánileriniń qosındısınan turmaytuǵınlıǵı hám basqa da sanalıq táreleri arnawlı túrde ataladı.

Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń anaw ya mınaw sóz shaqabına qatnasın anıqlawda biz olardıń dáslepki ormasın, sol formalarda qollanlıwın kózde tutamız. Mine usı esaptan qaraqalpaq tilinde frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń eń baslı mınaday toparların bayqawǵa boladı.

1. Feyil mánili frazeologiyalıq sóz dizbekleri: bas qatırıw, ishi janıw, kózge ilmew, úskini quyılıw, iyneniń ushına shóp dúziw, bel baylaw, bawır basıw, qoy awınan shóp almaw, murnın balta shappaw, túyeniń ústinen iyt qabıw, t.b.

2. Substantivlik frazeologiyalıq sóz dizbekleri: jerdiń jasalma joldası, temir jol, miynet haqı, miynet kún. kóz qıyıǵı, awız bastırıq, awız birlik, t.b.

3. Adektilik frazeologiyalıq sóz dizbekleri: ashıq júzli, quw súyek, qara bet, júregi joq, tilge bay, kókiregi keń, qolı qanlı, etek jeńi keń, oń qolı oyılǵan, awızǵa úrip salǵanday, ǵaz moyın, jeti qırlı, t.b.

4. Ráwishlik frazeologiyalıq sóz dizbekleri: kóz benen qastıń arasında háp zamatta, bir awızdan, at ústi, kóz astınan, kózdi ashıp jumǵansha, eki joldıń ortasında t.b.

Tilimizde frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń sóz shaqaplarınıń mánilik sıńarı blıp keliwi tarawında bunnan basqada topardı kóriwge boladı. Máselen, dáneker mánisindegi, modallik mánidegi hám t.b. Degen menen qaraqalpaq tilindegi eńbaslı hám eń jiyi túrleri usı joqarıda ayırıqsha belgilep ótilgen toparlardan ibarat.

Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń payda bolıwındaǵı geypara jaǵdaylar da dıqqatqa miyasar. Máselen, olardıń jeke komponentleriniń dórewi hám olardıń pútin bir sóz dizbegine jámlesiwindegi ayırmashılıqlardı alıp qarayıq. Bul nárse qazaq leksikologları tárepinen júdá orınlı túrde durıs belgilengen. Arnawlı ilim beretuǵın joqarǵı hám orta oqıw ornılarına arnalǵan qazaq tili sabaqlaǵında avtorlar frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń komponentleri obektiv turmıstıń hár qanda qubılısları menen tikkeley baylanıslı túrde dóreytuǵınlıǵın, frazeologiyalıq sóz dizbeklerine dus kelgen sózlerdiń alına bermeytuǵnın,

qazaq tilinde adamnıń dene múyshelerine, haywanlarǵa, t.b. baylaıslı atamalar dógereginde dóregen turaqlı sóz dizbekleriniń ádewir muǵdarda usharasatuǵının kórsetedi, msallar keltiredi.á

Bul nárse qaraqalpaq tilinde de tolıǵı menen tán ekenin bayqaymız. Qaraqalpaq tilinde frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń kpshilik toparı adamzat turmısında belgili bir áhmiyetke iye bolıp kelgen eń jaqın zatlar menen qubılıslar dógereginde payda bolǵanın kóremiz.

Mine, usı eń jaqın zatla menen qubılıslardıń atamaları, qazaq tilindegidey-aq qaraqalpaq tilinde de kóbinese frazeologiyalıq sóz dizbeklerindegi tirek sóz xızmetin atqarıp keledi. Tilimizde adamnıń dene músheleriniń atamalarına baylanslı bir neshe turaqlı sóz dizbekleri ushırasadı. (Máselen,kózge baylanslı: kózge ilmew, kóz salıw, kózine shóp salıw, kózinen aslıw, kóz jetiw, kóz ushında, kóz bolıw, kóz taslaw, kózine qısıw, kóz qısıw, kózge túrtiw, kózge túrse kórgisiz, t.b. Til sózine baylanıslı: tili uzın, tilge keliw, til alıw, tilin tartıw, til

tiygiziw, til jetkeriw, til biriktiriw, tilin sozıw, til menen oraq orıw, tili gúrmeliw, t.b.

Awız sózine baylanıslı awzın sozıw, awızǵa iliniw, awızǵa túsiw, awız ashıw, awzı pisiw, awız jalasıw, awız bastırıq, awzı bos, awzı qulaǵına jetkenshe, awzınan qara iyt kirip, ala iyt shıǵıw, awzını qum quyılıw, awzın jabıw, awızǵa alıw, awzınan túskendey, awzınan tozıw, t.b.

