Qaraqalpaq tilindegi antonimiya qubılısı

ibarat ekenligi tilshi ilimpazlar tárepinen kórsetilgen. Máselen, Ferdinand de Sossyur til hám sóylew xızmetin bir-birinen ajıratıp qaraydı. Sinxroniyanı diaxroniyadan principial túrde ajıratadı, tildiń sistemalıq xarakterin kórsetip, onıń quramına kiretuǵın aǵzalardıń bir-birine qarama-qarsı qoyılıwına tiykarlanatuǵının kórsetip, «til konkret til birlikleriniń tolıq bir-birine qarama-qarsı qoyılıwına tiykarlanǵan sistema bolıp tabıladı»,1 -dep jazadı.

Praga lingvistikalıq mektebi wákili N.Trubeckoy «Fonologiya tiykarları» miynetinde fonemalardıń oppoziciyası máselesine ayrıqsha dıqqat awdaradı. Fonetika-fonologiyalıq yarusta fonemalardıń bir-birine uqsaslıǵı yamasa ayırmashılıǵın anıqlaw olardı bir-birine qaramaqarsı qoyıw usılı arqalı anıqlanadı. Dawıslı seslerdi dawıssız seslerge qarama-qarsı qoyıw tiykarında olardıń ayırmashılıǵı kórsetiledi. Sonday-aq juwan dawıslı sesler, jińishke dawıslı sesler,

til aldı dawıslı sesi, til artı dawıslı sesi, ashıq dawıslı ses, qısıq dawıslı ses, erinlik dawıslı ses, eziwlik dawıslı ses, únli dawıssız ses,

únsiz dawıssız seske qarama-qarsı qoyıladı.

Morfologiyalıq yarusta sóz shaqapları – atlıq, kelbetlik, sanlıq, almasıq, feyil, ráwish, kómekshi sózler hám eliklewish hám tańlaq sózlerde de antonimiyalıq qubılıstıń belgileri boladı. Ásirese, kelbetlik jasawshı affikslerde bul qubılıs ayqın kózge taslanadı. Kelbetlik jasawshı -lı//-li qosımtası -sız//-siz qosımtasına antonim affiksler. Feyildiń bolımsızlıq forması -ma//-me nollik formaǵa qarama-qarsı, feyildiń máhál kategoriyasında ótken máhál keler máhálge qarsı qoyıladı. Sanlıqlarda «jup» sózi «taq» sózine antonim boladı. Almasıqlar kontekstte antonimlik mánide jumsaladı. Sintaksislik yarusta da antonimiyalıq qubılıstıń kórinislerin kóriwge boladı. Bolımlı hám bolımsız gápler, dizbekli hám baǵınıńqı qospa gáplerde de antonimiya qubılısınıń kórinisleri ushırasadı. Ásirese naqıl-maqallar túrindegi

qospa gáplerde bul qubılıs jiyi gezlesedi. «Bar», «joq» predikativleri

de kontekstte antonimlik xızmet atqaradı. Qarama-qarsı mánili baǵınıńqılı hám dizbekli qospa gápler pikirdi ótkirlestirip, emocional-ekspressivlik tásirdi kúsheytip beriw ushın kórkem ádebiy shıǵarmalarda keńnen qollanıladı.

1 Sossyur F. Kurs obshey lingvistiki. – Moskva, 1933. –S.76.

12

Antonimiya qubılısı leksika-semantikalıq yarustıń eń tiykarǵı kategoriyalarınıń biri. Ádette qarama-qarsı mánili sózler antonimler dep ataladı. Biraq bul anıqlamada túsiniktiń tolıq mánisi ashılmaǵan, antonimiyanıń ulıwma teoriyalıq kriteriyaları tolıq anıqlanbaǵan.

