Qaraqalpaq tili leksikologiya (lekciya)

Arab tilinen kelip kirgen sózler qaraqalpaq tiliniń leksikasına awızeki hám jazba túrde qońsı xalıqlardıń tilleri arqalı, sonday-aq tikkeley awıstı. Olar sózlik xordan orın aldı. Máselen, qálem ádebiyat,milliet, múddet usaǵan sózler túpkilikli sózlerdey jedellikke iye. Bunday sózlerdiń arab tilinen kirgen sózler ekenligi kúndelikli turmısta qollanılıw jaǵdayında hesh qanday sezilmeydi.

Arab tilinen ayırım sózlerdiń hám terminlerdiń awısıw qubılısı dinniń xalıq kópshiliginiń turmısında oǵada kúshli túrde sińip ketiwine baylanıslı. Házir jiyi túrde keń qollanılıp kiyatırǵan arablıq shıǵısqa iye sózler hám terminler tildiń leksikasında sol jedelligi menen qaldı da, al jańa túsiniklerdiń payda bolıwı menen gónerip, áhmiyetin joyıltqan ayırım arab sózleri qollanılıw jedelliginen ayırılıp, sózlik quramnan derlik shıǵıp baratır. Máselen, iblis, waqım usaǵan sózler derlik qollanılıwın joyıltıp baratırǵan sózlerden ibarat.

Házirgi zaman qaraqalpaq tiliniń sózlik quramındaǵı arablıq shıǵısqa iye sózler menen terminler turmıstıń kópshilik táreplerin óz ishine aladı. Olardıń bir qatarı diniy túsiniklerge baylanıslı bolsa, ekinshileri sawda islerine, úshinshileri ilim hám mádeniyatqa, t.b. baylanıslı sózler bolıp keledi. Olar tómendegilerden ibarat: medrese, alım, ilim, tariyx, muǵallim, maqala, hárip, usıl, nama, naǵıs, millet, minber, násil, xalıq, maqluqat, ruwx, sadaqa, parız, ázireyil, duwa, zikir, quran, súnnet, jin, iblis, shaytan, áwliye, aqıret, janaza, iyman, molla, inam, jabbar, awmiyin, haywan, maymıl, paqır, pikir, ǵayrat, qıyal, qımbat, qazı, arza, dáreje, sháriyat, wákil, jállat, wázir, daw, jámiyet, watan, zulım, ásker, qarar, esap, máni, mektep, májilis, ájayıp, arza, sapar, halwa, raxmet, nesip, amanat, awhal,

hámir, nápes, saat, sawal, súwret, fán, xızmet, miynet, xat, awqat, hayal, mánzil, bále, payda, sebep, qárep, káramat, ráhát, ómir, dáreje, zaman, t.b.

Qaraqalpaq tilinde arab tilinen awısqan adam atları da ushırasadı. Mısalı: Abbaz,

Áliy, Hamze, Ániypa, Asan, Ámet, Mahmud, Ospan, t.b. Sonday-aq arab tilinde adam atın bildirmeytuǵın, tek ǵana ápiwayı sózler sıpatında qollanılatuǵın jaǵdayları da bar. Máselen: Ádil, Dáwlet, Maqset, Qurban, Sabır, Sadıq, Sapar t.b. Bunday jay sózler sıpatında

da adam atları ornında da kele beredi.

Arab tilinen awısqan sózler, tiykarınan alǵanda, atlıq sózler bolıp keledi, siyregirek kelbetlikler de ushıraydı. Buǵan joqarıda keltirip ótken sózlerdiń ulıwma toparı dálil bola aladı. Al basqa sóz shaqapları boyınsha arab sózleri tilimizde ushırasa bermeydi. Sonlıqtan da olardıń túrkiy tillerdegi bul ózgesheligin kórsetip, professor N.A.Baskakov arab sózleriniń awısıwındaǵı elewli belgi retinde olardıń túrkiy tillerde atlıqlar, jekke-

siyrek kelbetlikler túrinde gezlesetuǵının, birli-yarım qosarlı feyiller quramındaǵı geypara sózlerdi esapqa almaǵanda basqa atawısh sózlerdiń túrkiy tiller tárepinen ózlestirilmegenin belgilep ótedi.

Solay etip, qaraqalpaq tilinde arab tilinen awısqan sózler ádewir muǵdarda ushıraydı. Olardıń kópshiligi házirgi kúnde túpkilikli sózlerdey bolıp ketken, kúndelikli sóylew hám jazıw tájiriybesinde awısqan sózler ekenligi sezilmeydi. Kópshilik arablıq shıǵısqa iye sózler turmıs mútájlıǵınan ayırılıwı nátiyjesinde sózlik quramnan shıǵıp ta qaldı.

Parsısha-tájikshe sózler

Parsısha-tájikshe sózlerdiń qaraqalpaq tiline awısıwı da óziniń tariyxıy dáreklerine iye. Bul tuwralı N.A.Baskakov mınaday dep jazadı: «Qaraqalpaq tiliniń leksikasın bahalawda qaraqalpaq tiliniń tolıq mánide házirgi jasap turǵan aymaǵında, yaǵnıy Aral jaǵasında birge qonıslasqan túrkiy hám iran qáwimleri tilleriniń bir-birine jaqın

tásiri jaǵdayında qálipleskenin de esapqa alıw kerek».

Usınıń menen birge geypara til ilimpazları iran tilleri birlikleriniń awısıwında

arablar menen parsılardıń Orta Aziya hám Qazaqstan aymaǵında ústemlik etiwiniń úlken tásiri bolǵanlıǵın da eskertedi. Máselen, qazaq ilimpazı prof. Ǵ.Muwsabaev qazaq jerinde arablar menen parsılardıń ústemlik etiwine baylanıslı olardıń tiliniń de qazaq tiline

tásiri tiygenligin aytadı.

Haqıyqatında da arablar menen parsılardıń Orta Aziya hám Qazaqstan aymaǵındaǵı tásiri, arab hám parsı mádeniyatınıń en jayıwı parsı tillerinen geypara túrkiy tillerge,

sonıń ishinde qaraqalpaq tiline de ayırım sózler menen terminlerdiń kelip kiriwine alıp keldi.

