Qaraqalpaq tilindegi antonimiya qubılısı

tematikalıq toparlarǵa ajıratıp úyreniw. Úshinshiden, qaramaqarsılıqtıń tipleri boyınsha klassifikaciya jasaw. Logikadaǵı kontrarlıq, qosımsha tolıqtırıwshılıq, konversivlik, yaǵnıy sózlerdiń basqa mánige iye bolıwı, óziniń paradigmasınan basqa paradigmaǵa ótiwi kóz qarasınan úyrenildi. Antonimlerdiń bunday hár qıylı klassifikaciyaların L.A.Novikov, E.N.Miller, N.L.Sokolovlardıń miynetlerinde kóriwge boladı.

3. Antonimlerdiń jasalıwınıń tiykarǵı usılların bayanlaw, sóz jasaw modelleri boyınsha antonimlik qatnaslardıń ańlatılıwı

mashqalası. Bul másele Yu.D.Apresyan, Ya.I.Gelblu, E.N.Miller, A.N.Tixonovlardıń miynetlerinde sóz etilgen.

4. Antonimiya tildiń leksikasın sistemalıq tártiplestiriwdiń kórsetkishi sıpatında, antonimiyanıń basqa semantikalıq kategoriyalar – polisemiya, sinonimiyaǵa qatnası, sinonimlik-antonimlik paradigma túsinigi, sinonim hám antonimlerdiń sózdiń leksika-semantikalıq toparların shólkemlestiriwdegi ornı, semantikalıq maydan túsinigin

anıqlaw. Bul máseleler N.D.Shmelov, Yu.D.Apresyan, L.A.Vvedenskaya hám t.b.

dúziw. Bul boyınsha L.A.Vvedenskaya, M.R.Lvova hám t.b. sózliklerin kórsetiw múmkin.

6. Konkret tillik materialdı leksika-semantikalıq analizlew, ayırım sóz shaqaplarındaǵı antonimlik qatnastı anıqlaw (kelbetlik, feyil, atlıqlardaǵı antonimiya). Bul maqsetlerge erisiw ushın komponentlik analiz metodın keńnen paydalanıw. Bul boyınsha A.M.Zavyalova, L.G.Korsheva hám t.b. izertlewleri ushırasadı.

7. Frazeologiyalıq antonimlerdi arnawlı izertlew, leksikalıq antonimler menen frazeologiyalıq antonimlerdiń ulıwmalıq hám ózine tán ózgesheligi mashqalası. Bul boyınsha A.I.Alexina, E.N.Miller, M.I.Sidorenka hám t.b. miynetlerin kórsetiw múmkin.

8. Antonimlerdi sóylew procesinde qollanıw nızamlılıǵın anıqlaw, tiplik antonimiyalıq kontekstler. Quramında barqulla antonimler jumsalatuǵın sintaksislik struktura: kontekstlik antonimiya; antonimlerdi kórkem bayanlawdıń quralları sıpatında qollanıw, antonimiyaǵa tiykarlanǵan sóylew figuraları, antonimiya antitezanıń leksikalıq tiykarı sıpatında, oksyumoron – antonimiyalıq leksemalardı bir pútin mánige jámlew usılı, antonimlerdiń basqa da kórkemlew qurallarınıń quramında qollanıwı. Antonimlerdiń sintagmatikalıq ózgesheligin hám olardıń stillik qollanıwı haqqında L.A.Novikova, L.A.Vvedenskaya hám t.b. ilimpazlardıń miynetlerin kóriw múmkin.

Joqarıda analiz etilgen miynetlerden kórinip turǵanınday, antonimiya qubılısı quramalı, kóp baǵdarda izertlewdi talap etetuǵın eń tiykarǵı leksika-semantikalıq kategoriya ekenligi málim boldı.

22

II BAP. QARAQALPAQ TILINDEGI ANTONIMLERDIŃ BASQA LEKSIKA-SEMANTIKALÍQ KATEGORIYALARǴA QATNASÍ

HÁM ANTONIMIYALÍQ PARADIGMA

II.1. Antonimlerdiń payda bolıwı máselesi

Sózlik quramda antonimlerdiń payda bolıw sebeplerin túsindiriw qıyın hám quramalı másele bolıp esaplanadı. Bul antonimlerdiń tábiyatınan kelip shıǵadı.

