Qaraqalpaq tili leksikologiya (lekciya)
.pdfbolǵanda, onda keyingige baylanıslı uyaǵa, qondı degen sózler menen grmmatikalıq baylanısta shımshıq degen sóz kirgen bolar edi. Egerde aytıwshınıń oyı kepter háreketiniń bolımlı jaǵdayı emes, al bolımsız jaǵdayı haqqında bolǵanda, onda qondı degen sózdiń grammatikalıq forması azıraq ózgeriske túsip, qonbadı bolar edi. Al egerde ele qonbaǵan, biraq qonatuǵın bolsa, qondı degen feyildiń ótken máháli qonadı bolıp, keler máhál formasın qabıl etken bolar edi. Óz gezeginde mine bul nárse ayılayın degen oy menen sol oy bildiriletuǵın gáptegi sózlerdiń leksikalıq hám grammatikalıq mánileri arasında tıǵız baylanıstı, birlikti de kórsetedi.
Qaraqalpaq tilinde sózdiń leksikalıq mánisi menen grammatikalıq mánisi arasındaǵı baylanıs tildegi mına faktlardant da kórinedi. Máselen, bil-bilim, oqı-oqıwshı, sabırsabırlı. adım-adımlı degen túbirles sózlerdiń leksikalıq mánileri birdey emes. Usaǵan qaray olardıń grammatikalıq mánileri de ózgerip otır. Bunda bil, oqı degen sózler feyil sózler bolǵan bolsa, leksikalıq mánileriniń ózgeriwi menen olar atlıq mánige kóship otır, sabır, adım degen sózler atlıq bolsa, leksikalıq mánileriniń ózgeriwi menen olardıń grammatikalıq mánileri de ózgerip, kelbetlikke aylanıp otır t.b.
Sózlerdiń leksikalıq mánileri menen grammatikalıq mánileri olardıń ishki mazmunı hám sırtqı forması arasındaǵı birlik sıpatında xızmet qıladı. Olar bir-birinen ǵárezli boladı.
Mine sol leksikalıq birlik, bir-biri menen baylanıslılıq hám bir-birinen
ǵárezlilik qaraqalpaq tilinde sózdiń leksikalıq mánisi menen grammtikalıq mánisi arasında júdá anıq seziletuǵınlıǵın bayqaymız.
Solay etip, házirgi zaman qaraqalpaq tilinde sózdiń usınday túrli mánisi, yaǵnıy leksikalıq mánisi menen grmammatikalıq mánisi kózge túsedi.
Qaraqalpaq tilinde sózdiń leksikalıq mánileriniń tipleri. Ulıwma til biliminde, sonday-aq qaraqalpaq tilinde sóz benen onıń mánilerine baylanıslı máselelerd sheshiwde sózdiń leksikalıq mánileriniń qanday túrleri bar ekenligin anıqlaw oǵada úlken áhmiyetke iye. Sonlıqtan biz qaraqalpaq ádebiy tilinde sózdiń leksikalıq mánileriniń túrleri haqqında sóz etiwimiz kerek.
Sózdiń leksikalıq mánileriniń túrlerin analizlew máselesi usı kúnge shekem til biliminde ele de bolsa izertlewdi talap etetuǵın másele bolıp kiyatır. Kópshilik jaǵdaylarda sózdiń mánileri tuwralı pikir dúrgizilgende, onıń tuwra hám awıspalı mánileri, kóp mánililigi, sózdiń kontekst penen baylanıslıqı t.b. tuwralı kóbirek sóz etiledi.
Házirgi zaman qaraqalpaq tilinde de sózdiń leksikalıq mánileriniń sol úsh tipi kózge túsedi. Máselen, adam, sulıw, oynaw qusaǵan sózler predmet, qubılıs hám olardıń belgileri menen tikkeley baylanıslı leksikalıq mánilerge iye. Olar basqa sózler menen erkin hám keń túrde qollanıla aladı. Mısaldı: kishi peyil adam, jaqsı adam. shaqqan adam, isker adam; uzın aǵash, uzın boylı, uzın kóylek, uzın palto, top oynaw, shaxmat oynaw, billiard oynaw, ásten oynaw t.b.
Al geypara leksikalıq sóz mánileri tek belgili bir sóz dizbeginiń ishinde ǵana kóninedi, basqa sózlerdiń mánileri menen erkin túrde baylanısa bermeydi, olardıń mánileri qaraqalpaq tiliniń leksikalıq sistemasındaǵı ayırım ishki zakonlılıqlar menen belgilenedi. Máselen, telegey, móldir, dút usaǵan sózlerdiń mánisi telegey teńiz, móldir suw, dút toǵay usaǵan frazeologiyalıq sóz dizbeklerinde ǵana kórinedi. Olar basqa sózler menen erkin túrde qollanıla almaydı, al sheklengen sóz dizbeginde ǵana qollanıladı. Bunday mániler qaraqalpaq tilinde frazeologiyalıq baylanısqan leksikalıq mánilerdi quraydı.
Sózdiń leksikalıq mánileriniń úshinshi tipi funkcionallıq-sintaksislik sheklengen mániden ibarat. Onıń funkcionallıq -sintaksislik sheklengen dep atalıwınıń sebebi sonda, ol sintaksislik funkciyalarǵa baylanıslı belgili bir kontekste ǵana qollanıladı. bul máni emocionallıq-ekspressivlik xarakterge iye bolap keledi. Mısalı:
1. Barıp turǵan kóbik!-dedi ol teris burılıp.
(qaraqalaq xalıq erteklerinen) 2. Ǵarq-ǵarq kúldiólimine quwanıp, Gúrkildesip haram oylı dońızlar
(D.Nazbergenov.ǴPushkin).
Bul mısallardaǵı kóbik, dońızlar sózleriniń usı kontekstegi mánileri sietaksislik shártli mániler bolıp tabıladı. Kóbik, dońızlar sózleri bul jerde predmettiń dáslepki tikkeley ataması mánilerin ańlatıp turǵan joq, al sol kontekstiń mazmunına balanıslı ekinshi mánilerde qollanılıp tur.
Tayanısh túsinikler.
8. Sóz-qaraqalpaq tiliniń birligi. Sózdiń leksikalıq hám grammatikaldıq mánileri. Leksikalıq mánilerdiń túrleri. Atawı boyınsha mánilerdiń ajıralıwı. Semantikalıq baylanıs dárejesine qaray leksikalıq mániler.