Antonimiya boyınsha izertlewlerde antonimlerdiń qurılısı boyınsha da hár qıylı pikirler bildirilgen. Birinshi topardaǵı ilimpazlar antonimler dep tek hár qıylı túbirlerden jasalǵan sózlerdi tán aladı

(Bulaxovskiy, 1954, Musin, 1970, Isabekov, 1973). Mısalı: keń-tar, jaqsı-jaman, úlken-kishkene hám t.b. Basqa ilimpazlar (bul pikirdi bildiriwshiler kópshilikti quraydı) tek hár qıylı túbirlerden jasalıp qoymastan, birdey túbirge biykarlaw, qarama-qarsı máni bildiretuǵın

túrinde de bolıwı múmkin, sonday-aq turaqlı sóz dizbegi túrinde de bolıwı múmkin. Sonlıqtan da antonimler túbir sózlerge sóz jasaw affiksleriniń jalǵanıwı arqalı jasalıwı da múmkin, sonday-aq, sóz dizbegin payda etiw arqalı da jasalıwı múmkin. «Antonimiyalıq qatnas tildiń ayırım basqıshlarınıń ishinde de bolıwı múmkin. Sonday-aq hár qıylı basqıshtaǵı birlikler arasında da bolıwı múmkin».1

Adamlardıń qarama-qarsılıqtı subektiv seziwi hár qıylı ekstralingvistikalıq faktorlarǵa baylanıslı boladı. L.A.Novikov bul tuwralı bılay jazadı: «qarama-qarsılıqtı seziw hám qabıllaw adamlardıń jası, kásibi, geografiyalıq, ıqlımlıq, sociallıq hám t.b. turmıslıq jaǵdayları menen baylanıslı boladı [Novikov, 1984:7].2

Aralas geografiyalıq relefke úyrengen adam ushın, - dep jazadı avtor, - taw hám tegislikti qarama-qarsı qoyıw tábiyiy esaplanadı, al tegislikti hesh qashan kórmegen tawlı adam ushın taw hám jıra, shuqırlıq qarama-qarsı bolıp kórinedi. Diyxan ushın egis hám terim qarama-qarsı mánili sóz bolsa, astronom ushın – quyash hám planetalar antonim boladı. «Pútin» sózine ayna qıyıwshı ushın «sınıq» sózi, kir juwıwshı

«jırtılǵan» sózi, basqa ustalar ushın sınǵan, maydalanǵan sózi, xudojnik, súwretshi hám arxitektor ushın «fragmenti» sózi qarama-qarsı sóz boladı.3

Solay etip, associativ qarama-qarsılıq adamlardıń sanasında qáliplesedi. Qarama-qarsılıq oppoziciyaǵa qatnasta anıqlanadı.

1Churnosova T.F. Antonimiya v imennom slovoobrazovanii nemeckogo yazıka. – Samara, 2004, – S.5.

2Novikov L.A. Russkaya antonimiya i eѐ leksikograficheskoe opisanie.// M.R.Lvova. Slovar antonimov russkogo yazıka. –Moskva, 1984, –S.7.

3Novikov L.A. Kórsetilgen miyneti. –S.7

13

Ilimpazlar til birlikleri arasındaǵı oppoziciyanıń (qarsılıq) tiykarǵı tórt túri bar ekenligin kórsetedi:

1) ekvipolent (teń dárejeli) qarsılıqlar; 2) proporcional (sáykes) qarsılıqlar;

3) gradual (kem-kem kúsheytip barıwshı) qarsılıqlar; 4) privativ (tolıq emes) qarsılıqlar.1

Ekvipolent, yaǵnıy teń dárejeli qarsılıqta eki til birliginiń ózine

tán belgi – ózgesheligi tiykarında óz ara qarama-qarsı qoyılıwı, qarsılıǵı túsiniledi. Mısalı: [qoy] : [qoshqar]. Bul qarsılıqta bir til birligi urǵashılıq, ekinshisi bolsa erkeklik mánisine iye.

Proporcional (sáykes) qarsılıqlar degen de belgili bir belgi tiykarında dúzilgen qarsılıqlar qatarı túsiniledi. Máselen, «erkeklik» hám «urǵashılıq» belgisi tiykarında júdá kóp sózler qarsılıqlar payda etiledi. Mısalı: qız-jigit, er-qatın, ata-ana, kempir-ǵarrı, ájapaájaǵa, sıyır-ógiz, qoraz-tawıq, buwra-ingen, ayǵır-baytal, teke-eshki hám t.b. kóplegen qarsılıqlar óz ara sáykes.

Gradual qarsılıq eń keminde úsh til birligi ortasında boladı. Bul birlikler belgili bir belgi – ózgesheliktiń dárejesine – az-kópligine baylanıslı óz ara qarama-qarsı qoyıladı. Mısalı: náreste-bala-qız- jigit-er-qatın-kempir-ǵarrı sózlerinde jastı bildiriwshi belgi kemkem ósip baradı hám gradual qarsılıqtı payda etedi. Mısalı: Sıbırla- sóyle-ayt-baqır; jaman-jaman emes - jaqsı-júdá jaqsı; qulın-ǵunan- dónen-at; buzaw-baspaq-tana-ógiz hám t.b.