Dúnyanıń qarama-qarsılıqlardan turatuǵınlıǵı haqqında pikirler

antik dáwirlerden baslap-aq ilimpazlarǵa málim bolǵan. Demek, jaratılıstıń ózi qarama-qarsılıqlarǵa qurılǵan. Al antonimlerdiń

buǵan qanday qatnası bar? degen soraw payda boladı. Qazaq tilindegi antonimlerdi arnawlı izertlegen J.Musin: «Lingvistikada qarama-qarsı túsiniklerdi ańlatıwshı sózler antonimler, al qarsılıq túsiniklerdi bildiriwshi sózler bolımsızlıq kategoriyası dep ataladı. Biraq bul antonimler sóz emes, al túsiniklerdi ańlatıwshı topar degendi ańlatpaydı. Sózlerdiń qarama-qarsılıǵı – antonimler qubılıslardı ózinshe sáwlelendiriwi menen tikkeley baylanıslı emes»1 dese, qaraqalpaq til biliminde A.Bekbergenov: «Antonimler predmettiń yamasa onıń belgileriniń qarama-qarsılıǵın emes, al tek olardıń mánileriniń qarama-qarsılıǵın kórsetedi»2 -dep jazadı. Al qırǵız tilindegi antonimlerdi arnawlı izertlegen B.Usubaliev bolsa: «Mánidegi qaramaqarsılıq sózdiń semantikalıq qásiyetinen kelip shıqpaydı, al obektiv

nátiyjesinde payda bolıp, reallıqtı (haqıyqatlıqtı) ilimiy biliwdiń eń tiykarǵı formalarınıń biri.4

A.Bekbergenov antonimlerdiń predmet yamasa onıń belgileriniń qarama-qarsılıǵın emes, al tek olardıń mánileriniń qarama-qarsılıǵın kórsetetuǵının ayta kelip, bas, ayaq yamasa ot, suw bir-birine qarama-qarsı qoyılıp turǵan predmetler emes, al olar bizdi qorshaǵan dúnyada

1Musin J. Qazaq tiliniń antonimder sózdigi. –Almatı: 1984. –B.9.

2Bekbergenov A. Sinonimler hám antonimler. //Qaraqalpaq tili boyınsha izertlewler.–Nókis: 1971. –B.126.

3Usubaliev B. Antonimı v kirgizskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. –Frunze: 1982. –B.2.

4Berdimuratova A. Filosofiya. –No’kis.: «Bilim», 2007. –B.23.

23

birgelkili zatlar. Mısalı: bas, ayaq adam músheleri bolsa, ot, suw bizge birdey kerek bolǵan real nárse ekenin aytadı.1

Bir jaǵınan bul pikirdi maqullawǵa boladı, biraq bul keltirilgen sózlerdiń antonim bolıwınıń tábiyatın tereńirek úyrenip qarasaq, bas hám ayaq sózleriniń antonim bolıwınıń tiykarı sapalıq mánige – biriniń joqarıda (bas), ekinshisiniń tómende (ayaq) ornalasıwına baylanıslı. Conday-aq ot – ıssı, al suw – suwıq bolıwına baylanıslı olar arasında da antonimlik qatnas payda boladı. Bulardan juwmaq shıǵaratuǵın bolsaq, antonimler sapalıq máni yamasa sapalıq belgilerdi bildiriwshi sózler bolıp esaplanadı. Zat, qubılıs, háreketler sapalıq belgileri boyınsha

jaqsı yamasa jaman, kólemi boyınsha úlken ya kishi, salmaǵı boyınsha awır ya jeńil, orınǵa qatnası boyınsha uzaq yamasa jaqın hám t.b. bolıwı múmkin. Mánilerinde zat hám qubılıslardıń sapalıq belgileri anıq hám

tolıq sáwlelengen sózler antonimlerdi payda etedi. Bunnan antonimlerdiń

antonimlerdiń tiykarın quraytuǵın qarama-qarsılıqlar birdey emes. Bul ózgeshelikti esapqa alıp B.Usubaliev antonimlerdi ekige bólip qaraǵan:

1. Tikkeley obektiv qarama-qarsılıqlardı ańlatıwshı antonimler; 2. Pragmatikalıq qarama-qarsılıqlardı ańlatıwshı antonimler.2 Obektivlik shınlıqtaǵı zat hám qubılıslar bir-birinen ózleriniń

kólemi, salmaǵı, reńi, orın hám waqıtqa qatnası hám t.b. belgileri boyınsha ajıraladı. Olardı biz bir-birine salıstırıw arqalı anıqlaymız. Mısalı: Maǵan tarlıq etip atır, Bul Hindistan keń bolsa

da (K.Mámbetov). «Birde sansız jaman bolsań, birde asa jaqsı bolsań adamlar kózine túseseń» degen gáp durıs eken-dá (A.Abdiev).