Ádebiyatlar:
1. Baskakov N.A. Karakalpakskiy yazık. t.IV N.,1995.
2. Berdimuratov E. Qaraqalpaq tili (leksikolo-giya).Nókis,1994.
3. Nematov H., Rasulov R. wzbek tili sistem leksikologiyası asoslari.Toshkent.,1995.
Sózdiń tuwra hám awısqan mánileri
Joba:
1. Sóz mánisiniń awısıw usılları.
2. Metaforizaciyalıq qubılıs hám metaforalardıń túrleri.
3. Metonimiyalıq qubılıs hám metonimiyalar.
4. Sinekdoxalıq qubılıs hám sinekdoxalar.
Qaraqalpaq tilinde sózdiń tuwra hám awıspalı mánileri. Biz joqarıda qaraqalaq tilinde sózdiń leksikalıq mánileriniń tiykarǵı úsh tipin kórdik. Usıǵan baylanıslı bul
jerde mına jaǵdaylardı da belgilep ótiwimiz kerek. Sóz, ádette, anaw ya mınaw predmet, háreket ya olardıń belgileriniń tilimizdegi ataması sıpatında payda bolatuǵınlıǵı belgili. Solay bolǵanda ol dáslep sol belgili bir predmet, háreket ya olardıń belgisi mánisinde boladı. Biraq sóz xalıq xızmetinde paydalanıw processinde dáslepki mánisine qosımsha ekinshi mánilerdi de basına toplay aladı. Máselen, mına mısallardı alıp qarayıq:
1. Ulbosın basın kóterip, jırtıq kórpeni tartıp iynine jamıldı. (N.Dáwqaraev. «Internatta»).
2. Balıqshı emes, orta bolyı, qırma saqal, basında shapkası bar russha kiyingen jigit edi (sonda).
3. Al ol heg nárse túsinbegensip, qonaqtan keyin kórpeshelerdi qaǵıp salıp, oshaqtıń basların sıpırdı (T.Qayıpbergenov. «Qaraqalpaq qızı»).
4. Basıń jas, kóre bereseń... quda qálese jesir qatın mıń qoy aydaytuǵın zaman baslanǵan qusaydı (T.Qayıpbergenov, sonda).
Birinshi hám ekinshi mısallardaǵı “basıń», «basında» degen sózlerdiń mánileri perdmet penen tikkeley baylanıslı dáslepki mánilerden ibarat. Olardıń qay-qaysısı da adamnıń bir múshesi, yaǵnıy bası mánisinde qollanılıp tur. Biraq usı «bas» sózi tek sol mánide qollanılıp qoymastan, úshinshi hm tórtinshi mısallarda birinshi hám ekinishi mısallardaǵıdan ózgeshe mánide, yaǵnıy dáslepki mániden ózgergen túrinde jumsalıp tur. :shinshi mısalda adamnıń emes, al oshaqtıń bası, oshaqtıń dógeregi mánisinde, al tórtinshi mısalda «jassań», «jasıń jetpegen» degen mánide qollanılıp tur. Dáslepki eki mısaldaǵı «bas» sóziniń mánisiniń tariyxıy dáwirler dawamında rawajlanıwınan, ózgeriwinen úshinshi hám tórtinshi mısallardaǵı dórendi mániler tuwıp otır.
Qazaq tiiniń leksikasın kóbirek izertlewshi qazaq tili ilimpazı professor G.Muwsabaev sózde negizgi, turaqlı, kontekstlik, tuwra hám awısqan t.b. mánilerdiń de bolatuǵınlıǵın aytadı. Ol «kók» degen sózdiń negizgi mánisi «aspan», «qatıw» degen sózdiń negizxgi mánisi «qat» degen sózdiń «qattı tas, qattı aǵash» degen túrleri ekenligin kórsetedi.
Usıǵan baylanıslı sózdiń negizi mánisine tómendegishe anıqlama beredi. «Sózdiń negizi (sózdik) maǵanası degenimiz ózinń ómir súriwinde, negizinde sóz arqalı aytushı men tıńdawshıǵa ortaq túsinikti naqtı uǵımdı bildiretin shındıq ómirdiń kórinisi. Al sózdiń
negigi mánisi barlq waqıtta turaqlı bolatuǵınlıǵın, solay da turaqlı mániniń negizgi mániden ayırılatuǵınlıǵın aytıp, oǵan mınaday mısallar keltiredi:
Jat esikti jáne qorıp,
Jara salma sen maǵan, Jurt jamandar jatqa jorıp, Jalınamın men saǵangÁ
(Abay.T.jinaq.1948,100-bet).
Kúndi uaqıt iterip:, Kók jiekten asırsa, Kózi jetip toqtaydı, Ótken kúnniń qashıtın
(Abay.T.jinaq,1948, 246-bet).
Bul mısallardaǵı birinshi jat sóziniń mánisin turaqlı máni, ekinshi jat sóziniń mánisin kontesktlik máni dep belgileydi. Sonday-aq birinshi kún sóziniń mánisin planetanıń ataması sıpatında negizgi máni, al ekinshi kún sóziniń mánisin negizgi mániden dóregen turaqlı máni dep ataydı. Biraq birinshi jat sózi turaqlı mánide, al ekinshi jat sózi kontekstlik mánide turǵan bolsa, olardıń negizgi mánisi ne ekenligi tuwralı hesh nárse aytpaydı.
Sonıń menen birge, sózdiń tuwra hám awısqan mánileri degende negizgi máni hám onnan dórendi mánilerdiń payda bolıwı tuwralı ǵana sóz etedi. Al tuwra máni negzgi máni menen bir
me yamasa olar bir-birinen ayırılatuǵın qanday da bir belgilerge iye me, iye emes pe-bul tuwralı da pikir anıqlanılmay qalıp qoyadı. Biziń pikirimizshe, negizgi, turaqlı hám tuwra mániler predmet, qubılıs hám olardıń belgileriniń tikkeley ataması, dáslepki mánileri sıyaqlı, al joqarıdaǵı mısallarda kún sózi birinde negzgi mánide, ekinshide turaqlı mánide emes, al planeta mánisindegi “kúnǴ sózinen dóregen menen, házir mánisi derlik bóleklengen tiykarǵı mánili omonim sózlerden esaplanıwı kerek. Óytkeni olar ańlatılatuǵın predmetlerdiń ózi biri-birinen ajıratıladı, birinde planeta mánisinde bolsa, ekinshisinde
waqıt mánisinde.