Parsı tilinen awısqan sózler de ulıwma alǵanda, awız-eki hám jazba túrde tilimizdiń sózlik quramınan orın alǵan. Olardıń qaraqalpaq tiline awısıwı tikkeley hám qońsı xalıqlardıń tilleri, máselen, ózbek, túrkmen tilleri arqalı kóbirek iske asqan. Bunda, álbette, Oktabrge shekemgi dáwirde tarqalǵan ádebiy tiller sıpatında qollanılǵan parsı hám eski ózbek ádebiy tilleriniń úlesi bar. Qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatında sol dáwirdegi jazba ádebiy tillerdiń tásiriniń bolıwı kórkem sóz sheberleri tárepinen óz shıǵarmaları arqalı parsı tilinen tilimizdiń sózlik quramına geypara leksikalıq birliklerdiń alıp keliwine sebepshi boldı. Onıń ústine sońǵı dáwirde tájik xalqı menen qońsılas bolıw, qaraqalpaq hám tájik xalıqları arasındaǵı ekonomikalıq hám mádeniy baylanıs tájik hám qaraqalpaq tilleri arasındaǵı baylanıstıń rawajlanıwına derek bolıp otır.

Mine bulardıń barlıǵı da qaraqalpaq tiline parsısha-tájikshe sózlerdiń kelip kiriwine sebepshi boldı. Olardıń basım kópshiliginiń tilimizge erte waqıtlardan baslap-aq awısıwı hám kúndelikli turmısta jiyi qollanıwı bunday sózlerdi de sózlik qor birlikleri dárejesine kóterdi. Bul sózlerdiń kópshiligi qaraqalpaq tiliniń sóz jasaw usılları arqalı jańa sózlerdi dóretiwde tiykar xızmetin atqarıp kiyatır: dárt-dártli, dártlesiw, ustaz- uztazlıq, ustazlarsha, miywe-miywelik, miywelew t.b.

Házirgi zaman qaraqalpaq tiliniń sózlik quramındaǵı parsısha-tájikshe sózler qollanılıwı jaǵınan da, kólemi jaǵınan da arab tilinen awısqan sózler menen bir qatar turadı.

Orıs tilinen hám orıs tili arqalı basqa tillerden awısqan sózler

Qaraqalpaq tiliniń leksikasında basqa tillerden awısqan sózlerdiń ishinde eń úlken topardı quraytuǵın bólegi orıs tilinen hám orıs tili arqalı basqa tillerden awısqan sózler menen terminlerden ibarat.

Orıs xalqı menen qaraqalpaq xalqı arasındaǵı baylanıs bir neshe jıllardı óz ishine aladı. Sol jıllar dawamında qaraqalpaq tiliniń sózlik quramına eki xalıq arasındaǵı qatnastıń dárejesine qaray belgili muǵdarda sózler awısıp otırdı. Qaraqalpaq tiline orıs sózleri hám orıs tili arqalı basqa Evropa tillerinen sózler menen terminlerdiń awısıwı ásirese sońǵı dáwirde oǵada jedel qubılısqa aynaladı. Qaraqalpaq tilinde jámiyetlik turmısqa baylanıslı jańa internacionallıq sózler hám terminler kirip, olar xalıqtıń kúndelikli turmısına jedel túrde aralastı. Bulardıń barlıǵı da qaraqalpaq tiliniń rawajlanıwına indoevropa tilleriniń orıs tili arqalı tásirinen payda boldı.

Orıs tilinen hám orıs tili arqalı basqa tillerden qaraqalpaq tiline sózlerdiń awısıwında ulıwma eki dáwir kózge túsedi:

1. Oktabrge shekemgi dáwir.

2. Oktabrden keyingi dáwir.

1873-jılı Xiywanıń patsha áskerleri tárepinen jeńip alınıwına baylanıslı Ámiwdáryanıń oń jaǵasın mákan etken qaraqalpaqlar Rossiyaǵa qosıldı. Bul qaraqalpaq xalqınıń turmısında oǵada úlken áhmiyetke iye tariyxıy waqıya boldı. Orıslar menen ekonomikalıq hám mádeniy qatnaslar payda boldı. Orta Aziyada, sonıń ishinde qaraqalpaq aymaǵın da dáslepki kapitalistlik qatnasıqlardıń payda bolıwına hám rawajlanıwına tariyxıy jaǵday tuwıldı. Mayda zavodlar, jol qatnasları, sawda isleri, awıl-xojalıǵı, balıqshılıq óse basladı. Artta qalǵan xalıq kem-kem Oraylıq Rossiya menen baylanıstı kúsheytiw islerinde de ózshgerisler payda boldı. Xalıqtıń awqatlı bay qatlamlarınıń ishinen chinovniklerdi hám basqa xızmetkerlerdi tayarlaytuǵın jańa mektepler shólkemlestiirldi. Olarda orıs tili hám basqa da sabaqlar oqıtıldı. Mine bular orıs xalqı

mene qaraqalpaq xalqı arasındaǵı baylanıstıń kúshlirek rawajlanıwına, sonıń nátiyjesinde orıs tilinen qaraqalpaq tiline sózlerdiń kóbirek awısıwına sebepshi boldı.

Oktabrge shekemgi dáwir ishinde orıs tili arqalı basqa tillerden qaraqalpaq tiline awısqan mınaday sózlerdi ushıratıwǵa boladı: keńse, badıraq, shirkew, paroxod, samovar, pud, pristav, bolıs, uezd, zavod, gewish, doktor, mashina, gerbish t.b. Bul sózlerdiń kópshiligi biziń tilimizde orıs tilindegisine qaraǵanda biraz ózgergen túrde aytılıp keldi: Máselen, gewish, oyaz, gerbish t.b. Olar sol túrinde ádebiy tilde qáliplesip otır.

Orıs tilinen hám orıs tili arqalı basqa tillerden sóz awısıwınıń birinshi dáwirinde kelip kirgen sózler, kóbinese, mámleketlik basqarıw islerine, sawda islerine, qurılısqa,

texnikaǵa baylanıslı sózlerden ibarat. Máselen, kese, bolıs, oyaz, pristav usaǵan sózler mámleketlik basqarıw boyınsha tilimizge kirgen sózler bolsa, yarmarka, pud, paraxod, mashina usaǵan sózler sawdaǵa hám texnikaǵa tiyisli, t.b.

Qaraqalpaq xalqınıń turmısındaǵı Oktabrden keyingi ekonomikalıq hám mádeniy ózgerislerge, ilim hámtexnika jetiskenliklerine, orıs tilin úyreniwge hám sol tilde ekinshi tilde sóylewshi xalıq penen qatnas jasawǵa, baspa sózdiń rawajlanıwına baylanıslı tilimizdiń leksikası tolıp atırǵan orıs sózleri, orıs tili arqalı basqa tillerden kirgen

sózler hám terminler menen bayıdı.

Qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında orıs tilinde de, basqa xalıqlardıń tillerinde de birdey qollanıla beretuǵın sózler hám terminler payda boldı. Mısalı: partiya, revolyuciya, feodalizm, kapitalizm, diktatura, elektr, filosofiya, mexanika, fizika, astronomiya, matematika, ximiya, atom, teatr, poema, akademiya h.t.b. Bular biziń tilimizge orıs tili arqalı awıstı.