Privativ (tolıq emes) qarsılıqlar basqa qarsılıqlardan keskin ajıralıp turadı. Bunday qarsılıq eki til birligi yamasa til birlikleriniń eki toparı arasında boladı. Bul birliklerdiń biri turaqlı boladı. Mısalı: «qoshqar» sózi barqulla qoydıń tek erkegin ańlatıp keledi, urǵashı qoydı bildire almaydı. Usıǵan baylanıslı

«qoshqar» sóziniń mánisindegi «erkeklik» belgisi turaqlı, hesh ózgermeydi. Al, «qoy» sózi bolsa ayırım jaǵdaylarda «urǵashılıq» mánisin joǵaltıp, erkek qoydı (qoshqar) ańlata aladı. Mısalı:

«Qurbanlıqqa tiykarınan eshki emes, qoy soyıladı» degen gápte «qoy» sózinde jınıs mánisi joq. Qurbanlıqta tiykarınan qoshqar soyıladı, yamasa «Bazardan qoy satıp aldıq» degen gápte de jınıs mánisi joq, bazardan eshki emes, al qoy yamasa qoshqar satıp alınǵanın bildiredi.

Solay etip, bul túrdegi qarsılıq privativ (tolıq emes) qarsılıq boladı. Sebebi onıń aǵzalarınıń biri kúshsiz (belgisiz, neitral) bolsa, ekinshisi kúshli (belgili) boladı.

1 Nematov H., Rasulov R. Wzbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. –Toshkent.: «Wqituvchi». 1995. –B.16.

14

I.3. Antonimiyanı izertlewdiń tiykarǵı basqıshları hám aspektleri

Tildegi antonimiya qubılısı dúnya tilshileriniń dıqqatın ózine tartıp, bul tema boyınsha bir qansha ilimiy izertlew jumısları jazılǵan.

Pogrebnaya Natalya Aleksandrovnanıń «Rus hám inglis tillerindegi antonimiyalıq koncept» temasındaǵı kandidatlıq dissertaciyası qurılısı boyınsha kirisiw, úsh bap hám juwmaqtan ibarat. Jumıstıń birinshi babı «Kodlastırılǵan rus hám inglis tillerinde antonimiyalıq koncept» dep ataladı. Bul bapta antonimiyalıq koncepttiń ulıwma koncept túsiniginiń bir túri ekenligi, rus hám inglis tillerindegi «aqıllı-

aqmaq», «baxıt-baxıtsızlıq», «jumıs-jumıssızlıq», «baylıqjarlılıq», «dos-dushpan», «haqıyqatlıq-jalǵan» konceptleri ilimiy izertlengen. Jumıstıń ekinshi babında rus hám inglis xalıqlarınıń

ózin qorshaǵan álemdi tanıwı, onı qabıllawında antonimiyalıq koncept máselesi úyrenilgen. Jumıstıń úshinshi babı «Antonimiyalıq konceptler hám tillik úzliksizlik» dep ataladı. Bul bapta rus tiliniń koncept tarawında antonimiyalıq konceptler, inglis tiliniń konceptler tarawında antonimiyalıq konceptler máseleleri izertlengen.1

Kun Czinniń «A.P.Chexov gúrrińlerindegi antonimiyanıń tekstti shólkemlestiriwshilik funkciyası» degen temadaǵı dissertaciyalıq jumısı qurılısı boyınsha kirisiw, úsh bap ham juwmaqlawdan ibarat.2 Jumıstıń birinshi babı «Shaxs faktorı hám kórkem shıǵarmanıń teksti» dep ataladı. Bul bapta tillik shaxs, yaǵnıy avtordıń ózi kórkem teksttiń kategoriyası sıpatında, avtor «Meni» kórkem sóz stilistikasınıń kategoriyası sıpatında, álem kartinası hám A.P.Chexov gúrrińlerindegi teksttiń kommunikativlik strategiyası máseleleri sóz etilgen. Jumıstıń

ekinshi babı «Antonimiya maydanı, qurılısı hám A.P.Chexov gúrrińlerindegi personajlar zonası» dep ataladı. Bul bapta A.P.Chexovtıń dóretiwshilik ózgesheligi, tillik hám jeke avtorlıq antonimiya, teksttiń antonimiyalıq keńisliginiń semantikası hám qurılısı, antonimiyalıq paradigma, antonimiyalıq blok, antonimiyalıq maydan máseleleri úyrenilgen. Sonday-aq, usı bapta leksika-semantikalıq maydan hám kórkem tekstte avtorlıq proekciya, leksika-grammatikalıq antonimiyalıq keńislik – personajdıń sociallıq psixologiyalıq jasawı,