Solay etip, biz predmet, háreket hám olardıń belgileriniń tuwrıdan-tuwra tikkeley ataması negizgi mánisi bolıp esaplanatuǵın máni menen onnan dóregen dórendi mánilerdi ataw ushın tuwra hám awısqan mániler degen terminlerdi qollanıwdı maqul kórip otırmız. Geypara ilimpazlar bılay etip ajıratıwdıń ózi de shártli túrde ekenin, óytkeni kópshilik tuwra mániler dep atalıp júrgen mánilerdiń ózi tariyxıy jaqtan alıp qaraǵanda awısqan mániler bolıp shıǵartuǵının, sonlıqtan tuwra hám awısqan mániler shártli kategoriyalar ekenligin aytadı.
Biraq tilimizde qollanılıp kiyatırǵan barlıq sózlerdiń tariyxıy dáwirlerdegi mánilerin anıqlap shıǵıwdıń qıyınlıǵına, sonday-aq kúndelikli turmısımızda sózlerdiń biziń házirgi túsinigimiz boyınsha negizgi hám dórendi mánilerde qollanılıw faktlarına baylanıslı sózlerdiń tuwra hám awısqan mánilerin anıqlawdı zárúrli dep esaplaymız.
Endi biz qaraqalpaq tilinde sózlerdiń mine usı táreplerin qarastırıp kóreyik.
Sózdiń dáslepki negizgi mánisi onıń tuwra mánisi boladı degen edik. Tuwra mánisi degenede onıń dáslepki belgili bir predmet, qubılıs ya solar arasındaǵı qatnasqa tán belgilerge baylanıslı payda bolǵan predmetlik zatlıq mánini túsiniwimiz kerek. Bul predmetlik-zatlıq máni sózdiń tiykarǵı tuwra mánisi bolıp esaplanadı. Endi usı tiykarǵı tuwra mánini konkret materiallar tiykarında anıqlayıq. Máselen, qaraqalpaq tilinde búrkit, torǵay, ǵaz degen sózlerdiń dáslepki mánisi, yaǵnıy tiykarǵı predmetlik-zatlıq mánisiolardıń quslardıń belgili bir túrlerin ańlatıwı. Mine, bul usı sózlerdiń tuwra mánilerde qollanılıwı bolıp esaplanadı. Mına mısallarda olar tuwra mánilerinde qollanılıp tur:
1. Búrkit onıń qutandı basınan joqarı kóterip turǵanın kórdi de, qutandı onnan tartıp alıw ushın ózin shaqqanlıq penen tómen urdı (ǴBúrkit penen jekpe-jek ayqasǴ
2. Qulpı dóngen kók penen Ónimge bay jer sulıw Ǵańqıldasqan ǵazları, Balıǵı mol kól sulıw
3. Geyde ǵazlardıń ǵańqıldısı, geyde qattı zımırap ushqan úyreklerdiń qanatlarınıń zuwıldısı ap-anıq esitiledi. (Ó.Xojaniyazov, «Qurbanbaydıń ǵazları»).
4. Boris Alekseevich búrkit kelemen degenshe suwǵa súńgip ketip edi, búrkittiń tırnaǵı qurı suwdı ǵana ilip qaldı. (“Búrkit penen jekpe-jek ayqas»)
5. Bir dúrkin torǵay gúw etip aspanǵa kóterildi.
Qaraqalpaq tilinde sózler barlıq waqıtta tiykarǵı tuwra mánilerinde qollanılıp kele bermeydi. Al, kerisinshe, olar bunnan basqa ózgergen mánide de qollanıla aladı. Biraq barlıq jaǵdayda da sózdiń tuwra mánisi onıń basqa mánilerin anıqlawda,, tekserip kóriwde ólshewish bolıp qala beredi. Tuwra mánini ólshewish etiw arqalı anaw ya mınaw sózdiń kontekste qaysı mánide qollanılıp turǵanın biliwimizge boladı.
Usı kóz qarastan kelip biz mına mısallardaǵı gepara sózlerdiń mánilerin analiz etip qarayıq. Olarda ayırım sózlerdiń qaysı mánide qollanılıp turǵanın anıqlayıqyu
1. Tawdan ushqan búrkit boldım, Qonar jerim bolǵan emes.
(Berdaq. «Bolǵan emes»).
2. Dán joq jerde torǵay boldım. Onı hesh kim bilgen emes.
3. Palapan emes, ǵaz boldım, Qonarǵa kóz bolǵan emes.
Bul jerde búrkit, torǵay, ǵaz degen sózler óziniń tuwra mánisinde qollanılıp otırǵan joq. Shayır búrkittiń qarıwlılıǵına aybatlılıǵına baylanıslı soǵan súyenip, ózin qarıwlı, aybatlı, biraq qonarına jeri joq búrkit edim dep otır. Al torǵay boldım degende ózin áziz edim demekshi boladı, ǵaz boldım degende jetilistim, biraq baxıtlı ómir súriwge
sol baylar biylegen zamanda basımda erkim bolmadı, ráhát kóretuǵın jerim bolmadı degen mánini túsindiredi.
Demek, bul mısallarda búrkit, torǵay, ǵaz degen sózlerdiń járdemi menen gáp quslar haqqında emes, al adam haqqında baratır eken. Mine bul máni usı sózlerdiń awısqan mánisi bolıp esaplanadı.
Sóz awısqan mánide qollanılǵanda, kóbirek, ol predmetti ya qubılıstı tek atap ǵana qoymastan, oǵan qanday da bir mánilik ótkirlik berip te turadı, dáslepki tuwra mánisi menen salıstırıp qaraǵanda bul mánilik ótkirlik ashıq seziledi. Mısalı:
Paxtakeshtiń gúzgi táshwishi,
Belgili ǵoy: shójeleydi terimde isi. (I.Yusupov. «Sentyabrdegi oylar»)
Bul mısalda shójeleydi degen sóz kóbeyedi, qıyınlasadı degen mánilerde qollanılǵan.