Orıs tili arqalı qaraqalpaq tiline kelip kirgen sózlerdiń kóbinese Evropa xalıqları tillerinen ekenligi kózge túsedi. Bunıń sebebin, álbette, orıs xalqınıń óziniń tariyxıy rawajlanıwı dáwirlerinde sol xalıqlar menen bolǵan baylanısınan dep túsiniwimiz kerek. Tilmizde mınaday Evropa xalıqlarınıń tillerinen orıs tili arqalı awısqan sózler menen terminlerdi kóriwge boladı:

1. Grek tilinen kirgen sózler: filosofiya, xor, komediya, tragediya, alfavit, grammatika, filologiya, logika, talant, kafedra, leksika, poeziya, poema, planeta, teatr, leksikon, klimat, epos, metr, piramida, dialekt, sintaksis, diafragma, gigant h.t.b.

Grek tilinen kirgen sózlerdiń basım kópshiligi ilim hám mádeniyatqa baylanıslı sózler menen terminlerden ibarat.

2. Latın tilinen kirgen sózler: avtor, auditoriya, diktatura, respublika, rektor, dekan, gumaniz, imperializm, imperator, kapital, ekspediciya, cenzura, kandidat, laboratoriya, ministr, konstituciya, regress, globus, gradus, t.b.

Latın tili erte zamanlarda kóp jıllarǵa shekem Batısta eń keń kóp oras alǵan til bolıp kelgenlikten, bolıp turmıstıń belgili táreplerin óz ishine aladı. Máselen, joqarıda kórsetip ótilgen mısallardıń ishinde ilim tarawı boyınsha da, siyasiy turmıs tarawı boyınsha da, texnika boyınsha da sózler hám terminler ushırasadı.

3. Nemec tilinen qaraqalpaq tiline orıs tili arqalı awısqan sózler: rota, mundir, efreytor, shtab, feldmarshal, oficer, lager, orden, policiya, fartuk, kitel, galstuk, flyaga, tancı, kegli, kran, front, shtamp, slesar, verstak, balet baletmeystr, gastrol, raketa, shifer, feldfebel t.b.

Qaraqalpaq tiliniń sózlik quramına nemec tilinen kirgen sózlerdiń ádewir bólegi urıs isleri boyınsha dóregen sózlerden ibarat. Olardıń ishinde, sonday-aq, kórkem-ónerge, ónermentshilik islerine, úy-ishi, kiyim-kensheklerine baylanıslı sózler de bar.

4. Anglichan tilinen alınǵan sózler: vokzal, boykot, miting, tramvay, dispetcher, byudjet, rels, basketbol, futbol, voleybol, boks, kross, dollar, tank, tort, bifshteks, djemper, t.b.

Bunda jámiyetlik-siyasiy turmıs tarawına, sonday-aq jol-qatnas islerine, sportqa baylanıslı sózler ushırasadı.

5. Francuz tilinen kelgen sózler: revolyuciya, depo, desant, kostyum, mebel, bufet, kabinet, kapitan, serjant, artilleriya, marsh, drap, palto, salyut, general, blindj, kotlet,

triko, front, batalon, repertuar, janr, akter, antrakt, ragu, ministr, bank, marshrut, abonement, balans, bloknot, aktrisa t.b.

Francuz mádeniyatınıń orıs dvoryanları ushın moda bolǵan bir dáwirlerinde, ásirese, awqatlanıwǵa, kiyiniwge, júris-turısqa, mádeniy talaplarǵa, kórkem-ónerge baylanıslı bir neshe sózler orıs tiline awısqan. Olar orıs tili arqalı qaraqalpaq tiliniń sózlik quramınan

orın aldı.

6. Italyan tilinen kelgen sózler: alt, ariya, bas, opera, violonchel, balerina, tenor, fleyta, fortepyano, balkon, karnaval, kredit, benzin t.b. Bulardıń kópshiligi muzıkaǵa baylanıslı sózlerden ibarat.

7. Orıs tili arqalı qaraqalpaq tiline ispan tilinen de sózler kirdi. Mısalı: gitara, serenada, tomat, limon, karamel, t.b.

8. Polyak tilinen orıs tili arqalı awısqan sózler: polkovnik, polka, krakovyak t.b. Mine bulardıń barlıǵı da qaraqalpaq tiliniń sózlik quramın bayıtıwǵa sebepshi

bolǵan, orıs tili arqalı kelip kirgen sózler hám terminlerden ibarat.

Orıs tilinen hám orıs tili arqalı basqa tillerden qaraqalpaq tiliniń leksikasına sózler hámterminler úsh túrli jol menen qabıl etilgenligi kózge túsedi:

1. Sóz hám terminler sol orıs tilindegi túrinde tikkeley awıstı. Mısalı: teatr, kino, progress, mashina, avtomat, kilogramm, tonna, biologiya, psixologiya, termometr t.b.

Bul usıl qaraqalpaq tiline orıs tilinen hám orıs tili arqalı basqa tillerden sóz awısıwındaǵı eń ónimli usıl boldı.

2. Sóz hám terminler awdarılıw arqalı awıstı. Qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında ayırım sózlerdiń qaraqalpaq tiline awdarılıwı arqalı dóregen sózler ádewir muǵdarda ushırasadı. Máselen: trudoden, krasnoe znamya, naglyadnoe, posobie, rukopis, poxvalnıy list, stroitelstvo usaǵan sózler orıs tilinen awdarılıp, miynet kúni, qızıl bayraq, kósetpeli

qural, qol jazba, maqtaw qaǵazı, qurılıs túrinde qaraqalpaq tiline awıstı. Awdarıw jaǵdayında olardıń mánisi hám qurılısı saqlandı. Mine usınday jol menen payda bolǵan sózlerdi hám sóz dizbeklerin kalkalar dep ataymız. Al bir tilden ekinshi tilge sóz awısıwınıń bul usılın kalka usılı deymiz.

Qaraqalpaq tilinde kalka usılı arqalı payda bolǵan sózlerdiń toparı oǵada kóp. Olar tiykarınan alǵanda, orıs tilindegi sózlerdi kalkalastırıw nátiyjesinde dóregen. Kalka usılınıń ózi de qaraqalpaq tilinde sóz dóretiwdiń jańa usılı bolıp esaplanadı.

Sonı da aytıp ótiw kerek, sońǵı jıllar dawamında orıs tiliniń geypara sebeplerge baylanıslı hádden tıs xalıq turmısına engiziliwi qaraqalpaq tiliniń jámiyetlik xızmetiniń tarayıwına alıp keldi. Hátteki rásmiy hújjetler orıs tilinde júrgizildi. Awızeki sóylew tilinde bolsa orıs tilin aralastırıp aytıw qolaysız dástúrge aynalıp ketti.