«juwan» hám «jińishke», «Xameleon», «úlken Volodya» hám «kishkene Volodya» konceptleri izertlengen. Jumıstıń úshinshi babı «Antonimiyanıń ekspressivligi hám tekst dóreliw» dep ataladı. Bul bapta antonimiyanıń ekspressivlik funkciyası, tekst dóreliwinde sózlik kommunikaciyanıń qurılısı, tekst, kontrastlıq máni hám kelisiw,

1 Pogrebnaya N.A. Antonimicheskiy koncept v russkom i angliyskom yazıkax. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. – Minsk, 2006.

2 Kun Czin. Tekstoobrazuyushie funkcii antonimii v rasskazax A.P.Chexova. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. – Moskva, 2000.

15

A.P.Chexov gúrrińlerindegi qarama-qarsı qoyıw poetikası, antonimiyanıń stilistikalıq figuraları - antiteza, oksyumoron, diateza, amfiteza, akroteza máseleleri izertlengen.

Zakirova Ravilya Minnexanovnanıń «Tatar tilindegi antonimler» (leksika-grammatikalıq, semantikalıq qollanılıw ózgesheligi) degen temadaǵı dissertaciyası qurılısı boyınsha kirisiw, úsh bap hám

«Antonimlerdiń leksika-grammatikalıq hám strukturalıq ózgesheligi, klassifikaciyalaw principleri» -dep ataladı. Bul bapta antonimlerdi

leksika-semantikalıq ózgesheligi» dep ataladı. Bul bapta enantiosemiya, antonimiya hám sinonimiya, antonimiya hám polisemiya, antonimlerdiń stilistikalıq funkciyası, tillik hám kontekstlik antonimler, oksyumoron

hám kataxrezler, onamastikadaǵı antonimiya, frazeologiyalıq antonimler máseleleri izertlengen.2

Churnosova Tatyana Fedorovnanıń «Nemis tilinde atawısh sózlerdiń jasalıwındaǵı antonimiya» temasındaǵı kandidatlıq dissertaciyası qurılısı boyınsha kirisiw, úsh bap hám juwmaqtan ibarat.3 Jumıstıń kirisiw bóliminde temanıń aktuallıǵı, obekti hám predmeti, ilimiy jańalıǵı, teoriyalıq áhmiyeti, maqseti hám wazıypaları, izertlewdiń derekleri, metodları, ámeliy áhmiyeti kórsetilgen. Jumıstıń birinshi

babı «Antonimiyanıń ulıwma mashqalaları» dep ataladı. Bul bapta antonimiya qubılısınıń logikalıq hám filosofiyalıq tiykarları, tillik antonimiya hám onıń tipleri, házirgi sóz jasalıw teoriyasınıń tiykarǵı túsinikleri, antonimiyalıq sóz jasalıw máseleleri úyrenilgen. Jumıstıń ekinshi babı «Nemis tilinde substantiv sóz jasalıwda antonimlikti payda etetuǵın qurallar» -dep ataladı. Bul bapta substantiv antonimlerdiń jasalıwında túpkilikli nemis prefiksleriniń xızmeti, ózlestirilgen prefikslerdiń antonim - atlıqlardıń jasalıwındaǵı ornı, antonimiyalıq sóz jasalıwda suffiksli substantiv modeldiń qáliplesiwi máseleleri úyrenilgen. Jumıstıń úshinshi babı «Nemis tilinde adektivlik sóz jasalıwda antonimlilikti payda etetuǵın qurallar» -dep

1 Zakirova R.M. Antonimı v tatarskom yazıke (Leksika-grammaticheskie, semanticheskie i stilisticheskie osobennosti upotrebleniya). Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. – Kazan, 2001.