Biraq onı isi qıyınlasadı, isi kóbeyedi degen sóz dizbekleri menen salıstırıp qarsaq, onda shójeleydi degen sózdiń máni ótkirligi arqalı kúsheytilip turǵan paxtakeshtiń miynet processiniń pátli barısı tıńlawshıǵa da, oqıwshıǵa da kúshli seziledi. Al endi onıń usı konteksttegi awısqan mánini tawıq shójeleydi degen gáptegi tuwra mánisine salıstırsaq onda da kúsheytirilgen máni birden-aq uǵınıladı.
Solay etip awısqan mánide qollanılǵan sózler kóbinese mánisi jaǵınan emociyalıq ótkirlikke de iye bolıp keliwi múmkin eken.
Sózdiń tuwra hám awıspalı mánileri, olar arısndaǵı baylanıs bul tariyxıy dáwirler dawamında udayı bolıp turatuǵın tildegi ózgerislerden ibarat. biz tilimizdegi geypara sózlerdiń házirgi mánisi menen ertedegi mánisine názer awdarsaq, olar arasında úlken ayırmashılıqtı kóremiz. Máselen, awıl degen sóz burın ústi ashıq mal qamaytuǵın qora degen mánide qollanılǵan. Al házir bul sózdiń mánisi túp tamırınan basqasha, awıl degenede biz házir mádeniyatlı, qurǵın kolxoz hám sovxoz awılın túsinemiz.
Anıq degen sóz burın tayar degen mánini ańlatqan. Al házir haqıyqat, belgili ayqın, anıqlańǵan, belgili bolǵan degen mánide qollanıladı.
Kiyik sózi burın ulıwma jabayı haywanlardı bildirgen, al házir haywanlardan bir túrin ǵana kiyik dep ataymız.
Kisi sózi burın ulıwma adam degendi bildiriw menen birge hayal degen mánini de ańlatqan.
Miynet sózi burın azap, japa, súrgin mánisinde qollanılıp kelgen bolsa, házir pútkilley ózgerip, kommunizm ushın gúresiwshi hár bir adamnıń turmıs talabı, baxıt, dańq alıp keletuǵın wazıypa mánisinde qollanıladı.
Bulardıń barlǵı da sóz mánisiniń awısıwı nátiyjesinde payda bolǵan óshgerisler bolıp tabıladı.
Sonday-aq tariyxıy dáwirlerdiń ótiwi menen geypara sózlerdiń dáslepki tuwra mánileri pútkilley joyılıp, sońǵı awısqan mánisi ulıwma xalıq tárepinen keń qollanılıp ta keliwi múmkin.
solay etip, sózlerdiń awısqan mánileri sózlerdiń keńeygen mánide qollanıw órisin keńeytiwde úlken hámiyetke iye.
Qaraqalpaq tilinde sóz mánisiniń awısıw usılları. Házirgi zaman qaraqalpaq tilinde sóz mánisiniń awısıwı qalay bolsa solay emes, al belgili bir semantikalıq usıllar tiykarında bolatuǵınlıǵın bayqaymız. Mine usınday semantikalıq usıllardıń biri metaforalıq usıl arqalı sóz mánisiniń awısıwınan ibarat. Bul usıl arqalı sóz mánisi
awısqanda, anaw ya mınaw predmet ya qublıstıń ataması arqalı óz-ara túri, forması, háreketi t.b. belgileriniń uqsaslarına qaray ekinshi bir predmet ya qubılıs ataladı. Máselen biz joqarıda bet, bas taǵı basqa sózlerdiń tuwra hám awısqan mánilerin qarastırıp edik. Pikirimiz túsiniklirek bolıw ushın, sol bet hám bas sózleriniń awısqan mánileriniń qalay payda bolatuǵının anıqlap kóreyik. Biz bet, bas degende deneniń belgili bir bólegin túsinemiz.
1. Onıń moynı gewdesinen shıǵıp, sozılıp kózleriniń qarashıǵınıń nurı qashıp, erinleri, eki beti, mańlayı kógerip, túsiniń qanı qashıp, awzı qıysayıp ketken. (A.Bekimbetov, «Gúres»).
2. Basına qamqa búórk, ayaǵına altın gewish mási kiygen bir baybetshe arbasın toqtatıp joqarıda turǵan Ziybaǵa kózin tigip, sol jerde taltayıp qarap, toqtap qaladı (Qaraqalpaq xalıq erteklerinen).
3. Men tuwra qaraǵan waqıtta, ol dárhal betin basqa jaqqa burıp jiberdi. (T.Jumamuratov, «Muhabbat sırı»).
4. Shaqıldaǵan tayaq birewinen soń birewiniń basına tiyip, awdarıp taslay berdi (A.Begimov. «Balıqshınıq qızı»).
Usı adam denesiniń belgili bir bólegi bolǵan bas deneniń joqarısında, bet aldında bolıwına baylanıslı olardıń ornalasıwındaǵı belgileri tiykarrında bas hám bet sózleri ekinshi zattıń ya qubılıstıń joqarǵı baslanatuǵın bólegi, tárepi hám aldı mánilerin ańlatıwǵa da awısadı. Sol arqalı sózdiń awısqan mánileri payda boladı.
1. Uyasınan shıqqan kún qumlıqtıń ústinen nan japqan tandırdıń háwirindey qıp-qızıl bolıp, taramıslanǵan shashırandı nurın jer betine tarattı. (Ó.Xojaniyaxov, «Dáslepki báhár»).
2. Biz jigirmalaǵan qızıl ásker eldiń sheti, jawdıń betinde jatırmız (M.Dáribaev, «Mıńlardıń biri»).
3. Qazıqlarda kúye jegen qurash, látte túyinshikler, júweriniń bası, dorba sıyaqlı nárseler iliwli turadı. (I.Yusupov, «Seydan ǵarrınıń gewishi»).
4. Sóz kolxoz basqarması haqqında ekenin ańǵarǵan ǵarrı taǵı da «himm» dedi de, bunnan keyin, artıq-kem sózdiń basına barmadı. (K.Sultanov, «Paxtakeshtiń balası»).
Bul mısallarda bet, bas degen sózler predmetler arasındaǵı uqsas belgiler tiykarında jer beti jawdıń beti, júweriniń bası, sózdiń bası bolıp máni awısıwına iye bolıp tur.