Nátiyjede ana tiliniń sózlik quramı shubarlanıp ketiwge duwshar boldı. Anaw ya mınaw uǵımnıń qaraqalpaq tilinde sáykes ataması bolıwına qaramastan orıssha atama menen awmastırıp qollanıw keń óris aldı. Mısalı, baslıq - predsedatel, taqta - doska, jıynalıs -

sobranie, jıyın - sbor, zal - háwli, ójire - komnata t.b.

Mámleketlik til haqqındaǵı Nızamnıń qabıl etiliwi menen sózlik quramnıń rawajlanıwındaǵı bunday orınsız qubılıslardıń tártipke salınıwına, ana tildiń tazalıǵın saqlawǵa, umıtılıp baratırǵan sózlerdi qayta tiklewge sharayat jaratıldı. Házirgi kúnde bunday sózler qollanılıw jaǵdayında turaqlasıw halatın keshirmekte: dvorec-saray, aktiv-jedel, jiyi, ostanovka-bándirgi, pererıv-tánepis, zvonok-qońıraw, tetrad-dápter, keste-raspisanie, plan-joba, proekt-joybar, kritika-sın, krizis=daǵdarıs, deficit-qıt,

t.b.

Ádebiyatlar

1. N.N.Gvozdev. Ocherki po stilistike russkogo yazıka.M. 1958.

2. Yu.Stepanov. Osnovı yazıkoznaniya.M. 1956.

3. V.V.Vinogradov. Stilistika. Teoriya poeticheskoy rechi. Poetika., M. 1963. 4. A.I.Efimov. Stilistika russkogo yazıka.M., 1969.

5. N.A.Baskakov. Karakalpakskiy yazık.t.8-88, 1951, 1952.

6. N.A.Baskakov. Razvitie stilisticheskix sistem literaturnıx yazıkov narodov SSSR, Ashxabad, 1962.

7. E.Berdimuratov. Funkcionallıq stillerdiń rawajlanıwı menen qaraqalpaq tili leksikasınıń rawajlanıwı, Nókis, 1973.

8.E.Berdimuratov. Házirgi qaraqalpaq tili. Leksikologiya.Nókis. 1994.

9.E.Berdimuratov. Qaraqalpaq tili terminleri. Nókis, 1999.

10.E.Berdimuratov. Qaraqalpaq terminologiyası. Nókis, 1994.

Qollanıw órisi boyınsha qaraqalpaq tili leksikası

Tayanısh sózler: jalpı xalıqlıq leksika, sheklengen leksika, kásiplik sózler, dialektizmler, argonizmler

Sorawlar:

1. Ulıwma xalıqlıq lekiska degen ne?

2. Sheklengen leksika degen ne?

3. Kásiplik sózler degen ne?

4.Dialektizmler degen ne?

5.Agrotizmler qanday sózler toparına kiredi?

Jalpı xalıqlıq hám sociallıq yamasa dialektlik sheklengen leksika. Til arqalı qatnas jaǵdayına názer awdarsaq, onda sózlerdiń qollanılıw órisinde elewli ayrıqshalıqlardı seziwge boladı. Bul nárse hár qanday sózdiń ulıwma kópshilikke tanıslıǵı, áhr bir adamnıń leksikasında tutqan ornı, turmıs tarawlarına qatnası, qollanılıw sheńberi aymaqlıq kásiplik shekleniwshiligi hám taǵı basqa da usıǵan usaǵan jaǵdaylarǵa baylanıslı. Máselen, paxta, qala, kafedra, medicina, jaz, gúz, barıw, islew, keshe, búgin, jaqsı, jaman, aq, qızıl, men, sen, ol, jıldam, tez, t.b. sózler qaraqalpaq tilinde sóylewshi barlıq adam ushın ortaq, tanıs, hár bir adamnıń leksikasında eń jádel sóz birlikleri xızmetin atqaradı, turmıstıń barlıq tarawların da tiykarǵı sózler sıpatında qollanıla beredi. Bul sózler ulıwma xalıq tárepinen qabıl etilgen hám barlıq belgileri boyınsha jalpı xalıqlıq sıpatqa iye. Kerisinshe, házirgi qaraqalpaqlar jasaytuǵın arqa rayonlar wákilleri menen túslik rayonlar wákilleri arasında, olardıń sóylew tilindegi aymaqlıq ayırmashılıqlardı bildiretuǵın, sonday-aq belgili bir kásip penen shuǵıllanıwshı jámáátlerdiń tiline tán, sol kásip iyelerine ǵana túsinikli yamasa anaw ya mınaw sociallıq ortalıqta ǵana ómir súrip kiyatırǵan sózlerdi de ushıratıwǵa boladı kórpesh./qoydıń qorası/ sazaq/ seksewil/ ójek/ buzaw/ júziw júzip, keliw, más bolıw, más bolıp keliw, araqqa toyıw t.b. Bunday sózlerdiń qollanılıw órisi sheklengen dárejede ǵana olar tiykarınan alǵanda dialektizmler, kásiplik sózler hám argotizmler bolıp keledi.

Mine usı joqarıdaǵı jaǵdaylar tiykarında qollanılıw órisi jaǵınan sózlerdiń ulıwma eki toparın ajıratamız. Olardıń birinshisin qaraqalpaq tilinde sóylewshi barlıq jámáát ushın ortaq jalpı xalıqlıq leksika quraydı da, al ekinshisin aymaqqa, ya kásipke, ya sociallıq ortalıqqa baylanıslı qollanılıw órisi jaǵınan sheklengen leksika quraydı.

Sheklengen leksikanı quraytuǵın sózler óz gezeginde dál belgilerine, ózgesheliklerine sáykes dialektizmler, kásiplik sózler hám argotizmler bolıp úsh toparǵa bólinedi.

Jalpı xalıqlıq leksika. Jalpı xalıqlıq leksikaǵa kiretuǵın sózler ya kásipke, ya aymaqqa, ya sociallıq ortalıqqa baylanıslı shekleniwshilikti bilmeytuǵın leksikalıq birliklerden ibarat.Oǵan awızeki hám jazba pikir alısıw,qatnas processinde keń qollanıla beretuǵın,ulıwma xalıqqa ortaq,jalpı xalıq tárepinen qabıl etilgen , til nızamlarına sáykes qáliplesken leksikalıq birlikler kiredi.Qálegen adam bul leksikalıq birliklerden pikir alısıwdıń talabına qaray anaw ya mınaw dárejede paydalanıw múmkinshiligine iye.

Jalpı xalıqlıq leksika ádebiy tildiń sózlik quramınıń tiykarın, tiykarǵı baylıǵın kórsetedi. Tildiń sózlik quramı mine usı tiykarǵı materialdıń bazasına qurılǵan hám sonıń tiykarında jetilisedi, rawajlanadı.