Keltirilgen mısalda antonimler salıstırıw arqalı payda bolǵan. Sebebi zatlardı, belgilerdi bir-birine salıstırǵanda olar óz ara qaramaqarsılıqlardı payda etedi. Mısalı: keń hám tar sózleri bir-birine antonim boladı. Olardı keń stadion – tar stadion, keń bólme – tar bólme degen kontekstlerde keltirip qaraǵanımızda predmetlerdiń salıstırmalı qarama-qarsı qoyılıwı anıq seziledi. Bul tikkeley obektiv qaramaqarsılıqlardı ańlatıwshı antonimlerdiń bir túri – salıstırmalı qarama-qarsılıqlardı bildiriwshi antonimlerdi payda etedi. Al olardıń

qarsılıǵın ańlatadı. Mısalı: At beline minedi, Iynine sawıt kiyedi («Alpamıs»). Atlardan jerge túsedi, Sawıtların sheshedi («Máspatsha»). Kewlimde qaynap qosıq, Tabılmadı hesh bir doslıq (Kúnxoja). Qazandaǵı suwıp qalǵan tamaǵımdı ishtim de, tapsırmanı tayarlap alıw ushın otırdım (T.Qayıpbergenov). Mısaldaǵı kiyedi – sheshedi, qaynap – suwıp

1 Bekbergenov A. Sinonimler hám antonimler. //Qaraqalpaq tili boyınsha izertlewler.–Nókis: 1971. –B.126.

2 Usubaliev B. Antonimı v kirgizskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. –Frunze: 1982. –B.7.

24

sózleri tikkeley absolyut qarama-qarsılıqlardıń tiykarında payda bolǵan.

Házirgi qaraqalpaq tilindegi salıstırmalı qarama-qarsı máni ańlatıwshı antonimler, tiykarınan, sapalıq, jaǵdaylıq, qásiyet mánilerin, al absolyut qarama-qarsı máni ańlatıwshı antonimler qubılıs, process, háreket mánilerin ańlatıwshı sózler arasında bolatuǵınlıǵı málim boldı.

Pragmatikalıq antonimler haqqında L.A.Novikov bılay deydi:

«…qarama-qarsılıq tuwra mánisinde berilmeydi, al pragmatikalıq jol menen, obrazlı qarama-qarsı qoyıw menen beriledi».1 Demek, bunda sózler

awıspalı mánide antonimlik qatnasqa túsedi. Joqarıda keltirilgen bas- ayaq sózleri bunıń ayqın mısalı boladı. Sonday-aq pal hám uw sózleriniń mazalı – ashshı semalarında antonim bolıwı pragmatikalıq antonimlerge mısal bola aladı: Ashıqtı óltirer yardıń qıyalı, Biyhush eter tatsań lábiniń palı (Ájiniyaz). Uwday ashshı eken (A.Abdiev).

Antonimlerdiń tábiyatın ashıwda qarsılıq túsinigine de anıqlıq kirgiziw zárúr. «Qarsılıq (kontradiktorlıq) qatnasında bolatuǵın túsinikler dep birewi qanday belgilerge iye bolsa, ekinshisi sol belgilerdi basqa belgilerge almastırmay, tek ǵana olardı biykarlawshı túsiniklerge aytamız. Bul túsiniktiń kólemi tolıq túrde teklik túsiniktiń kólemi menen belgilenedi. Mısalı: A – «qara reń», A nıń biykarlanıwı – «qara emes reń».

Logikadaǵı qarama-qarsılıq penen qarsılıq bir-biri menen tıǵız baylanıslı. Logika úsh qurılıslıq elementten turadı:

-pikirden;

-pikirdiń bolımsız tárepinen;

-pikirdiń haqıyqat yamasa bolımlı tárepinen.2

Bul qurılıslıq elementler logikadaǵı qarsılıqlardıń sıpatın belgili bir pikirdiń durıs yamasa qáte tárepleri bolıwı anıq. Logikada bunday qarsılıq túsinikler A – A emes forması arqalı túsindiriledi.

J.Musin bul máseleler haqqında tómendegidey juwmaqlar islegen: «Qarsılıq túsinikler birin-biri tikkeley joqqa shıǵaradı. Mısalı: A –

A emes, B – B emes. Bulardıń arasında hesh qanday aralıq aǵza bolmaydı. Til biliminde bunı bolımsızlıq kategoriyası dep ataydı. Qarama-qarsı túsinikler bir logikalıq qatardıń eń shetki eki aǵzası bolıp tabıladı.

Olardıń arasında úshinshi aralıq túsinik (aǵza) bolıwı múmkin. Qaramaqarsı túsinikler birin-biri joqqa shıǵarıp ǵana qoymaydı, sonıń menen qatar zatqa, qubılısqa jańa baha beredi. Logikada bulardıń aralıq qatnası A – A emes B, B – B emes – S dep belgilenedi».3

Solay etip, antonimlerdiń payda bolıwı qarama-qarsılıqlar menen baylanıslı boladı. Demek, antonimlerdiń tiykarın qarama-qarsılıqlar

1Novikov L.A. Antonimiya v russkom yazıke. –Moskva: 1973. –S.156.