Metaforalıq usıl arqalı sóz mánisiniń awısıwınan payda bolǵan sózlerdi metaforalar dep ataymız. Olar turmıstıń barlıq tarawları boyınsha ashırasa beredi. Metaforalar kúndelikli xalıq sóylew tilinde de, jazba tilde de, ilimde de, kórkem ádebiyatta da jiyi ushırasadı.
Bir nárseni eskertip ótiw kerek. Biz metafora degenede til biliminde qanday da bir uqsaslıq tiykarında payda bolǵan awısqan mánilerdi túsinetuǵınımız belgili. Usı usıl arqalı kórkem ádebiyatta kórkem súwretlewdiń tiykarǵı qurallarınıń biri sıpatında da metaforalar jasaladı. Bul ekewiniń, yaǵnıy ulıwma qaraqalpaq tilindegi metaforalar menen kórkem ádebiyattaǵı metaforalardıń arasında ayırmashılıqlar bar. Bul ayırmashılıqlar kórkem ádebiyatta kórkem súwretlew qurallarınıń biri sıpatında qollanılatuǵın metaforalardıń obrazlıq xarakterinde kórinedi. Máselen, mına mısallardı salıstırıp qarayıq:
1. Aǵın suwdı jaǵalaǵannıń
Sezimi sergip, kewili keńeydi
Tebisindey tamırda qannıń Suw toqtawsız aǵıwdı biler.
2. Jer qushaǵı misli jupar ańqıydı (Usındayda oy keledi hár qıylı Miynetimnen mıń dolanıp jıynaǵan, Hasıl dalam óz kewlimdey shalqıydı.
3. Men uramnıń awzın sizler ushın ashıp qoyǵanım joqÁ (S,Arıslanov, “Qońırat»).
Bundaǵı keńeyer (kewli), tebiskendey (qannıń), qushaǵı (jer), dolanıp (dalam), shalqıydı (kewlimdey) degen sózler obrazlı mánige iye, al úshinshi mısaldaǵı awzın (uramnıń) degen sóz onday xarakterge iye emes. Usınıń ózi ulıwma tildegi metaforalar menen kórkem ádebiyatta ayrıqsha qollanatuǵın metaforalar arasındaǵı ayrıqshalıqtı kórsetedi. Biziń úshinshi mısalımızdaǵı awız (uramnıń) formalar usaǵan awısqan mánili sózler kórkem ádebiyatta metaforalar sıpatında qaralmaydı.
Kórkem ádebiyatta súwretlew qurallarınan biri sıpatında qollanılatuǵın metaforalardıń ulıwma qaraqalpaq tilinde sóylewshi kollektiv tárepinen tanılǵan máni sıpatında qabıl etilgenleri ǵana tildegi leksikalıq mánilerdiń belgili bir túrin qurawı
kerek. Al ulıwma xalıqlıq tanımalılıqqa iye bola almay júrgen, kórkem sóz sheberiniń ayrıqsha stiline baylanıslı ǵana qollanılǵan mániler ulıwma tarqalǵan leksikalıq mánilerdiń toparına kirmesten, jeke stillik ottenoklar sıpatında qala beredi.
Usıǵan baylanıslı qaraqalpaq tilinde metaforalıq usıl menen jasalǵan mánilerdi, yaǵnıy metaforalardı ulıwma xalıqlıq xarakterge iye bolıw dárejesine hám stillik ayrıqshılıǵına qaray úsh gruppaǵa bóliwge boladı.
1. Ulıwma xalıq tilindegi metaforalar. Buǵan turmıstıń barlıq tarawlarında, xalıq sóylew tilinde, jazba tilde, sonıń ishinde kórkem ádebiyatta da keńnen qollanılıp júrgen metaforalar kiredi. Olar kórkem súwretlew quralı sıpatında qollanıla almaydı, obrazlılıqqa iye emes. Mısalı: japtıń ayaǵı, iyneniń kózi, júrektiń urıwı, kózdiń nurı. jumıstıń bası, gáptiń ayaǵı t.b.
Olar tilde kóp hám jiyi qollanılatuǵın metaforalrdan ibarat.
2. Ulıwma xalıq tilinde qollanılatuǵın, biraq obrazlıq xarakterge iye metaforalar.
Buǵan tyikarınan alǵanda kórkem súwretlew qurallarınıń biri sıpatında paydalanılıp kiyatırǵan metaforalar kiredi. Mısalı: Sóz marjanı, názik kewil, tuńǵısh muhabbat, qalǵıǵısh tún t.b.
3. Ulıwma xalıq tilinde tanımalılıqqa iye emes metaforalar. Geypara waqıtlarda anaw ya mınaw sóz sheberiniń shıǵarmalarında óziniń súwretlew stiline ayrıqsha stillik ózgesheliklerin kórsetetuǵın metaforalardı kóriwge boladı. Mısalı:
1. Ótti ásirler quwıp arbasın Ál-Beruniy tuwılǵan jerde.
2. wádesinde taban tirer turıwǵa Jańa jıldıń jańa bekkem beli bar.
3. Sańıraw dala, say salada, Jıltıldaydı ot saǵımı
Biraq zorǵa iler edi.
Qaraǵanda kózaǵımı.
Bul mısallardaǵı ásirler arabası, jańa jıldıń beli, kóz aǵımı degen metaforalar shayırdıń jeke tilindegi stillik ózgeshelikti kórsetetuǵın jeke metaforalar bolıp esaplanadı. Bunday jeke stillik metaforalar ulıwma tildegi jalpı metaforalarday qálegen atamnıń leksikasında ushırasa bermeydi, kúndelikli turmısta aktiv qollanılmaydı. Al jalpı metaforalar bolsa keń óriske iye, ulıwma xalıq tárepinen teńdey túsinile beredi. Máselen, kúndelikli sóylew tilimizde aktiv qollanılatuǵın adamnıń beli, attıń beli degen sóz dizbekleri menen jıldıń beli degen sóz dizbegin salıstırıp qaraǵannıń ózi-aq joqarıda pikirlerimizdi tastıyıqlap ótedi. Sóylew tilimizde biz jıldıń beli dep aytpaymız, ol ele
qádimgi ulıwma xalıq tilindegi metaforaday tanımallıqqa iye emes. Shayır, bul sóz dizbegin payda etiwde, álbette, adamnıń beli yamasa haywannıń beli degendegi uqsaslıqtan paydalanǵan, soǵan súyenip metaforanıń payda etken, biraq ol tek sol shıǵarmanıń kóleminde ǵana poetikalıq súwretlew quralı, yaǵnıy poetikalıq metafora sıpatında tanıladı.