Júrek sózine baylanıslı: júrek jutınıw, júregi dawamaw, júregi jarılıw, júregi shayılıw, júrek shaydı bolıw, júrek sazıw, júrek jalǵaw, júreginiń túgi bar, júregi aynıw, júregi qabınan shıǵıw, júregi ayrılıw, t.b.

Ayaq sózine baylanıslı: ayaqtı ańlap basıw, ayaqqa basıwı, ayaǵı jerge tiymew, ayaǵın qolına alıw, ayaqtan tartıw, kórpege qarap ayaq sozıw, ayaqtan ayaq qalmaw, ayaq-qoln bawırına alıw, t.b.

Bulardan basqa qol, bas, bet, murın, qulaq, ókpe, kindik, usaǵan sózler tirek bolıp keletuǵın frazeologiyalıq sóz dizbekleri júdá jiyi qollanılıp kiyatır.

Sonday-aq frazeologiyalıq sóz dizbeklerindegi astarlı, obrazlı, ótkir mánilerdi payda etiw ushın xalıq ózine jaqınnan tanıs iyt, túye, qoy, at, eshek hám taǵı basqalar usaǵan haywanlarǵa baylanıslı, olardıń ayırım qásiyetlerin eske ala otırıp, turaqlı sóz dizbeklerin dóretken. Mısalı: iyt janlı, iyt ólgen jer, iyt ólimi, iytten bir súyek qarız, túyeden postın tastaǵanday, túye ústinen iyt qabıw, túyeniń quyrıǵı jerge jetkende, qoy

awızınan shóp almaw, qoyday juwas, at ústi, atsalıw, eshekke teris mingiziw, eshektey básiw, t.b.

Qaraqalpaq tilinde bulardan basqa da bir neshe sózler dógereginde jasalǵan turaqlı sóz dizbekleri bar.

Til xalıqtıń turmısı menen tikkeley baylanıslı hám bir neshe tariyxıy dáwirlerdiń jemisi bolǵanlıqtan, kópshilik frazeologiyalıq sóz dizbeklerinde qaraqalpaq xalqınıń ótkendegi turmısı, dástúri, ádet-úrpi júdá anıq kórinip turadı. Máselen, tilimizde dize

búgiw, shashbaw kóteriw usaǵan sóz dizbekleri bar. Burın huqıqlıq shekleniwshiliktiń ústemshilik etken dáwirinde hár qanday eziliwshi adamnıń ústemlik súriwshiler aldında dize búgip, bas iyip qayılshılıq bildirgenligi belgili. «Dize búgiw» degen frazeologiyalıq sóz

dizbegi mine sol zamanda payda bolǵan hám sol eski dáwirdiń gúwası. Al, «shashbaw kóteriw» bolsa xalıq turmısında shashbawdıń payda lanılǵan dáwirinde dóregen, áhzir ol birewge erip

júriw degen mánini ańlatıw menen birge qaraqalpaqlardıń eski dástúrlerinen derek beredi.

Sorawlar:

1. Frazeologizmler basqa sóz dizbeklerinen qalay ayrılıp turadı?

2. Frazeologizmniń eń tiykarǵı qanday belgileri bar?

3. Frazeologizmler morfologiyalıq jaqtan qanday toparlarda bólinedi?

4. Frazeologizmniń tirek sózlerdiń áhmiyeti nede?

Ádebiyatlar:

1.Berdimuratov E. Házirgi qaraqalpaq tili. Leksikologiya. Nókis, 1994, 127-237 betler.

2.Eshbaev J. Qaraqalpaq tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózligi. Nókis, 1985.

3. Dáwletov A., Berdimuratov E. Til bilimine kirispe. N., 1985.

4. Nawrızbaeva S. Frazeologicheskie edinicı karakalpaksko-russkom slovare.T., 1972.

Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń klassifikaciyası

Joba:

1. Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń semantikalıq birigiwshiligi boyınsha túrleri.

2. Frazeologiyalıq ótlesiwler

3. Frazeologiyalıq birlikler.

4. Frazeologiyalıq dizbekler

5. Frazeologiyalıq sózler.

Tayanısh sózler: turaqlı sóz dizbekleri, erkin sóz dizbekleri. semantikalıq birigiwshilik, semantikalıq faktor, pútin máni, semantikalıq tip, frazeologiyalıq ótlesiwler frazeologiyalıq birlikler, frazeologiyalıq dizbekler, frazeologiyalıq sózler.