2Kubryakova V.I. Logika. –Rostov-na-Donu: 2001. –S.99.

3Musin J. Qazaq tiliniń antonimder sózdigi.–Almatı: 1984. –B.5.

25

quraydı. Endi qanday sózlerdi antonim dep esaplaymız? -degen orınlı soraw payda boladı.

Ózbek til biliminde R.Shukurov sózlerdiń antonim bolıwın belgilew usılı sıpatında logikalıq oray (mantiqiy markaz) túsinigin qollanadı. Bul haqqında ayta kelip, ol bılay jazadı: «… sayız-shuqır sózleri de

antonim bola almay qaladı, sebebi olardıń ekewi de suwǵa baylanıslı alınǵan. Suw logikalıq oray dep esaplansa, nátiyjede olardı shın mánisinde qarama-qarsı qoyıwǵa bolmaydı. Sonday-aq, bálent – pás sózleri de antonim sıpatında tegislik ústindegi boyı hár túrli nárselerge baylanıslı emes, al tegisliktiń ústingi hám tómengi táreplerin bildirip, nátiyjede bul sózlerdi de qarama-qarsı qoyıwǵa bolmaydı. Logikalıq oray qaǵıydası til biliminde jańa qubılıs bolıp,

ele onı hár tárepleme úyreniwge tuwra keledi»1 -dep jazadı.

Bunda R.Shukurov sózlerdiń antonim bolıwında logikalıq oray túsinigin qollanıp, eger logikalıq oray bolmasa sózler antonim bola almaydı, degen pikirdi bildiredi. Mısalı: aq hám qara sózleri antonim bolıp, olar arasında logikalıq oray xızmetin kók yamasa qızıl sózleri atqaradı. Eger usınday logikalıq oray bolmasa, sózler antonim bola almaydı, dep juwmaq islegen.

úshinshi orta z bolıp, ol tek bir-birin biykarlamaydı, al unamlı mazmun menen sıpatlaydı: molodoy –srednix let, pojiloy – starıy.

Komplementarlıq qarama-qarsılıq x hám u kórinisinde boladı. Olar arasında úshinshi orta túsinik bolmaydı: istinnıy – lojnıy,2 -dep

jazadı.

Bunnan logikalıq oray túsinigi barlıq antonimlerdi belgilewde emes, ol tek aralarında kontrarlıq qarama-qarsılıq bar bolǵan antonimlerge qollanıladı. R.Shukurov ta logikalıq oray túsinigin ele izertlew kerek degen pikirdi aytqan edi.

Biz de L.A.Novikovtıń pikirine qosıla otırıp, barlıq antonim sózler arasında tek kontrarlıq qarama-qarsılıq bolmaydı degen pikirdemiz. Tómendegi antonimlerdi alıp qarayıq: azaytıw – kóbeytiw, aza – toy hám t.b. Azaytıw hám kóbeytiw arasında «orta» degen túsinik, al aza hám toy arasında onday túsinik joq. Demek, birinshi antonim kontrarlıq qarama-qarsılıq, al aza hám toy arasında komplementarlıq qarama-qarsılıq bar.

Antonimiyalıq qatnastıń tildegi kórinisi adamzattıń sanası menen oylawına tikkeley baylanıslı. Adam balası oylaw arqalı átiraptaǵı ózin qorshaǵan zat hám qubılıslardıń qásiyetin, sapasın bir-biri menen salıstıra otırıp, olardı qarama-qarsı qoyadı. Usılayınsha qarama-qarsı

1Shukurov R. Wzbek tilida antonimlar. –Toshkent.: «Fan», 1977. –B.12.

2Novikov L.A. Russkaya antonimiya i eѐ leksikograficheskoe opisanie. –Moskva.: «TERRA», 1997.

–S.9.

26

qoyıp salıstırıwdıń nátiyjesinde antonimiyalıq baylanıs payda boladı.

Sonıń menen tillik qarama-qarsılıq logikalıq qarama-qarsılıq tiykarında payda boladı. Solay da antonimlik baylanıslardı izertlep júrgen ilimpazlardıń ortasında túrli pikirler bar. Ayırım ilimpazlar

onı logikalıq kóz qarastan izertlep, antonim degenimiz qarama-qarsı uǵımlardı bildiretuǵın sózler dese, al ekinshi topar ilimpazlar onı lingvistikalıq kóz-qarastan qarastırıp, mánileri qarama-qarsı sózlerdi antonimler dep qaraydı. B.Isabekov: «Antonimiya logikalıq uǵım menen tıǵız baylanısta bolǵanı menen onı tek ǵana logikalıq tárepten anıqlawǵa bolmaydı. Óytkeni logikalıq uǵımlar tillik, yaǵnıy leksikalıq máni arqalı júzege asadı. Sonlıqtan antonimiyanı lingvistikalıq tárepten anıqlaw kerek,1 -deydi. Biz de usı pikirdiń tárepdarımız.