Jalpı xalıqlıq leksikanıń tiykarın ádebiy tildiń leksikalıq birlikleri quraydı.Onıń quramında kóp mánili jeke sózlerde , arxizmler de,tariyxıy sózler

de,neologizmler de, frazeologiyalıq sóz dizbekleri de hám taǵı basqa jalpı xalıqlıq sıpatqa iye sózler de bar.Qullası, qaraqalpaq tilinde sóylewshi jámáát aǵzalarınıń hámmesine ortaq sózlerdiń barlıǵı jıynalıp jalpı xalıqlıq leksikanı payda etedi.

Tilimizdegi sóylew tiline tán pátamamı, alǵárez, poskelle usaǵan bazı bir sózler ádebiy tildiń leksikasına kirmeydi, biraq jalpı xalıqlıq ortalıq bar.Xalıq sóylew tilinde

barlıq jámáát tárepinen bul sózler usılayınsha qabıl etilgen. Sonlıqtan bunday, ulıwma xalıqlıq sıpatqa iye xalıq sóylew tiliniń leksikalıq birlikleri de jalpı xalıqlıq leksikada óz ornına iye boladı.

Qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında belgili orındı iyeleytuǵın leksikalıq qatlamlardıń bir toparı terminler bolıp esaplanadı. Olar ilimiy yamasa texnikalıq arnawlı tusiniklerdi ańlatatuǵın hám ayırım turmıs tarawına baylanıslı ushırasatuǵın bir mánili sózlerden ibarat.Bunday sózler qaraqalpaq tiliniń leksikasında, tiykarınan alǵanda sońǵı dáwirde ǵana rawajlandı. Xalıqtıń ekonomikalıq , siyasiy hám mádeniy turmıs dárejesi tez pát penen ósti, ilim hám texnika ádebiyat hám kórkem óner rawajlandı.

Hár qanday ilim hám texnika , sanaat hám awıl xojalıǵı , sonday-aq basqa da turmıs tarawları óziniń arnawlı terminlerine iye.Mısalı

a/ lingvistikalıq terminler baslawısh, bayanlawısh, sózlik quram, cemantika, leksika , qosımta, suffiks, jalǵaw, fonetika, morfologiya, sintaksis, grammatika, prefiks, fonema , dialekt, singarmonizm, t. b.

b/ ádebiyat terminleri qaharman, komediya, novella, povest, gúrriń, poema, folklor, rifm, ritm, epitet, teńew, obraz , kompoziciya , stil, antiteza, t. b.

v/ siyasiy hám filosofiyalıq terminler. Klass, klasslıq gúres, diktatura , feodalizm, kapitalizm, imperializm, kommyunike, nota , manifest, úndew, párman , t. b.

g/fizikalıq terminler, tezlik, qısıw, mexanika, atom, nurlanıw, tartıw kushi , elektron , neytron, akustika, jıllılıq, tok, ózgermeli tok, turaqlı tok , troektoriya, proton, amplituda, t. b.

Qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında bunnan basqa da tolıp atırǵan terminler bar.

Bulardıń barlıǵı ulıwma xalıq tárepinen qabıl etilgen. Olar da jalpı xalıqlıq sıpatqa iye.

Solay etip , jalpı xalıqlıq leksika qaraqalpaq tilinde sóylewshi barlıq jámáát ushın ortaq sıpatqa iye sózlerden ibarat. Onıń ulıwma xalıqlıq sıpatı qollanılıwındaǵı óris sheńberi sheklengen leksikanı anıqlawda da úlken áhmiyetke iye.

Dialektizmler. Tilimizde dialektlik ózgeshelikke iye bolǵansózlerdi de kóriwge boladı. Olar belgili bir aymaqta ǵana qollanıladı hám sol jerde jasawshı adamlardıń leksikasında ushırasadı.Bunnan, álbette, anaw ya mınaw dialektlik ayırıqshalıqlar menen sóyleytuǵın adamlardıń óz aldına bólek leksikası boladıdegen sóz kelip shıqpawı

grammatikalıq qurılısına, sózlik qorına iye bola almaydı, sebebi , olar óz aldına grammatikalıq qurılısına , sózlik qorına iye bolǵanda bir-birine usamaytuǵın hár turli tiller yamasa bir-birine azıkópli jaqınlıǵı bar usas tiller bolıp shıǵar edi, mine sonlıqtan da dialektler ulıwma xalıq tiliniń shaqapshaları bolıp tabıladı.

Qaraqalpaq xalıq sóylew tiliniń dialektlerin izertlew boyınsha maǵlıwmatlar qaraqalpaq tilinde bir-birinen ayırılatuǵın eki dialekttiń bar ekenligin kórsetedi.Xalıq sóylew tiline baylanıslı materiallar tiykarında , professor N. A. N. Baskakov qaraqalpaq tiliniń arqa-shıǵıs hám qubla-batıs dialektleriniń bar ekenligin anıqlaǵan edi, al sońǵı izertlewlerge tiykarlana otırıp prof. D. S. Nasırov eki dialekttiń aymaqlıq shegarasın belgilewge geypara ózgerisler engizedi, olardı arqa hám qubla dialektler dep atawdı usınadı.

Mine, usı eki dialekttiń hár qaysısınıń jeke ózlerine tán, sol dialektlerdi quraytuǵın mákanda jasawshı adamlardıń leksikasında ushırasatuǵın, qollanılıw órisi sol aymaq penen ǵana sheklengen sózler bar. Máselen, qaraqalpaq ádebiy tilinde shelek sózi jedel leksikalıq birlik sıpatında qollanlatuǵınlıǵı belgili, al arqa dialekt wákilleriniń leksikasında shelek sóziniń sheker degen sıńarı awızeki sóylew tilinde paydalanılıp júr. Al

qubla dialekt wákilleriniń leksikasında mańǵal sózi arqalı jartı jaǵında tisi bar, jartısında tisi joq ortaq ańlatıladı, t.b.

Usınday belgili bir aqmaqta jasawshı xalıq jámáátiniń sóylew tilinde ushırasatuǵın sózler dialektlik sózler dep ataladı. Olar xalıq sóylew tilindegi dialektlik leksikanı quraydı.

Ádebiy tildiń normaları menen salıstırıp qaraw arqalı dialektlik ózgesheliklerdi tuwdıratuǵın dialektizmniń ulıwma úsh túrin kóriwge boladı. Olar leksikalıq-fonetikalıq, leksikalıq-grammatikalıq hám leksikalıq dialektizmnen ibarat.