Lingvistikalıq ádebiyatlarda frazeologiyalıq sóz dizbekleri «idioma» degen termin menen belgili bolıp keldi. Onıń mazmunı sıpatlaması frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń quramı ondaǵı komponentlerdiń pútin mánige qatnası máselesi tek sońǵı waqıtları ǵana ayrıqsha ilimiy izertlewlerdiń obekti bola basladı. Bunda biz birinshi gezekte francuz ilimpazı Sh.Ballidińá miynetinde frazeologiyalıq sóz dizbeklerin erkin sóz dizbeklerinen ajıratıwǵa baylanıslı olardı úsh toparǵa ádettegi sóz dizbekleri, frazeologiyalıq toparlar hám razeologiyalıq birlikler túrlerine ajıratıp kórsetkenin este tutıwımız kerek. Sh.Balli

kóz qarasları keyingi waqıtları ilimpazı akad.V.V.Vinogradov tárepinen rawajlandırıldıǵ. Ol orıs tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbeklerin semantikalıq úsh tipke ajıratıp kórsetedi: frazeologiyalıq ótlesiwler, frazeologiyalıq birlikler, hám frazeologiyalıq dizbeklerden. Usıǵan baylanıslı ilimiy ádebiyatlarda, sabaqlıqlarda frazeologiyalıq sóz dizbeklerin semantikalıq jaqtan tártiplewde, olardıń semantikalıq túrlerin ajıratıwda

sáykes frazeologiyalıq sóz dizbeginiń jeke komponentleri arasındaǵı semantikalıq birigiwshiligin esapqa alıw ólshem sıpatında keń tarqalǵanı málim. Haqıyqatında da

frazeologgiyalıq birlikler, frazeologiyalıq dizbekler dep ajıratıw menen bir qatarda frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń tórtinshi toparın tanıw tájiriybesi keń óris aldı. Bul belgili orıs til ilimpazı N.M.Shanskiy tárepinen orıs tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń tórtinshi semantikalıq tipi sıpatında frazeologiyalıq sózler dep tanılǵan. Tórtinshi tiptiń engiziliwine baylanıslı boldı. Házirgi kúnde milliy til bilimlerinde frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń semantikalıq birigiwshiligi jaǵınan olardı tórt túrge ajıratıp klassifikaciyalaw keń tarqalıp otır. Frazeologiyalıq sózler /frazeologicheskie vırajeniya/ dúzilisi, qollanılıwı jaǵınan turaqlı sóz dizbekleriniń ayrıqsha bir tipi bolıp tabıladı. Olar semantikalıq jaqtan ajıralıp ǵana qoymastan, ulıwma alǵanda erkin

mánilerge iye komponentlerden quraladı. Frazeologiyalıq dizbeklerden óziniń frazeologiyalıq baylanıslı mánige iye sózlerdiń bolmawı arqalı parq qıladı. Mısalı: «Shımshıqtan qorqqan tarı ekpeydi», «shártli baha», «erkin sawda», « awırdıń ústi, jeńildiń astı», «bası awırıp, baltırı sızlaw» t.b.

Joqarıda keltirilgen frazeologizmler quramındaǵı komponentleriniń semantikalıq birigiwshiligi jaǵınan tórt toparǵa bólinip berilip otır. Endi usı frazeologizmlerdi ózara salıstırıp lingvistikalıq kóz-qarastan sıpatlama berip qarayıq: birinshi topardaǵı

frazeologiyalıq sóz dizbeklerin qurawshı sózler /komponentler/ mánilik hám formalıq jaqtan bir-biri menen bekkem birigiwiniń nátiyjesinde ózleriniń dáslepki mánisin joytıp, barlıq sózler jıynalıp, pútin bir ámnini ańlatadı.

Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyalıq sóz dizbekleri sistemasında basqa tillerdegidey-aq joqarıda atalǵan semantikalıq birigiwshiligi jaǵınan bir-birinen ajıralıp turatuǵın frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń tórt túrin kóriwge boladı.

Biz tómende qaraqalpaq tillerge frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń usı atı atalǵan túrlerine qısqasha táripleme berip ótkendi maqul kórip otırmız.

Frazeologiyalıq ótlesiwler. Frazeologiyalıq sóz dizbekeriniń bul tipi kólemi jaǵınan da, komponentlerdiń sóz dizbeginiń ishinde semantikalıq birigiwshiligi jaǵınan da ayırıqsha bir toparın quraydı. Olar quramındaǵı komponentleri ózleriniń tiykarǵı leksikalıq mánilerin derlik joyıltıp jibergen. Turaqlı túrde bekkem birlesken hesh qanday bóleklerge bóliwge bolmaytuǵın sóz dizbeklerinen ibarat. Olardıń jeke komponentleriniń

mánisi menen ulıwma máni arasındaǵı baylanıs hesh qanday sezilmeydi. Ulıwma máni jeke mánilerden ǵárezli emes. Frazeologiyalıq ótlesiwler ańlatatuǵın pútin máni kerisinshe pútkilley ózgeni ótkir emocionallıq-ekspressivlik jaqtan qosımsha renkke, boyawlarǵa iye basqasha mániden ibarat. Máselen, tóbine duz egiw degen frazeologizmli alıp qarayıq, onıń quramında úsh komponent bar, yaǵnıy úsh sózden turadı. Hár qaysısı sóz dizbegi quramında turaqlı ornına iye. Hár qanday orın almasıwı sóz dizbegi ańlatqan pútin mániniń kelip shıqpawına sebepshi boladı. Komponentleriniń formaları da turaqlı túrde qáliplesken. Aytayıq, túp tartımnıń úshinshi betinde, birlik sanda, barıs sepligi formasında tur, duz