Obektiv dúnyadaǵı zatlar arasında kólem qatnası boladı. Kólemi úlken bolǵan zattı «úlken» sózi sáwlelendiredi, kólemi kishi bolǵan zattı «kishkene» sózi tiykarında sáwlelendiremiz. Biraq kólemi úlken bolǵan zat (máselen, úlken juldız, úlken dárya) kólemi kishkene bolǵan zatqa (máselen, kishkene juldız, kishkene dárya) qarama-qarsı emes, olar birewibirewin biykarlamaydı. Hátte, olar ortasında zárúrli baylanıs bar. Biraq adamnıń sanası olar arasındaǵı hám usıǵan uqsas basqa da zatlar arasındaǵı ózgeshelikti ulıwmalastıradı. Áne usı qatnaslardıń salıstırılıwı nátiyjesinde qarama-qarsı túsinik payda boladı. Túsinik bolsa sóz arqalı júzege shıǵadı, reallasadı, nátiyjede úlken hám kishkene sıyaqlı antonim payda boladı. Jaqtı hám qarańǵı, ıssı hám suwıq, jumsaq hám qattı, alıs hám jaqın sıyaqlı antonimlerde usınıń tiykarında payda bolǵan antonimler dep esaplaw múmkin.

Ekinshiden, joqarıda kórsetip ótkenimizdey, adam sózdiń mánisine óz individual qatnasın qosıwı, ásirese áyyemgi dáwirlerde tábiyǵıy halat esaplanadı. Bul insannıń psixikalıq ózgesheliginen kelip shıǵadı. Insan

ózi reallasqan zat hám qubılıslarǵa unamlı yamasa unamsız, jaqsı yamasa jaman qatnasta bolatuǵını belgili. Áne usı subekttiń obektke bolǵan qatnası sóz benen sáwleleniwi múmkin. Nátiyjede payda bolǵan unamlı yamasa unamsız, jaqsı yamasa jaman qatnastı sáwlelendiriwshi mánili sóz antonimlerdi payda etedi. Mısalı, aqıllıaqmaq, shıraylı -shıraysız, uyatlı-uyatsız, saqıy-sıqmar hám t.b.

Solay etip, antonimlerdiń payda bolıwında logikalıq hám psixologiyalıq faktorlar áhmiyetli xızmet atqaradı. Bul jaǵday bolsa logika hám psixologiyanıń til bilimi menen tıǵız baylanıslıǵın bildiredi.

Túsinik logikalıq kategoriya sıpatında til materialları tiykarında qáliplesedi, sózdiń mánisi de túsinik penen baylanıslı túrde rawajlanadı. Bul baylanıs, ásirese, tildegi antonim sózlerde ayrıqsha

1 Isabekov B. Leksicheskaya antonimiya v sovremennom uzbekskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. –Tashkent.: 1973. –S.4.

27

kózge taslanadı. Sebebi joqarıda kórsetip ótkenimizdey, antonimler zat hám qubılısqa, olardıń belgi hám háreketlerine adamnıń qatnası qanday ekenligin sáwlelendiretuǵın sózler bolıp tabıladı. Bul qatnas salıstırıw sıyaqlı logikalıq kategoriyalarda óz sáwleleniwin tabadı. Logikalıq kategoriya ulıwma adamzatqa tán bolǵannan keyin, onı ózinde sáwlelendiriwshi antonimiyada da universallıq sıpatlar jámlengen. Túsinik tilden tısqarı da jasasa da, hár bir tildiń sózlik quramınıń rawajlanıwında belgili ornı boladı. Solay etip, túsiniktiń ulıwma adamzat tiline tán ekenligi genetikalıq jaqtan tuwısqan bolmaǵan tillerde de birdey antonimlik qatarlardıń payda bolıwına alıp keledi. Logikalıq kategoriya bolǵan túsinik hár qıylı tillerde hár qıylı seslik material tiykarında júzege asadı. Máselen, qaraqalpaq tilindegi jaqsı

hám jaman antonimlik qatarı, ózbek tilinde yaxshi hám ѐmon túrinde, rus tilinde xoroshiy hám ploxoy túrinde antonimlik qatardı dúzedi. Bul semantikalıq qubılıs ulıwmalıq xarakterge iye ekenligin kórsetedi. Antonimiya til qubılısı sıpatında logikalıq kategoriyalar menen baylanıslı ekenligin tómendegi halatta da kóriwimiz múmkin. Eger antonimlik juplıqlardıń sıńarlarınıń birewiniń mánisi ózgerse, yamasa gónergen sózge aylansa onda onıń ornın basqa bir sóz iyeleydi.