2Zakirova R.M. Kórsetilgen miyneti. –B. 4.

3Churnosova T.F. Antonimiya v imennom slovoobrazovanii nemeckogo yazıka. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. – Samara, 2004.

16

ataladı. Bul bapta basqa sóz shaqaplarınıń kelbetlikke ótiwinde prefiksler menen jasalǵan antonimler, kelbetliklerdiń jasalıwında suffiksler hám yarım suffiksler menen antonimlerdiń jasalıwı izertlengen. Yarım suffikslerge nemis tilinde ayırım kelbetliklerdi jasawda qosımta xızmetinde jumsalatuǵın -arm, -reich, -voll, -los, frei morfemaların kirgizgen.

Tupchieva Nargiz Magamedovnanıń «Házirgi lak tilindegi antonimiya» degen temadaǵı kandidatlıq dissertaciyası qurılısı boyınsha kirisiw,

úsh bap hám juwmaqtan ibarat.1 Jumıstıń kirisiw bóliminde tema boyınsha izertlew jumıslarına sholıw jasalǵan. Jumıstıń birinshi babı «Házirgi lak tilindegi antonimler hám olardıń klassifikaciyası» dep ataladı. Bul bapta lingvistikalıq ádebiyatlardaǵı antonimiya mashqalası, lak tilinde bahalaw semantikası, qarama-qarsılıq tipi boyınsha antonimlerdiń klassifikaciyası, leksikalıq antonimlerdiń tematikalıq klassifikaciyası, leksikalıq antonimlerdiń strukturalıq klassifikaciyası, birdey hám hár qıylı túbirden jasalǵan antonimler, enantiosemiya, lak tilindegi antonimiya dárejesi, lak sóylew tilindegi kompozitler izertlengen. Jumıstıń ekinshi babı «Lak tilindegi antonimiyanıń basqa leksikalıq tipleri menen qatnası» -dep atalıp, bul

bapta antonimiya hám kóp mánilik, antonimiya hám sinonimiya, antonimiya hám derivaciya, hár qıylı túbirlerden jasalǵan antonimlerdiń paradigması, bir túbirli antonimlerdiń sóz jasalıw paradigması, antonimiya hám turaqlı sóz dizbekleriniń qatnası máseleleri anıqlanǵan. Jumıstıń úshinshi babı «Lak poeziyasındaǵı antonimiya» -dep ataladı.

Bul bapta lak xalıq poeziyasındaǵı antonimler, házirgi lak shayırlarınıń

dissertaciyası qurılısı jaǵınan kirisiw, tórt bap hám juwmaqtan ibarat.2 Jumıstıń birinshi babı «Antonimiyanıń tiykarǵı teoriyası hám tekst dóretiw» -dep ataladı. Bul bapta házirgi inglis hám rus tillerindegi antonimiyalıq kogeziyanı izertlewdiń aspektleri, lingvistikalıq izertlewdiń obekti sıpatında teksttiń qurılıslıq-semantikalıq birligi izertlengen. Baptıń sońında juwmaq jasalǵan. Jumıstıń ekinshi

babı «Antonimiyalıq kogeziya – lingvistikalıq kategoriya sıpatında» -dep ataladı. Bul bapta lingvistikalıq ádebiyatlarda antonimiyalıq kogeziya

1 Tunchieva N.M. Antonimiya v sovremennom lakskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. – Maxachkala, 2006.

2 Zayceva N.V. Antonimicheskaya kogeziya v sovremennom russkom i angliyskom yazıkax. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. – Rostov-na-Donu, 2008.

17

kogeziyanıń pragmatikalıq hám stilistikalıq analizi» -dep ataladı. Bul bapta antonimiyalıq kogeziyanıń kommunikativlik - pragmatikalıq aspekti, antonimiyalıq kogeziyanıń ekspressivlik múmkinshilikleri izertlengen. Jumıstıń tórtinshi babı «Antonimiyalıq kogeziyanıń tekst dóretiwshilik xızmeti» -dep ataladı. Bul bapta kontaktli hám distantlı antonimiyalıq kogeziyanıń diktemanıń kompoziciyalıq - mánilik qurılısın payda etiwdegi xızmeti, diktemalar arasındaǵı óz ara qatnastı támiyinlewdegi xızmeti, kontaktlı hám distantlı antonimiyalıq kogeziyanıń kontrast principi boyınsha shólkemlesken tekstti payda etiwdegi xızmeti ilimiy izertlew obekti bolǵan.