Leksikalıq-fonetikalıq dialektizm bul anaw ya mınaw dialektte ádebiy til normaları menen salıstırǵanda belgili bir leksikalıq-fonetikalıq ózgeshelikleri arqalı ajıratıladı. Máselen, u sesiniń ornına qubla dialektte ı sesiniń esitiliwi qubla-qıbla, muz-mız, t.b. Yamasa a sesiniń ornına qubla dialektte á sesiniń esitiliwi aldın-áldinde, halhal, t.b. S sesiniń ornına Sh sesiniń jiy qollanılıwı sorpa-shorpa, salı-shalı t.b. Sonday-aq

arqa dialekt ushın erin únlesliginiń jedelligi, hátteki onıń kóp buwınlı sózlerdiń keyingi buwını sózlerdiń keyingi buwınlarında da óz kórinisine iye, bolıwı arqalı dialektke tán fonetikalıq dialektizm qublıslarınan ibarat túlki-túlkú, kórgen-kórgen, bólgen-bólgen, t.b.

Bul dialektlerde usınday bazı bir fonetikalıq ózgesheliklerdiń ushırasıwı qaraqalpaq xalıq sóylew tilindegi fonetikalıq dialektizm tiykarında payda bolǵan ayrıqshalıqlardan ibarat.

Leksikalıq-fonetikalıq dialektizm boyınsha qaraqalpaq sóylew tili materiallarınıń alıp tolıp atırǵan mısallardı keltiriwge boladı. Olardıń baslıǵı da sózlerde anaw ya mınaw dialektke tán fonetikalıq qubılıslardıń bar ekenligin dáliylleydi.

Leksikalıq-grammatikalıq dialektizm xalıq sóylew tiliniń ayırım dialektlerine tán leksikalıq grammatikalıq ózgesheliklerden ibarat. Máselen, qaraqalpaq ádábiy tilinde pille sózinen-kesh qosımtası arqalı ekinshi bir leksikalıq mánige iye dórendi túbirdi /pillekesh/ payda etiwge boladı. Al qubla dialektte sol-kesh qosımtasınıń ornına-kár qosımtası paydalanılıp, pillekesh sóziniń pillákár túri jiyi qollanılatuǵınlıǵın kóriwge boladı. Yamasa bazı bir jaǵdaylarda-lı qosımtasınıń ornına túslik dialektte-gár qosımtası arqalı

wákilleriniń awızeki pikir alısıwında ushırasatuǵın, sol aymaqqa ǵana tán sózlerden ibarat. Bnday sózler kóbinse ádebiy tildiń sózlik quramındaǵı belgili bir leksikalıq birliktiń anaw ya mınaw dialekttegi sıńarı sıpatında keledi. Máselen, qaraqalpaq ádebiy tilinde hawız sózi ańlatatuǵın mánini túslik dialektte úńiz sózi arqalı, ádebiy tildiń leksikasındaǵı shırpı sóziniń sıńarı sıpatında túslik dialektte kúkirt /káwirt/ sózi jumsaladı, ádebiy tildegi qolayǵa keliw sóziniń ornına arqa dialekt wákilleriniń leksikasında geyde keń qoltıqqa turaqlı sóz dizbeginiń qollanılatuǵının kóriwge boladı hám taǵı basqalar.

Qaraalpaq xalıq sóylew tilindegi leksikalıq dialektizmge baylanıslı mısallar ádewir muǵdarda derlik. Máselen, joqarıdaǵı mısallarǵa qosımsha mına tómendegilerdi de atap ótiw múmkin: urısıw-jedel, etiw, óliw-qáte, bolıw, tiri-kózi hayat, shalbar-sım, seksewil-sazaq, sarqım-shólmek, dáne-mútik, buzaw-ejek, malxana-jıoawxana, siyle-tekáná, kelsap-soqı, diywalsoqpa, baylanıs-salaha, taǵı basqalar.

Solay etip, dialektlik leksikanı quraytuǵın sózler belgili bir dialekt wákilleriniń sóylew tilinde aymaqlıq sheńberde ǵana paydalanıp, qollanlıw órisi jaǵınan sheklngen sózlerden esaplanadı. Qaraqalpaq xalıq sóylew tilindegi dialektizmniń, tiykarınan alǵanda, leksikalıq-fonetikalıq, leksikalıq-grammatikalıq hám leksikalıq túrleri bar.

Dialektlik leksikanı quraytuǵın sózlerdiń ózleri de kópshlikke tanısllıq dárejesiniń jaǵdayına qaraǵanda birdey emes. Olardıń geyparaları hátteki ádebiy tilimizde qollanılıp, júrgen sıńarlarınıń sinonimi sıptanda olardıń izin basıp, solar menen qatar qollanılıp kiyatır dewge boladı. Mısalı: gósh, dıǵır, usaǵan sózler kúndelikli turmısta qollanılıwı jaǵınan biraz jedellikke iye. Solay da olardı ózleriniń dialektlik sheńberinen shıǵıp, debiy tildiń qarawına birotala eńgen sózler dep qaray qoyıwǵa bolmaydı. Keshegi kúnge shekem birde sarqım, birde shólmek bolıp aytılıp kelgen eki sózdiń de orıs tili arqalı krujka degen sózdiń qaraqalpaq tiliniń sózlik quramına awısıp, jiyi qollanılıwına

baylanıslı kem-kem jedelliligin joyıltıp, geypara jergilikli dialektlerde ǵana ushırasatuǵın sózler qatarında qalıp baratırǵanın kóriwge boladı.

Dialektlik leksikanı quraytuǵın sózlerdiń bir qatarınıń qaraqalpaq tiliniń eki dialekti arasında, ulıwma alǵanda, kópshilikke az da bolsa tanıs sózlerden ibarat ekenligin bayqaymız. Máselen, gósh, dıǵır, usaǵan sózler jiyi qollanılmaǵan menen de tanıs, birde bolmasa birde esitilip júrgen sózlerden esaplanadı. Solay da olar arasında dialektlerdiń birewine ǵana tán, al ekinshisinde hesh qanday tanıs emes sózlerdi de ushıratıwǵa boladı. Máselen, túslik dialekt aymaǵında jasaytuǵın qaraqalpaqlar izeykesh degen sózdi geyde kól degen mánide de qollanadı, biraq onıń bunday mánisi arqa rayonlar ushın hesh qanday belgililikke iye emes. Al ádebiy tilge házirgi kúnde ol orıs tilindegi kollektor sóziniń mánisinde enisip baratır. Sonday-aq túslik dialettegi soqı sózi arqalı dialekt ushın hesh qanday tanıslıqqa iye emes, jılawxana, tákáná usaǵan sózlerde sonday.

Qaraqalpaq ádebiy tili menen dialektleri arasında baylanıs bar. Ol baylanıs kóbinese geypara dialektlik ózgeshelikke iye bolǵan sózlerdiń qollanılıw jedelliginiń artıwı menen jalpı xalıqlıq sapanı boyına sińirip, ádebiy tildiń leksikasın bayıtıwǵa sebepshi bolıwında kórinedi.