Bul sóz gónergen sóz sáwlelendirilgen túsinikti sáwlelendiriw wazıypasın ózine aladı hám gónergen sóz ornında onıń antonimi menen antonimiyalıq qatnasqa kirisedi. Mısalı, Maxmud Qashǵariydiń «Devanu luǵat-it-túrk» miynetinde «bay» sóziniń (3,173) leksikalıq mánisine qarama-qarsı bolǵan leksikalıq máni «chıǵay» sózi (3,257) menen sáwlelenip, sol dáwirlerde bay hám chıǵay sózleri antonim edi. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde «chıǵay» sózi qollanılmaydı. Bul sózdiń qollanıwdan shıǵıp qalǵanlıǵı ol sáwlelendiretuǵın túsiniktiń de biziń sanamızdan shıǵıp qalǵanlıǵın kórsetpeydi. Solay etip, «chıǵay» sózi qollanıwdan shıqsa da ol sáwlelendirgen túsinik biziń sanamızda jasar eken, sol túsiniktiń tilimizdegi qabıǵı bolıwı kerek. Túsiniktiń qanday

seslik material menen sáwleleniwi bul túsinikke baylanıslı emes. Solay eken, jarlı túsinigi «chıǵay» seslik kompleksi menen sáwlelene me yamasa jarlı seslik kompleksi menen sáwlelene me, bul onıń ushın áhmiyeti joq.

Qaraqalpaq tilinde jarlı sózi «chıǵay» sózi ańlatqan túsinikti sáwlelendiriw wazıypasın áste-aqırınlıq penen iyelep alǵanlıqtan «chıǵay» sózi sózlik quramnan shıǵıp qaldı hám óziniń antonimlik qatardaǵı ornında «jarlı» sózine bosatıp berdi. Bunday mısaldı tilimizde kóplep ushıratıwımızǵa boladı.

Solay etip, antonimiyaǵa tán kóplegen faktler onıń logikalıq faktordıń tilde óz sáwleleniwin tabıwı ekenliginen dárek beredi. Bunıń menen antonimiya tek logikalıq qubılıs bolıp, logika pániniń úyreniw obekti eken, tilde tek óz sáwleleniwin tabadı degen juwmaq jasawǵa bolmaydı. Antonimiya tillik qubılıs. Ol til biliminiń úyreniw obekti esaplanadı. Sebebi, ol til materialı bolǵan sesler arqalı óz sáwleleniwin tabadı.

28

Sońǵı waqıtları jazılǵan ilimiy miynetlerde «antonim» terminin forması, semantikası hám funkciyası boyınsha dástúriy túsiniw onıń hár qıylı tekstlik variantların tolıq qamtıy almay atırǵanlıǵı kórsetedi.

Soǵan baylanıslı sońǵı izertlewlerde «antonimiyalıq oppoziciya», «antonimiyalıq qubılıs» terminleri jumsalıp atır. «Antonim» hám «antonimiyalıq oppoziciya» terminleriniń ilimiy ádebiyatlardaǵı mánilerine qarap óteyik.

L.A.Vvedenskaya «ádette mánileri qarama-qarsı sózler antonimler esaplanadı. Olar obektiv dúnyadaǵı bir tekles qubılıslardı ańlatatuǵın túsiniklerdi atap keledi, qurılısı jaǵınan bir sóz shaqabına kiredi», -dep jazadı.1

Biziń pikirimizshe, antonimlik birliklerdiń teksttegi xızmetin tolıq ashıp bere almaydı. Qaraqalpaq shayır, jazıwshılarınıń shıǵarmaların analizlew barısında antonimiyalıq máni tek sózlerge ǵana tán emes, al teksttegi sóz dizbekleri, gáp, qospa gáp túrindegi naqılmaqallar, hátte teksttegi diktemalarǵa da tiyisli ekenliginiń gúwası boldıq.

Solay etip, antonimdi dástúriy túsiniw, antonimiyalıq birliklerdiń teksttegi xızmetiniń ayırmashılıǵın tolıq sáwlelendirmeydi. Sonlıqtan da antonimiya qubılısınıń semantikalıq aspektine tiykarǵı dıqqattı awdarıp antonimlerdiń kontekstlik formaların úyreniwde «antonimiyalıq oppoziciya» terminin qollanǵan maqul. Biziń pikirmizshe, antonim bul tildiń birligi, al antonimiyalıq oppoziciya sóylewdiń birligi. Antonimiyalıq oppoziciyanıń tiykarǵı ózgeshelik belgisi semantika, forma hám xızmetleriniń ráń-báreńligi, standart emesligi. Tildegi antonimler kórkem sóz sheberiniń oy-pikirin bayanlawda tekstlik keńislikte burınǵı qáliplesken sheńberden shıǵıp, ádettegiden ózgeshe qollanıw múmkinshiligine iye boladı, mánini bayıtadı hám solay etip antonimiyalıq oppoziciyanı payda etedi.