Xasbulatova Zaripat Avazovnanıń «Qumıq tilindegi antonimler» degen temadaǵı dissertaciyası qurılısı boyınsha kirisiw, eki bap hám juwmaqtan ibarat.1 Jumıstıń birinshi babı «Qumıq tilindegi antonimlerdiń leksika-grammatikalıq sıpatlaması» -dep ataladı. Bul bapta házirgi lingvistikadaǵı antonimlerdiń anıqlaması, antonimatlıqlar, antonim-kelbetlikler, antonim-sanlıqlar, antonim-almasıqlar, antonim-feyiller, antonim-ráwishler, kómekshi sózlerdegi antonimiya, antonim-tirkewishler, antonim-janapaylar, antonim-eliklewish sózler,

stilistikalıq tábiyatı hám onıń izertleniwine sholıw jasalǵan, soń antiteza, oksyumoron, enantiosemiya, antonimiya hám polisemiya, kontekstlik antonimiya, antonimlerdiń kórkem tásirsheńlik funkciyası izertlengen.

Sazonova Vera Aleksandrovnanıń «Antonimler tilde hám kórkem sóylewde kontrasttı sáwlelendiriw quralı sıpatında» degen temadaǵı kandidatlıq dissertaciyası qurılısı boyınsha kirisiw, úsh bap hám juwmaqtan ibarat.2 Jumıstıń birinshi babı «Antonimiyanıń teoriyalıq mashqalaları» -dep ataladı. Bul bapta qarama-qarsılıq antonimiyanıń semantikalıq tiykarı ekenligi, antonimiyanı izertlewdiń basqıshları

hám izertlewdiń aspektleri, antonim túsinigi, lingvistikada antonim túsinigin anıqlawǵa qatnaslar, antonimlerdi klassifikaciyalaw mashqalaları, sintagmatikalıq aspektte antonimlerdiń tiykarǵı xızmeti máseleleri úyrenilgen. Jumıstıń ekinshi babı «Sóylew procesinde kontrasttıń sáwleleniwi» -dep ataladı. Bunda kontrast túsiniginiń definaciyası, kontrast tiykarına quralǵan stilistikalıq figuralar, stilistikalıq figura hám stilistikalıq usıl túsinikleriniń óz ara qatnası, kontrasttı sáwlelendiriwshi stilistikalıq figuralardıń klassifikaciyası máseleleri izertlengen. Jumıstıń úshinshi babı

«A.P.Chexovtıń kórkem prozasında antonimiyalıq paradigma» -dep ataladı. Dissertant tárepinen bul bapta A.P.Chexovtıń kórkem prozasında

1 Xasbulatova Z.A. Antonimı v kumıkskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. – Maxachkala,

2010.

2 Sazonova V.A. Antonimı kak sredstvo vırajeniya kontrasta v yazıke i xudojestvennoy rechi (na materiale prozı A.P.Chexova). Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. – Krasnoyarsk, 2011.

18

antonimiyalıq paradigmanıń grammatikalıq ózgesheligi anıqlanǵan. Onıń nátiyjesinde kelbetlik antonimler jiyi qollanılatuǵını (32,8%), soń atlıq antonimler (21%), feyil antonimler (17%) qollanılatuǵını

anıqlanǵan. Sonday-aq, usı bapta avtordıń kórkem dóretiwshiligindegi antonimlik paradigmanıń kvantativlik quralı, A.P.Chexov prozasındaǵı

sinonimiya qubılıslarına qatnasın, antonimlerdiń antiteza, antifraza, oksyumoron xızmetlerinde jumsalıwın anıqlaǵan. Bul maqalalar ózbek

«Házirgi ózbek tilinde leksikalıq antonimler»,3 R.Shukurovtıń «Ózbek tili antonimleriniń leksika-semantikalıq tábiyatı»4 -degen temalarda kandidatlıq dissertaciyalar jaqlawı ayqın mısal boladı. Bul eki dissertaciyalıq jumıs bir-birin qaytalamay ma? -degen soraw payda bolıwı múmkin. Kerisinshe, olar birin-biri tolıqtırıp, ózbek tili antonimleriniń lingvistikalıq tábiyatı tolıǵıraq ashıp berilgen. Antonimler – ózleriniń tábiyatı boyınsha quramalı, kóp aspektli másele esaplanadı. B.Isabekov antonim dep túbirleri hár qıylı sózlerdi esaplaydı hám tek olardı izertlew obekti etip tańlaydı. Al R.Shukurov bir túbirge hár qıylı qosımtalardıń qosılıwınan, yaǵnıy túbirles sózlerden antonim jasalatuǵının kórsetedi. Olar óz izertlewlerinde antonimlerdiń hár qıylı táreplerin izertlew obekti etip tańlaǵan.