Házirgi zaman qaraqalpaq ádebiy tiliniń leksikası dialektlik birlikleriniń esabınan

da keńeygenine gúman joq. Oǵan dialektlik sıpattaǵı geypara sózlerdiń /gúkirt, gósh, sarqım, t.b./ házirgi kúndegi tanımalıǵınıń dárejesi dálil bola aladı. Al dáslepki dialektlik sóz sıpatında kóringen tereze sózi bolsa házir ádebiy tildiń jedel leksikalıq birligine aynalıp, keń qollanılıp júr.

Kásiplik sózler. Qaraqalpaq tiliniń leksikasında belgili bir kásipke baylanıslı, sol káipte islewshi adamlardıń leksikasına tán, olardıń kúndelikli bir-biri menen sóylesiwinde zattń yamasa hárekettiń ataması sıpatında qollanılatuǵın sózler menen sóz dizbekleri bar. Máselen, balıqshılıq kásipke baylanıslı balıqshılar arasında mınaday sózler menen sóz dizbekleri qollanıladı: iynelik/ awdıń jırtılǵan jerin jamaw ushın aǵashtan islengen teben /jer qaraw/ balıq barjerlerdi izlew, balıqlı jerlerdi tabıw/, garbol/ kishkene ǵana móńke balıq/, vagon/ náresteniń awzı/, qıyratpa/ balıq shanshatuǵın shanıshqı/, salay/balıq juwatuǵın ıdıs/, qara qus/ qayıqtıń bası/, t.b.

Sonday-aq qurılıs isleri menen shuǵıllanıwshı kásip iyeleriniń sóylew tilinde kásipsiz jámáát ushın tanıs sheklengen sózler de qollanıladı. Mısalı, shaytan-qurılıs isleri menen shuǵıllanıwshı kásip iyeleriniń tilinde ushırasadı. Bul sóz arqalı diywaldıń

yaki múyeshtiń dúziwligin, tegisligin, qapını yaki terezeni qurǵanda onıń dúziw ya qısıǵın anıqlaytuǵın quraldı aytadı. Tiykarınan alǵanda, dúziwlikti tegislikti ólsheytuǵın quraldıń ataması orıs tilinen alǵan uroven sózi túrinde qabıl etilgen. Ekiniń birinde urovendi alıp berdewdiń ornına shaytandı alıp ber túrinde de qollanıla beredi. Qurılısshılar arasındaǵı «shaytanı túspese, múyesh túspeydi» degen frazeologiyalıq sózler de usı tiykardı dóregen.

Qodegen-bul da qurılıs isleri tarawında ushırasatuǵın atama. Ol ızǵar topıraq degnedi ańlatadı. Jaydıń tóbesine topıraq shıǵarıwda, birinshiden, atıwǵa qolaylı bolıw ushın, ekinshiden, shıǵarılǵan topıraqtıń bekkemligi ushın topıraqqa suw sińdiriledi. Onnan ızǵar topıraq payda boladı. Bul qurılısıshılar tipinde qodeger dep ataydı. Suw sińdiriw háreketin olar qodegerlew deydi, ızǵar topıraq atıwdı qodegerlep atıw túrinde de qollana beredi.

Usınday kásiples hárekettiń sóylew tiline tán shekledli qollanılıw órisine iye sózler kásiples sózler dep ataydı.

Kásiples sózlerdi evfemizmler, sonday-aq dialektlik leksika birlikleri menen shatıstırıwǵa bolmaydı. Óytkeni olar evfemizaciyalıǵ ya dialektlik belgilerge iye emes.

Argonizmler. Sheklengen leksikanıń quramında argonizmler belgili orındı iyeleydi. Olar dialektizmler menen kásiplik sózlerden túp-tamırınan ózgeshe dialektizmler usap aymaqlıq, kásiplik sózler usap sáykes belgiler menen sıpatlanbaydı. Argonizmler ulıwma ádebiy tilde sáykes atamalardıń qosımsha sıńarı sıpatında ayırım sociallıq ortalıqt payda bolǵan birliklerden ibarat. Máselen. Talabalardıń awızeki sóylew tilindegi ekiniń birinde imtixanǵa baylanıslı qulaw degen sóz paydalanıladı. Imtixan tapsıra almasa,

tapsıra almadı dewdiń ornına quladı dedi. Imtixanǵa jaqsı tayarlandı, materialdı jaqsı biledi dewdiń ornına iship aldı sóz di begin qollanadı. Bundaǵı quladı, iship aldı degen sózler agrotizmler bolıp tabıladı.

Ádebiyatlar:

1.R.I.Avenesov. V.G.Orlova. Voprosı izucheniya dialektov yazıkov narodov SSSR, Voprosı yazıkozananiya. 1953 №5.

2.N.A.Baskakov. Vvedenie v izucheniya tyurkskix yazıkov. M., 1962.

3.N.A.Baskakov. Karakalpakskiy yazık. t.t. 8-88 t. 1951,1952

4.N.A.Baskakov. Kratkaya grammatika karakalpakskogo yazıkayu Turtkul 1981

5.D.S.Nasırov. Stanovlenie karakalpakskogo obshenarodnogo razgovornogo yazıka, i ego dialektnaya sistema. Nukus,s1982

6.E.Berdimuratov. Házirgi qaraqalpaq tili, leksikologiya, Nókis.1994.

Qaraqalpaq tili leksikasınıń ekspressivlik-stillik ózgeshelikleri

Joba:

1. Til stilleri

2. Ulıwma qollanıwshı leksika

3. Sóylew tili leksikası

4. Jazba stillik leksikası

5. Publicistikalıq leksika

6. Ilimiy-stil leksikası

7. Óndirislik-texnikalıq leksika

8. Kórkem ádebiyat leksikası

9. Rásmiy is qaǵazları leksikası

Tayanısh sózler: funkcionallıq stil, til stilleri, ulıwma qollanıwshı leksika, sóylew tili leksikası, jazba stillik leksika, ilimiy-stil leksikası, óndirisliktexnikalıq leksika, kórkem-ádebiyat leksikası, rásmiy is qaǵazlar leksikası.