Antonimiyalıq oppoziciya – bul keń mánili termin bolıp, antonimiyanıń tiykarǵı belgisi bolǵan qarama-qarsılıq hám qarama-qarsı qoyıwdı bildiredi, óziniń ishine sóz – antonimler, gáp – antonimler, sóz dizbegi – antonimler hám kólemli tekstlerdegi diktemalardıń teksttegi binar qatnaslı sáwlelendiredi.

II.2. Antonimlerdiń klassifikaciyası

Til biliminde antonimlerdi bir neshe aspektlerde klassifikaciyalaw tájiriybesi ushırasadı. Eń dáslep quramındaǵı sıńarlarınıń mánisiniń

óz ara qarsılıq dárejesine qaray tolıq antonimler hám yarım antonimlerge ajıratıladı.2 Bul klassifikaciyada yarım antonimlerge birdey túbirden affiksler arqalı jasalǵan antonimlerdi kirgizgen.

1Vvedenskaya L.A. Slovar antonimiov russkogo yazıka. –Moskva.: «Astrel»: AST. 2008, –S.5.

2Usmanov S. Antonimler. «Wzbek tili va adabiѐti masalalari», -Toshkent, 1958, №2

29

Sonday-aq, antonimlerdi birdey túbirli hám hár qıylı túbirden jasalǵan antonimler dep klassifikaciyalaw ushırasadı.1

Ayırım antonimler semantikalıq strukturası tolıq qarama-qarsı sıńarlardan payda bolǵan bolsa, ayırım antonimler semantikalıq qurılısınıń ayırım leksikalıq mánisi qarama-qarsı sıńarlardan ibarat boladı. Usınday jaǵdaylarǵa baylanıslı antonimiyanı eki poziciyadan klassifikaciya jasaw tájiriybesi de ushırasadı:

1. Sózlerdiń óz ara qarama-qarsı keliwi leksikalıq mánilerine qaray klassifikaciya jasaladı;

2. Sózlerdiń óz ara qarama-qarsı leksikalıq mánileriniń stilistikalıq boyawǵa iyeligine qaray klassifikaciya jasaladı.

Antonimlerdiń komponentleri polisemantikalıq sóz bolıwı da, monosemantikalıq sóz bolıwı da múmkin. Antonim sıńarları bolǵan sózlerdiń kóp mániligi usı sózlerdiń óz ara barlıq leksikalıq mánileri menen de, yamasa ayırım leksikalıq mánileri menen de qarama-qarsı bolıwı ushın múmkinshilik beredi. Antonimlerdiń sıńarları bolǵan sózler mine usınday óz ara qarama-qarsı leksikalıq mánilerine qaray eki túrge ajıratıladı:

1. Sıńarlarınıń leksikalıq mánisi qarama-qarsı bolǵan antonimler, yaǵnıy absolyut antonimler;

2. Komponentleriniń ayırım leksikalıq mánisi qarama-qarsı bolǵan antonimler.

Absolyut antonimlerdiń komponentleri bolǵan sózler óziniń leksikalıq mánisi óz ara qarama-qarsı bolıp keledi. Máselen, atlıq sóz shaqabına kiretuǵın qımbatshılıq-arzanshılıq, jaqsılıq-jamanlıq, ráwish sóz shaqabına kiretuǵın burın-soń, erte-kesh, kelbetlik sóz shaqabına kiretuǵın ras-ótirik, aq-qara antonimleri absolyut antonimler. Sebebi bul absolyut antonimlerdiń hár birindegi hár bir sıńar

monosemiyalıq sózlerden ibarat. Yaǵnıy sózlerde tek bir ǵana monosemantikalıq óz ara qarama-qarsılıq bolǵanı ushın olar antonimlerdi payda etip tur. Antonim sıńarları bolǵan sózler óz ara absolyut qarama-qarsı semantikaǵa iye.

Absolyut antonimlerdiń komponentleri monosemantikalıq sózlerden bolıwı da, sonday-aq, polisemantikalıq sózlerden bolıwı da múmkin. Usıǵan baylanıslı absolyut antotimler eki túrge ajıraladı:

a)monosemantikalıq absolyut antonimler;

b)polisemantikalıq absolyut antonimler.