Solay etip, metaforalıq usıl qaraqalapq tiliniń leksikasında belgili orındı iyeleydi, sóz mánilerin bayıtıwdaǵı eń aktiv usıl bolıp sanaladı. Sonıń menen birge kórkem ádebiyatta ol kórkem súwretlew quralı bolıp xızmet etedi.
Metaforalar basqa janrlarǵa qaraǵanda poeziyada ayrıqsha rol atqaradı. Metaforalar arqalı hár qanday jeke sózdiń basındaǵı mániniń názik ottenogi, stillik kórkemligi, obrazlılıǵı dóreydi. Al poeziya bolsa sózdiń usı tárepin kóbirek talap etetuǵın janrlardıń birinen ibarat. Sóz mánisin tańlaw, onı kórkem súwretlew quralına aynaldıra biliw álbette, qálem ustalarınıń óz ústinde sistemalı túrde islewine. kónlikpesine, shınıǵıwına, ádetleniwine hám juwapkershiligine baylanıslı. Bul ushın xalıq tiliniń keń múmkinshiliklerinen durıs paydalanıw kerek, óz ólesinde óz tiliń menen bere biliwge talaplanǵanıń maqul.
Qaraqalpaq tilinde sóz mánisiniń awısıwınıń belgili usıllarınıń biri metonimiyalıq usıldan ibart. Bul usıl arqalı sóz mánisi awısqanda predmettiń yamasa qubılıstıń ataması ekinshi bir zat ya qubılıs penen baylanısına qaray sol atama menen qayta ataladı. Mısalı:
Shar kitaptan tura qashtım, Nawayıdan sawat ashtım, Fızıwlıdan dúrler shashtım, Dilwarlardı izler edim. Maqtımqulını oqıǵanda,
Aytar edim hár zamanda, Kemis barma, begler onda,
Sózim tawıp qılar edim.
Bul mısallarda demokrat shayır berdaq Nawayıdan, Fızılıwlıdan, Maqtımqulını dep ullı klassiklerdiń atların atap otır. Oqıwshı usı qatarlardı oqıǵanda, Nawayı, Fızıwlı, Maqtımqulı degen atlar arqalı sol klassiklerdiń ózin túsinbeydi. Óytkeni Berdaq Nawayıǵa, Fızılıwlıǵa, Maqtımqulıǵa qatnadım, solardan sabaq aldım, solar oqıttı. Nawayıǵa qatnap, sawatlılıq dárejsine jettim. Fızıwlıǵa qatnap, sóz marjanların dizetuǵın boldım. Shıǵarmalar dórettim. Maqtımqulını oqıdım dep otırǵan joq. Altın sóz ǵáziynesiniń giltin taba bilgen, kórkem sóz sheberi, talant iyesi, patriot shayır Berdaq jannan jaqsıraq kórgen xalqınıń til baylıǵınan, onıń tereń múmkinshiliklerinen sheberlik penen paydalanıp, dańqlı klassikler bolǵan Nawayınıń, Fızıwlınıń Maqtımqulınıń atların ataw arqalı, olar tárepinen dóretilgen shıǵarmalar haqqında, tásiri haqqında aytap otır. Nawayınıń, Fızıwlınıń, Maqtımqulınıń shıǵarmaları dewdiń ornına sol shıǵarmalardıń Nawayı, Fızıwlı, Maqtımqulınıń atı menen baylanısına súyene otırıp, avtorların ǵana ataǵan. Bi de bul jerde olardıń shıǵarmaları degen mánini túsinemiz. Olay bolatuǵın bolsa biziń mısallarımızdaǵı Nawayıdan, Fızıwlıdan, Maqtımqulını degen sózler metonimiyalıq usıl arqalı awısqan mániler, yaǵnıy metonimiyalar bolıp esaplanadı eken.
Qaraqalpaq tilindemetonimiyalıq usıl menen sóz mánisiniń ózgeriwine sózdiń mánisiniń jay ǵana ózgeriwi dep qarawǵa bolmaydı. Máselen, mına mısallardı alıp qarayıq:
1. Soqır tawıqqa bári tarı (naqıl)
2. Bul máhálleri bir qansha úyler jatsa da, ele jatpay dúrgen Ulman menen
Názigúl....(a,Begimov. “Balıqshınıń qızı»).
3. Ol bir qırmanı kórdim de degen joq.
4. Aǵa biydiń aldına dasturxan, chayy qoyıń, balalar, -dep Eshimbet xızmetker balalarǵa buyrıq berdi. (A.Bekimbetov. «gúres»).
5. Ash qızıl esikti, bas ayaqtı, bas, Baxıtıń qarsı alıwı kerek hár adam
(I.Yusupov. «Aktrisanıń ıǵbalı).
Bul mısallardaǵı tarı, úyler, qırmanı, dasturxan, qızıl esik degen sózlerdi olardıń tiykarǵı mánisi menen salıstrıp qarasaq, onda pútkilley basqasha mánilerge iye bolamız: bári tarı-bári birdey degen mánide, úyleradamlar degen mánide, qırmanı-awqattı yamasa ishetuǵın suyıq nárseni, dásturxan-nan-shórek al qızıl esik-jańa sovetlik turmıs degen mánilerde qollanılıp tur.
Demek, metonimiyalıq usıl arqalı payda bolǵan sóz óziniń tiykarǵı mánisinen birotala
ózgerip ketedi eken.
Bul jerde gáp oramal, qızıl kóylek haqqında bolıp turǵan joq. Birinshi mısalda oramal arqalı adam (hayal-qız), ekinshi mısalda qızıl kóylek arqalı adam (hayal-qız) túsiniledi. Oqıwshı hesh qanday qıyınshılıqsız, birden-aq olardıń awısqan mánilerin qabıl
etedi.
Metonimiyalıq usıl arqalı sóz mánisiniń awısıwı házirgi zaman qaraqalpaq tiliniń leksikologiyasında sózdiń kóp mánililigin bayıtıwdıń eń áhmiyetli faktorlarınıń biri bolıp otır. Bul usıl arqalı payda bolǵan máni tek awısqan máni ǵana bolıp qoymastan, sonıń menen birge kóbinese obrazlı da máni bolıp keledi. Mısalı:
1. Áyne sáske waqtında sol baydıń balası menen birge bir postın kirip keledi (Qaraqalpaq xalıq erteklerinen).