Sorawlar:

1. Ekspressivlik-stillik jaqtan qaraqalpaq tili leksikası qanday stillerge bólinedi?

2. Ulıwma qollanıwshı leksika degenimiz ne?

3. Sóylew tili leksikasınıń tiykarın qanday sózler quraydı?

4. Turmıstıń barlıq táreplerin qamtıy alatuǵın stilge qaysı stil jatadı?

5. Rásmiy is qaǵazları leksikasınıń ózine tán qanday ózgeshelikleri bar?

Sóylew. Til stilleri

Til ilimpazları stildi tildiń tariyxıy rawajlanıwınıń dawamında dóregen qubılıs sıpatında qaraydı. Awızeki hám jazba túrde til arqalı qatnastıń túrli tarawlarında onıń jámiyetlik xızmetiniń keńeyiwi, ádebiy tildiń rawajlanıwı menen til quralların qollanıwdıń nızamlılıǵı dóreydi hám jetilisedi. Nátiyjede tildiń bir-birinen ayırılatuǵın, bir-birine baylanıslı stillik tarmaqları payda boladı. Ádette bul hár qanday milliy tildiń tariyxıy rawajlanıw ózgesheliklerine ǵárezli.

Til ilimpazları stilge til faktlarınan alıp, tariyxıy kóz qarasta anıqlama beredi.

Máselen, akademik V. V. Vinogradov til stilin anaw ya mınaw ádebiyat yamasa jazıw janrına, anaw ya mınaw turmıs tarawına, belgili bir sociallıq jaǵdayǵa sáykes semantikalıq jaqtan

bekitilgen, ekspressivlik jaqtan ólshengen, maqsetli túrde shólkemlesken til qurallarınıń sisteması sıpatında qaraydı. Al professor A. N. Gvozdev ulıwma xalıqlıq til qurallarınıń kúndelikli turmısta qollanıw jaǵdaylarınıń túrlishe iske asıwın eske ala otırıp, ulıwma xalıq tili sistemasında ayırım shaqapshalardıń payda bolatuǵının, olardıń ortaq til quralları menen birge ózine tán, sol tarawda jiyi qollanılatuǵın birliklerine iye ekenligin kórsetedi, bunday ulıwma xalıqlıq tildiń tarmaqların til stili dep tanılatuǵının aytadı.

Professor L.M.Efimov stil - bul til qurallarınıń qollanılıw nızamlılıqları, jámlesiw jaǵdayı, ózgeshe quramı arqalı ajıralatuǵın tildiń tariyxıy dáwirler dawamında dóregen tarmaqları dese, Yu.S. Stepanov til stilina mınaday dep baha beredi: «Kúndelikli jámiyetlik turmıs jaǵdayında adamlar paydalanatuǵın til arqalı qatnastıń túrleri til stili, yaki funkcionallıq stil delinedi. Funkcionallıq stil degende tildiń xızmeti,

maqseti kózde tutıladı. Solay etip til stillerinıń ajıratılıwı adamnıń jámiyetlik iskerligi túrleriniń tarmaqlarına súyenedi. Til qurılısınıń túrli jámiyetlik jaǵdaylarda sóylewshi tárepinen túrlishe iske asırılıwın til stilleri dep belgilewge boladı.

Demek, til iliminde usı kúnge shekem stil haqqında túrlishe talqılar, túrlishe anıqlamalar orın alıp kiyatır. Til stili birde jazıw janrına, turmıs tarawına, belgili

bir jaǵdayǵa sáykes tańlap qollanılatuǵın til qurallarınıń sisteması sıpatında qaralsa, ekinshi bir jaǵdayda ol belgili bir turmıs tarawına tán ózgesheliklerge iye xalıq tiliniń tarmaqları retinde bahalanadı hám t.b.

Til stilin leksikalıq bazada qarap, sózlik quramǵa ekspressivlik-stillik baha beriwde biz eń birinshi náwbette ulıwma pikir alısıwdıń, til arqalı qatnastıń eki formada, yaǵnıy awız eki, jazba túrde iske asatuǵının názerde tutamız.

Awızeki túrde sóyleskenimizde kóbinese pikirimizdi ápiwayı túrde úlken bolmaǵan jay gáplerdiń járdemi menen beremiz. Onda úlken-úlken oborotlar gezlese bermeydi. Tıńlawshı da

óz pikirin solayınsha jetkeredi. Awızeki sóylesiwde diologlar jiyi qollanıladı. Gápler barlıq waqıtta tolıq bolıp kele bermeydi. Aytıwshı menen tıńlawshıǵa gáptiń ne haqqında bolıp atırǵanı belgili bolǵanlıqtan, kóbinese gáptiń geypara aǵzaları túsirilip, tez hám qısqa aytıla beriwi múmkin. Onıń ústine aytıwshı tıńlawshıǵa óz oyın tolıq jetkeriw ushın óziniń háreketlerinen de paydalanadı. Sol arqalı ózi de gápke tikkeley qatnas jasap otıradı. Geyde tıńlawshınıń sorawına sózsiz, bas iyzep-aq juwap qaytarıp qoyıwı múmkin.

Al jazba túrde bolsa, biz gáptiń grammatikalıq jaqtan durıs qurılıwına, aytılayın degen oydıń beriliwine, ádebiy til normaları tiykarında sózlerdiń tańlap alınıwına ayrıqsha turmıs tarawınıń ózgesheligi de tolıq saqlanadı.

Ulıwma qollanılıwshı leksika

Til stilleri, olardıń bir-birinen ózgeshelikleri, baylanısı haqqında sóz etilgende barlıq stiller ushın ortaq ulıwma til quralların anıqlaw obektiv túrde birinshi jobaǵa shıǵadı. Sonlıqtan bul másele kópshilik til ilimpazlarınıń ayırıqsha názerin awdarıp kiyatır. Olar bunday ulıwmalıq sıpatqa iye bolǵan ortaq til qurallarınıń til stiller sistemasındaǵı ornın ayrıqsha belgilep ótedi.

Haqıyqatında da qaysı tilde bolmasın onıń fonologiyalıq leksikalıq hám grammatikalıq qurılısında barlıq stiller ushın ortaq sıpatqa iye ulıwma til qurallarınıń bolıwı-zańlı qubılıs. Al stillik til baylıqları bolsa tildiń jámiyetlik

xızmetiniń keńeyiwi hám rawajlanıwına baylanıslı sol ulıwma ortaq til baylıqlarınıń tiykarında iske asadı. Turmıstıń barlıq tarawları boyınsha da bayanlawıshınıń qanday kásipte ekenligine, qaysı stilta bayanlawına qaramastan, onıń tiykarǵı leksikalıq quralı sıpatında xızmet etetuǵın sózler toparı bar. Sóylew tili me, kórkem ádebiyat shıǵarması ma, ilimiy ádebiyat pa, rásmiy is qaǵazları ma - olardıń barlıǵı da mine sol tiykarǵı sózlik baylıqtıń tiykarında dóreydi. Bul sózlik topar hesh qanday óris tańlamastan qollanıla beredi, hesh qanday stillik shekleniwshilikke iye emes. Sonlıqtan da olar til leksikasınıń tiykarı retinde xızmet atqarıp kiyatır.