Monosemantikalıq absolyut antonimlerdiń sıńarları bir mánili sózden ibarat boladı. Oǵan joqarıda mısal berdik. Al polisemantikalıq absolyut antonimlerdiń sıńarları kóp mánili sóz boladı. Antonim sıńarları bolǵan kóp mánili sózlerdiń barlıq leksikalıq mánileri óz ara antonimiyalıq qatnasta bolıwı múmkin, yaǵnıy antonimniń bir sıńarı

bir neshe mánige iye bolsa, ekinshisi de áne usınday mánige iye boladı

1 Shukurov R. Bir xil wzakli antonimlar. «Wzbek tili va adabiѐti». –Toshkent, 1972, №3

30

hám olar hár biri óz ara qarama-qarsı túrde boladı. Mısalı, qarıwlı hám ázzi antoniminiń hár bir sıńarı úsh leksikalıq mánige iye, yaǵnıy «kúshli» sóziniń hár bir leksikalıq mánisine qarama-qarsı leksikalıq máni «ázzi» sóziniń semantikalıq qurılısında jámlengen.

1. «Kúshli» sóziniń «kúshi kóp» mánisine «ázzi» sóziniń «kúshi az» leksikalıq mánisi qarama-qarsı jaǵdayda. Mısalı: Kúshli aladı, ázzi qaladı, birewdi-birew ayap atırǵan joq (Sh.Seytov).

2. «Kúshli» sóziniń «bekkem, shıdamlı» leksikalıq mánisine «ázzi» sóziniń «bos, mort» leksikalıq mánisi qarama-qarsı boladı. Ógiziń kúshli bolmasa bunsha tógindi tógiw qayda (Qq.x.e.). Óziniń ázziligi ushın ózin-ózi sógip, ózin úlken emes, esheyin bir jánliktiń qaraltımında kóre aladı (Sh.Seytov).

3. «Kúshli» sóziniń «bay, rezervleri kóp» leksikalıq mánisine «ázzi» sóziniń «rezervleri joq» leksikalıq mánisi qarama-qarsı jaǵdayda boladı. Mısalı: Kúshliler ázzini qaqbaylap shetke, Qoy derge xoja joq degen usı dá (I.Yusupov).

Qaraqalpaq tilinde sıńarları kóp mánili sózlerdiń barlıq mánileri

óz ara qarama-qarsı bolıwı onsha kóp ushıramaytuǵın qubılıs. Solay bolsa da, bunday antonimler tilimizde ushırasadı.

Qaraqalpaq tilinde juwan hám jińishke, payda-zıyan, gúna-sawap sıyaqlı antonimlerde óz ara birden artıq leksikalıq mánisi boyınsha absolyut jaǵdayda qarama-qarsı. Juwan-jińishke antoniminiń hár bir sıńarı úsh mánige iye bolıp, barlıq leksikalıq mánileri boyınsha antonimiyalıq qatnasta boladı. Juwan sózi enli leksikalıq mánisi menen

eni kishkene leksikalıq mánisindegi jińishke sózine antonim boladı: Bilegi juwan birew hár jolıqqanda, sozǵan qolımdı qorqa-qorqa alaman, qolımdı awırtıp qısıp turǵanda, Bilimi jińishkeligin sezip qalaman (I.Yusupov). Mine sonnan beri onıń qorjını juwanıp, aldınan kese ótkenge awız salıp júr (K.Sultanov). Beli jińishke jawırnı keń, qálegen kiyim belin buwsa jarasıp ta sala beredi (Sh.Seytov).

Juwan sóziniń semiz leksikalıq mánisi jińishke sóziniń «arıq» leksikalıq mánisine qarama-qarsı boladı: Tereńge ketken juwan tamır, Jińishkerip sozılıńqırasa da bekkem (I.Yusupov). Ózleri bizlerdiń miynetimizdi sorıp, juwan qarın bay bolajaq (K.Sultanov). Jolawshı awzına nár tiygenin abaylap, ádep tamsandı, soń birew tartıp alatuǵınday jińishke barmaqları menen keseniń ernegin bekkem usladı, qolı – dir-dir (Sh.Seytov).

«Juwan» sóziniń «pás, qopal» leksikalıq mánisi jińishke sóziniń

«joqarı, ótkir» leksikalıq mánisine qarama-qarsı: Dúnyaǵa aybaraq salıp shırlaǵan juwan dawıs basılǵannan soń, ańlıp júrgen Qánigúl apay apamnıń qasına kelgen (J.Aymurzaev). Ayqızdıń sıńsıǵan tolqınlı jińishke dawısı álemdi basına kótergendey boldı (A.Begimov).

2. Antonimlerdiń komponenti bolǵan sózler ayırım leksikalıq mánisi menen de óz ara qarama-qarsı boladı. Mısalı: qalıń hám juqa sózleri tek genetik mánileri menen antonim sıńarları bola aladı.

31