2. Qosıq qılıp aqbas penen jantaqtı,
Geybirewler miynet etpey mal taptı, Durıs ayırıw ushın qaranı, aqtı,
Ilgir zeyin sınshı kerke, sın kerek. 3. Sózleri qulaqqa naqma-naq tiyip, Radioda sóylep turǵan tili bar
Mısallarda postın, qaranı, aqtı, tili degen sózler awısqan mánilerde qollanılıp tur. Onda postın degen sóz kiygen adam, qaranı, aqtı sózleri jaqsı menen jamandı, tili degen sóz propagandası degen mánilerde. Biraq olar tuwra mánileri menen salıstırıp qaraǵanda emocionallıq obrazlılıqqa iye.
Meonimiya da,metaforalar usap, ádebiy shıǵarmalarda kórkem súwretlewdiń belgili quralları sıpatında xızmet etedi. Sonlıqtan kórkem sóz sheberleri metonimiyalıq usıl
arqalı awısqan mánili sózlerdan jiyi paydalanadı, sol arqalı stillik ayırıqshalıqlardı, sóz obrazlılıǵın, máni ótkirligin dóretip otıradı.
Qaraqalpaq tili leksikologiyasında kewil awdarıwdı talap etetuǵın usıllardıń biri pútininiń ornına bóleginiń, bólsheginiń ornına pútinin; birliktiń ornına jalpısınıń, jalpısınıń ornına birliginiń awısıwı arqalı sóz mánisiniń awısıwı bolıp esaplanadı.
Bul da sóz arqalı atalatuǵın predmetler menen qubılıslar arasındaǵı jaqınlıq, baylanıs nátiyjesinde payda boladı. Biraq bólsheginiń ornına pútinin,pútininiń ornına bólshegi, birliginiń ornına pútini, pútininiń ornına bólshegi, birliginiń ornına jalpısı, jalpısınıń ornına birligi atalıw arqalı sóz mánisi awısqanda, sol atamaları awmasıp qollanılatuǵın predmetler menen qubılıslar arasındaǵı sanlıq qatnas esapqa alınadı. Bul usıl arqalı awısqan mániler qaraqalpaq tilinde sinekdoxa dep atalıp kiyatır.
Sinekdoxa da, metonimiya usap, sóz mánisiniń awısıp qollanıw processleriniń bir túrin quraydı. Bul usıl arqalı qaraqalpaq tilinde bayqap kóreyik:
1. Jalǵız basıń ekew bolıp, jarlılıqtı da jeńerseń (A.Bekimbetov, “Gúres»). 2. Siz, jaslıǵımnıń sırlası, Tallar.
Ax sol jaǵımlı qol, júzikli qollar. (I.Yusupov, ǴTallı jaǵıstaǵı eske túsiriwle»).
Bas, qol degen sózlerdiń adam denesiniń belgili bir bólegin ǵana ańlatatuǵınlıǵı bizge málim. biraq bul mısallarda bas, qol degen sózler sol adam denesiniń belgili bir bóleklerin ańlatıp turǵan joq, kerisinshe, jalǵız basıń ekew bolıp degende qol, júzikli qollar degende súyikli qız degen mánide qollanılıp tur. Demek, bul jerde bas, qol degen sózler adam degen mánini ańlatıp, predmettiń bir bóleginiń atalıwı arqalı, onıń pútin turmısı, yaǵnıy bólshegi arqalı pútini túsinilip tur eken.
Kúndelikli sóylew tilimizde jurt degen sóz ulıwma alǵanda jeke emes, al ǵalaba uǵımdı ańlatadı. Jurt degende biz xalıq kópshilik degen mánini túsinemiz. Al endi «Usı jurt ne dep otır óziw» desek, onda jurt sózi onday ǵalabalıqtı ańlatpastan, jeke adamdı bildiredi. Sonda biz birliktiń ornına jalpınıń awısqanın kóremiz.
Sinekdoxa awısatuǵın atamalar arasındaǵı baylanıs, jaqınlıq kóz qarasıan qaraǵanda metonimiya menen shegaralas, sonlıqtan da sinekdoxanı kópshilik jaǵdaylarda metonimiyanıń ishinde qarap, oǵan metonimiyanıń eń keń taralǵan túrleriniń biri sıpatında anıqlama beredi. Solay da sinekdoxanı biz sóz mánisiniń awısıw usıllarınıń ishinde ózinshe belgilerine iye bolǵan usıl retinde úyrenemiz. Sinekdoxanı basqa usıllardan ayıratuǵın belgi awısatuǵın atamalar arasındaǵı san jaǵınan qatnastan, belgiden ibarat. Máselen, qarayǵan kóz siltidey tındı degende pútininń bir ǵana bólshegi kóz jalpını-adamlar degendi ańlatır tur.
Kórkem shıǵarmada jazıwshı sinekdoxa arqalı geypara jaǵdaylarda súwretlenetuǵın predmetke oqıwshınıń kóbirek názerin awdaradı, sinekdoxa arqalı geyde sol nársege qanday da bolmasın bir jaǵımsız kóz qarastı da beredi. Mısalı:
1. Sarı murttıń qamshını siltep úsrengen qolı bul saparı da qáte jibergen joq. (I.Yusupov. “Seydan ǵarrınıń gewishi»).
2. Jigitlik háseri urǵan murnınan,
Keminde bir batpan shamalı bolar.
Bul mısallarda sarı murt, murın degen sózler adamnıń awıspalı ataması sıpatında qollanılıp, sinekdoxa bolıp tur. Qamshı sitep úyrengen adamnıń qolı, jigitlik háseri urǵan adamnıń (jigittiń) deywdiń ornına shayır sarı murttıń, murınnıń degen sózlerdi qollanıw arqalı oqıwshıda olarǵa bolǵan jaǵımsız kóz qarastı payda etip otır.
Qaraqalpaq tilinde sóz mánisiniń awısııw anaw ya mınaw sózdiń hám tarayıwı menen de baylanıslı. Sonlıqtan bul usıl da házirgi zaman qaraqalpaq tiliniń leksikası, onıń semasiologiyalıq ayrıqshalıqları haqqnda gáp etilgende sóz mánileri boyınsha máselelerdiń áhmiyetli bir tárepin qurap turadı.