jasırın tabıs sepligi formasında tur, dizbegi quramında ekinshi orında, egiw-úshinshi orında. Usı ótlesiw baylanıslı sóylewde grammatikalıq baylanıstı talabına qaray qálegen bette, sanda, máhálde qollanıla beriwi múmkin. Túp óziniń morfologiyalıq qurılısın túpke, túplerine dep ózgertiw ádebiy tildiń normasına ólshemine qayshı keledi. Sonday-aq jeke komponentlerdiń arasına basqa sózlerdiń engiziliwine de mútáj emes. Bunday jaǵdaylar jasalmalılıqtı payda etedi. Semantikalıq birlikti buzıwǵa alıp keliwi múmkin. Ózgerissiz qollanıw ádebiy tildiń ólshemi sıpatında ásirler dawamında qáliplesip ketken.

Frazeologiyalıq ótlesiwlerge mına tómendegi sóz dizbeklerin jatqarıwǵa boladı: eki kózi tórt bolıw, salısı suwǵa ketiw, qabırǵaǵa keńesiw, ala jipti kesiw, kózge shóp salıw, murnın balta shappaw, iyt ólgen jer, til menen oraq orıw, júrek jutıw, tulıpqa móńirew, temirden túyin túyiw, tayaǵın iyt ǵazaǵan, iyt ólgen jer, awzı menen qus salıw, basın tasqa urıw, túyeniń ústinen iyt qatıw, murnınan suw ketiw, awzınan aq iyt kirip, qara iyt shıǵıw, t.b. Usı joqarıdaǵı frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń qaysısın alıp qarasaq ta olardıń quramındaǵı komponentleriniń turaqlı ornına iye ekenligi, áhr bir komponenttiń jeke mánisine ulıwma mánige hesh qanday qatnasınıń sezilmeytuǵınlıǵı, pútin mániniń jeke komponentlriniń mánisiniń jıyıntıǵı emes ekenligi sezilip turadı. Aytaıq, til menen oraq

orıw, tórt sózden turadı, tórt sózdiń turaqlı túrde semantikalıq birigiwshiligi. Olardıń jeke komponentleriniń /til,oraq, orıw/ leksikologiyalıq mánilerinen dórelip turǵan joq.

Temirdiń túyin túyiw-úsh komponentten turadı. :sh komponenttiń bekkem birligi nátiyjesinde sheber degen ekinshi bir pútin máni dórep tur. Komponentleri turaqlı ornına

iye, ózgerisler endiriliwi talap etpeydi. Tilde tayar túrinde qáliplesken formalıq jaqtan da qáliplesip ketken. Frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń qaysısın alıp qarasańda bóleklerge bóliwge bolmaytuǵın bir pútin ekenligi kórinedi. Ulıwma máni jeke komponentlerdiń lekcikalıq mánilerinen dóregen emes. Sonlıqtan da akad. V.V.Vinogradov ajıralmaslıq, pútin mániniń hesh qanday onıń jeke komponentleriniń leksikalıq mánilerinen kelip shıqpawı. Frazeologiyalıq ótlesiwlerdiń tiykarǵı belgisi ekenligin atap kórsetedi.á

Demek, frazeologiyalıq ótlesiwlerde komponentlerdiń quramında sózlerdiń formaları ózgerislerge mútáj emes, turaqlı. Olar jeke sózlerdey quramındaǵı aqırǵı komponenti arqalı gáptiń ıǵbalına qaray grammatikalıq baylanısqa túsedi. Máselen: Aza boyım tikke turdı. Iyt

sıńarlarına iye bolıp keledi.

Tayaǵın iyt ǵayzaǵan-biytalap, iyt ólgen jer-alıs, túyeniń ústinen iyt qabıw-albıraw, eki kózi tórt bolıw-kútiw, murnın balta shappawsaspaw, awzınan aq iyt kirip, qara iyt shıǵıwsóginiw, hám t.b.

Jeke sinonimlik sıńarlarına qaraǵanda frazeologiyalıq ótlesiwler ózgeshe bir máni boyawlarına iye obrazlı mánilik ózgeshelikler menen ayırılıp turadı.

Frazeologiyalıq birlikler. Turaqlı sóz dizbekleriniń bul túri de ámeliy tájiriybede, sóylew aynalısında jiyi ushırasatuǵın hám keń tarqalǵan frazeologizmlerdiń túrin quraydı.