Qazaq tiliniń antonimlerine 1950-jıllardıń ortalarınan baslap jazılǵan Ǵ.Isabaev, S.Keńesbaev, K.Axanov, M.Balaqaevlardıń qazaq tiliniń leksikası boyınsha sabaqlıqlar menen grammatikalarında

1Mutallibov S. Antonim swzlar. //Sovet maktabi. –Toshkent:1955. №4. –B.28-30.

2Usmanov S. Antonimlar. //Wzbek tili va adabiѐti masalalari. –Toshkent: 1958. №2. –B.33-40.

3Isabekov B. Leksicheskaya antonimiya v sovremennom uzbekskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil. nauk. –Toshkent: 1973.

4Shukurov R. Leksiko-semanticheskaya priroda antonimov uzbekskogo yazıka. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. –Toshkent: 1973.

19

túsinikler berildi. Al 1970-jılı J.Musin tárepinen «Qazaq tiliniń antonimleri»1 -degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqlandı. Onda sózler arasındaǵı qarama-qarsılıqlardıń baylanısı hám ayırmashılıǵı, antonimler menen bolımsızlıq mániniń bir-birinen ózgesheligi, qazaq

boldı.

R.Shukurovtıń 1977-jılı «Wzbek tilida antonimlar», J.Musinniń 1984-jılı «Qazaq tiliniń antonimder sózdigi» miynetleri basılıp shıqtı. Jumıstı jazıwda bul miynetlerden keń paydalanıldı.

1971-jılı K.Talıbov tárepinen azerbayjan tiliniń antonimleri,2 1982-jılı B.Usubaliev tárepinen qırǵız tiliniń antonimleri,3 1985jılı B.Bayjanov tárepinen túrkmen tiliniń antonimleri4 izertlenip, kandidatlıq dissertaciyalar jaqlandı. Bul dissertaciyalıq jumıslarda sáykes tillerdiń materialları tiykarında antonimlerdiń leksikasemantikalıq ózgeshelikleri, stillik qollanılıwı, grammatikalıq qásiyetleri anıqlanǵan.

Ózbek til biliminde antonimiyanıń ayrıqsha bir túri bolǵan enantiosemiya qubılısı boyınsha Yo.R.Odilovta «Wzbek tilida enantiosemiya» degen temada doktorlıq dissertaciyasın jaqladı.5 Jumıs kirisiw hám juwmaqtan basqa tiykarǵı tórt baptı óz ishine qamtıydı. Dissertaciyanıń kirisiw bóliminde enantiosemiya qubılısınıń tildegi kórinisi, túrkiy hám basqa xalıqlardıń tilindegi úyreniliw máseleleri, temanıń aktuallıǵı, maqset hám wazıypaları, ilimiy jańalıǵı sıyaqlı máselelerge keń túrde toqtaǵan.

Dissertaciyanıń birinshi babı «Enantiosemiyanıń teoriyalıq tiykarları» dep ataladı. Onda enantiosemiyanıń úyreniliwi, tillik asimmetriyaǵa qatnası, júzege keltiriwshi faktorlar hám leksikalıq qatlamdaǵı ornı úyrenilgen. Izertlewshi enantiosemiyanı antonimiyadan ajıatıp turatuǵın tómendegidey tórt faktordı kórsetedi:

1. Hár eki qubılıstıń tillik mexanizmi, mánilik qarama-qarsılıqqa tiykarlansa da, enantiosemiya sóz (frazeologizm) de, antonimiya sóz (frazeologizm) lerde óz kórnisine iye boladı; 2. Hár eki qubılısta bir predmettiń eki qarama-qarsı tárepin kórsetedi, biraq ol antonimiyada óz

ara teń qarama qarsı mániler, enantiosemiyada barlıq waqıtta da óz ara teń bola bermeytuǵın mániler arqalı ámelge asadı; 3. Antonimiyada qaramaqarsı mánilerden biriniń sáwleleniwi associativ túrde ekinshisin talap etedi, yaǵnıy jaqsı dew arqalı sanamızda jaman túsinigi payda boladı,

1Musin J. Antonimı v kazaxskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. –Alma-Ata: 1970.