Sóz mánisiniń keńeyiw hám tarayıw usılı qaraqalpaq tilinde aktiv usıllardan esaplanadı. Bunda anaw ya mınaw sózdiń mánisi belgili bir dáwirler dawamında qollanılıp júrgen mánisinen ya keńeyedi, ya tarayadı. Sol arqalı awısqan jańa máni payda boladı. Máselen, miynet degen sózdi alıp qarayıq. bul sóz burın awır azap, qıyınshılıq, dóhmet mánisinde qollanılatuǵın edi. Ulıwma xalıq sóylew tilinde qara miynet, miynetke qaldı degen sóz dizbekleri mine sol mánide qurılǵan. Bul sóz dizbekleri azapqa qaldı, paydasız azap, paydasız qıyınshılıq, qıyınshılıqqa duwshar boldı degen mánini ańlatadı. Ullı shayır Berdaqtıń
mına qatarların kóreyin.
Túrgelip erteden jumısqa shıǵıp. Qolıńdı qabartıp, belińdi búgip, Dizeńdi sızlatıp, miynetin shegip, Jegen bir zaǵarań paldan jaqsıraq.
Bul kuplettiń ishindegi miynet sózi tek jumıs islew mánisinde emes, al qıyınshılıǵın tartıp, azabın shegip mánisinde qollanılǵan.
Al házir miynet sóziniń mánisiózgerdi. Ol awır azap, paydasız qıyınshılıq mánisin hátteki joyıltıp jiberdi, qıyınshılıq mánisinde xalıq sóylew tilinde miynetke qalıw
usaǵan sóz dizbeklerinde ǵana ashırasadı. Házirgi zaman qaraqalpaq tilinde miynet sózi baxıt deregi, sovet adamlarınıń turmıs talabı mánisine iye boldı.
Sonıń menen birge bul sóz házir ilimiy shıǵarma mánisinde de qollanılatuǵın boldı.
Mısalı:
1. 1959-jılı «Nekrasovtıń sheberligi» degen miynettiń úshinshi basılıwı ushın oǵan filologiya iliminiń doktorı degen ilimiy ataq berildi («Ámiwdárya» jurnalınıń 1962-jıl: №3 sanındaǵı kalendarlıq materiallardan).
2. Professor Baskakovtıń “Qaraqalpaq tili», «Sóz shaqapları hám sóz jasaw», “Qaraqalpaq tiliniń qısqasha grammatikası» degen miynetlerinde, sonday-aq jergilikli tilshiler tárpinen dúzilgen mektep grammatikalarında kóplik kategoriyasınıń geypara jasalıw usılları berilgen (D.S.Nasırov, Qaraqalpaq tilinde kóplik kategoriyası).
Sóz mánisiniń tariyxıy ózgeriwi bul udayı bolıp turatuǵın til qubılıslarınıń birinen esaplanadı. házirgi zaman qaraqalpaq ádebiy tiliniń sózlik sostavın quraytuǵın sózlerde mine usı qubılıstı, yaǵnıy sózdiń tariyxıy dáwirler dawamında máni ózgerislerine ushırawın kóriwimizge boladı. Biz qaraqalpaq tilinde qollanılıp kiyatırǵan geypara sózlerdiń mánileriniń tariyxıy dáwirler dawamında ózgeriw faktlerin qarastırıp kóreyik. Máselen, jılqı sózi burın tórt ayaqlı haywanlardı ataytuǵın ǵalabalıq atama bolǵan. Maxmud Qashǵariy óziniń sózliginde onıń mánisin usınday túsindiredi. Al házir ol barlıq tórt ayaqlı haywanlardıń ǵalabalıq ataması emes, al tek atlarǵa baylanıslı ǵana qollanıladı.
Bul jerde jılqı sóziniń dáslepki mánisi pútkilley ózgerip ketgenligin kóremiz. Qaraqalpaq tiliniń sózlik sostavında ol sol ózgerip ketken mánisi menen ómir súrip kiyatır.
Sonday-aq awıl, ayıw, quyash, ul degen sózler de semantikalıq jaqtan úlken ózgerislerge ushıraǵan. Máselen, ataqlı tyurkologlardıń biri S.E.Malovtıń “Eski tyurk jazıw estelikleriǴ boyınsha bergen sózliginde awıl sózi ústi ashıq mal qamaytuǵın qora mánisinde, al ayıw sózi ońbaǵan, jawız, reyimsiz degen mánilerde berilgen.
Awıl hám ayıw sózleri házirgi zaman qaraqalpaq tilinde ol mánilerde hesh qanday qollanılmaydı, ertedegi mánilerin birotala joyıltıp jibergen. Mısalı:
1. Awıldıń arqası qalıń toǵaylıq, tún qarańǵılıqın boyına sińirip dónip tur. (T.Qayıpbergenov, «Muǵallimge raxmet»).
2. Awıldan eki shaqırımday alıslap ketti. (T.Qayıpbergenov, Sonda). 3. Ayıw kóbinese arqada jasaydı.
Bul mısallarda awıl adamlardıń jasaytuǵın belgili bir ornı, xojalıqlardıń jıynalıp qonǵan jeri, ayıw jırtqısh haywanlardıń biri mánisinde qollanılıp tur.
Qaraqalpaqsha russha sózlikte awıl hám ayıw sózleriniń mánisi tómendegishe túsindiriledi:
awıl-aul, selo, derevnya; awıl-úydiń qonaǵı ayda jılda bir keledi (pogov) svoego otnoselchanina kak gosti redko prinimayut.
ayıw-medved; sur ayıw-burıy medved; qara ayıw-chernıy medved; aq ayıw-belay medved.
Tayanısh túsinikler:
Sóz mánisiniń awısıwı. Metofora, túrleri. Metonimiya, Sinekdoxa.
Ádebiyatlar:
1.Baskakov N.A. Karakalpakskiy yazık. t.IV N.,1995.
2.Berdimuratov E. Qaraqalpaq tili (leksikolo-giya).Nókis,1994.
3.Nematov H., Rasulov R. wzbek tili sistem leksikologiyası asoslari.Toshkent.,1995.
Sóz mánisiniń keńeyiw hám tarayıw processleri
Joba:
1. Sózdiń kóp mániligi.
2.Omonimiya hám omonimler.
3.Leksikalıq omonimiya.