2Talıbov K. Antonimı v sovremennom azerbaydjanskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk.

–Baku: 1971.

3Usubaliev B. Antonimı v kirgizskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. –Frunze: 1982.

4Bayjanov B. Antonimı v turkmenskom yazıke. Avtoref. dis. …kand.fil.nauk. –Ashxabad: 1985.

5Odilov Yo.R. Wzbek tilida enantiosemiya. – Doktorlik dissertaciya avtoreferati. – Toshkent. 2016.

20

ayırım enantiosemiyalıq sózlerde bolsa onday emes; 4. Hár eki qubılıstaǵı qarama-qarsılıq sóz (frazeologizm) diń tiykarǵı hám dórendi mánilerdiń arasında da júzege shıǵadı. Biraq antonimlik suwıqjıllı, jıllı-muzday tipindegi emes, suwıq-ıssı túrindegi qaramaqarsılıqqa iye bolıwı bolıp tabıladı. Suwıq-jıllı, jıllı-muzday

túrindegi qarsılıq bolsa enantiosemiyalıq qatnas bolıwı múmkin. Sonday-aq jumısta enantiosemiyanıń polisemiyaǵa qatnası máselesi de keń túrde úyrenilgen.

Dissertaciyanıń ekinshi babı «Enantiosemiya hám oǵan jaqın tillik qubılıslar» dep ataladı. Onda evfemiya, disfemiya, ironiya hám antifrazistiń enantiosemiyanı tilde payda etiwine qatnası, olardıń óz

enantiosemiya» dep atalǵan hám onda enantiosemiyanıń klassifikaciyalanıw ólshemleri, enantiosemiyalıq mánilerdiń tábiyatı, oppozitivlik mexanizmi, sinxroniya hám diaxroniyaǵa qatnası, enantiosemiyanıń túrlerge ajıratılıwı hám ondaǵı jetiskenlik hám kemshilikler haqqında pikir júritilgen. Awızeki sóylew hám jazba tildegi, nominativlik hám subektiv-bahalawshı, simmetriyalı hám asimmetriyalı, leksikalıq hám grammatikalıq, sinxroniyalıq hám diaxroniyalıq enantiosemiyalarǵa ajıratılıp úyrenilgen.

«Frazeologiyalıq birliklerdegi enantiosemiya» dep atalatuǵın tórtinshi bapta, frazeologiyalıq enantiosemiyanı klassifikaciyalaw ólshemleri, awızeki sóylew hám jazba tildegi, nominativlik hám subektiv-bahalawshı, simmetriyalı hám asimmetriyalı, leksikalıq hám grammatikalıq, lingvistikalıq hám paralingvistikalıq, sinxroniyalıq

hám diaxroniyalıq enantiosemiya sıyaqlı túrleri úyrenilgen.

Házirgi waqıtta antonimiya qubılısı boyınsha ilimiy izertlew jumısları bir neshe baǵdarlarda, hár qıylı teoriyalıq koncepciyalar hám analizlew metodları tiykarında alıp barılmaqta. Antonimiya boyınsha izertlew jumıslarında qoyılǵan teoriyalıq máseleler hám olardıń nátiyjelerin tómendegishe kórsetiw múmkin:

1. Qarama-qarsılıq kategoriyasınıń tillik mánisin anıqlaw lingvistikanıń basqa ilimler – filosofiya, logika, psixologiya ilimleri menen kesilisken jerinde úyreniwdi talap etedi. Antonimiyalıq leksikanıń ulıwma teoriyalıq hám metodologiyalıq analizlew tiykarları, «antonimiya» terminin anıqlawdıń optimal jolın izlew, biykarlaw hám antonimiyanıń óz ara mánilik ǵárezliligin anıqlaw boyınsha alıp barılǵan ilim-izertlew jumısları hám olarda bildirilgen pikirler. Bul

máseleler L.A.Novikov, Dj.Layonz, Yu.D.Apresyan, N.D.Shmelova hám t.b.

21