Qaraqalpaq tilindegi antonimiya qubılısı

basshılıqqa alıp qaraqalpaq tilindegi antonimlerdi ekige bólip qaradıq: 1) tikkeley obektiv qarama-qarsılıqlardı ańlatıwshı antonimler; 2) pragmatikalıq qarama-qarsılıqlardı ańlatıwshı antonimler.

102

Tikkeley obektiv qarama-qarsılıqlardıń ózide ekige bólinedi: salıstırmalı qarama-qarsılıqlardı bildiriwshi antonimler hám absolyut qarama-qarsılıqlardı bildiriwshi antonimler.

Mısalı: keń hám tar sózleri antonim. Olar arasında salıstırmalı qarsılıq antonimlerdi payda etip tur: tar stadion – keń stadion. Keń hám tar sózleri bul jerde salıstırılıp qaraǵanda antonimlik jubay dúzedi. Absolyut qarama-qarsılıqlardı ańlatıwshı antonimler háreket, qubılıs hám processlerdiń pútkilley qarama-qarsılıǵın ańlatadı. Mısalı: miniw

– túsiw, qaynaw – suwıw sózleri absolyutlik qarama-qarsılıqlarǵa tiykarlanǵan antonim bolıp tabıladı.

Pragmatikalıq antonimlerde qarama-qarsılıq tuwra mánisinde berilmeydi, al pragmatikalıq jol menen, obrazlı qarama-qarsı qoyıw menen beriledi. Demek, bunda sózler awıspalı mánide jumsalıp, antonimler payda etedi. Mısalı: qaraqalpaq tilinde pal hám uw sózleri mazalı hám ashshı semalarında óz ara antonim boladı.

Sózlerdiń antonim bolıwın belgilewde logikalıq oray túsinigi belgili orın iyeleydi. Bul másele boyınsha qazaq til biliminde J.Musin, ózbek til biliminde R.Shukurov, rus til biliminde L.A.Novikovlar óz pikirlerin bildirgen.

R.Shukurovtıń pikirinshe, sózlerdiń antonim bolıwında logikalıq oray túsinigi belgili orın iyeleytuǵın, eger ol bolmasa antonim dúzilmeydi degendi aytadı. Mısalı: aq hám qara sózleri óz ara antonim bolıp, eki sóz arasında logikalıq oray xızmetin kók yamasa qızıl sózleri atqaradı. Biraq bul barlıq antonimlerge qollana beriwge bolmaydı. Rus til biliminde L.A.Novikov qarama-qarsılıqlardı eki túrin ajıratadı: kontrarlıq hám komplementarlıq. Kontrarlıq qarama-qarsılıq túsinigi

x hám u kórinisinde beriledi, olar arasındaǵı logikalıq oray z bolıp, ol bir-birin biykarlamaydı, al unamlı mazmun menen sıpatlaydı. Mısalı:

ótken – házirgi – keler, keshe – búgin – erte. Komplementarlıq qaramaqarsılıq x hám u kórinisinde boladı. Olar arasında orta túsinik (logikalıq oray) bolmaydı. Mısalı: kel – ket, al – ber, bálent – pás hám t.b.

Til bilimindegi antonimiya mashqalasın úyreniwge baǵıshlanǵan ilimiy-izertlew jumıslarındaǵı teoriyalıq pikirler, bizdi qorshaǵan obektiv dúnyadaǵı zatlar hám qubılıslar arasındaǵı qaramaqarsılıqtıń birligi hám gúres nızamı, olar tuwralı túsiniklerimizdegi logikalıq qarama-qarsılıqtıń tilde sáwleleniwi bolǵan antonimiya qubılısı, qaraqalpaq tilindegi antonimlerdiń túrleri, onıń basqa sóz shaqaplarına qatnası, stilistikalıq xızmetin úyreniw tiykarında tómendegidey juwmaqlarǵa keldik:

1. Antonimiya qubılısı tillik universaliya menen baylanıslı. Dúnyadaǵı barlıq tillerge de antonimiya qubılısı tán, adamzattı qorshaǵan obektiv dúnyada bir-birine qarama-qarsı bolǵan zat hám qubılıslar jasaydı. Kúnniń yarımı qarańǵı bolsa, yarımı jaqtı boladı,

qısta suwıq bolsa, jazda ıssı boladı, jer tómende jaylassa, quyash, ay,

103

juldızlar joqarıda jaylasqan, ayırım zatlar qattı bolsa, ayırımları jumsaq. Áne, usı obektiv dúnyadaǵı qarama-qarsılıq tuwralı túsinikler, tilde óziniń sáwleleniwin tawıp antonim sózlerdi payda etedi. Bul zat hám qubılıslar tuwralı túsinikler jer sharındaǵı barlıq xalıqlar ushın ortaq, biraq olar hár bir milliy tilde formalıq jaqtan basqa-basqa sózler menen ózinshe sáwlelenedi;

2) Sońǵı waqıtları dóretilgen semantikalıq izertlewlerde tek hár qıylı túbirler hám sapanı bildiretuǵın sózler sheńberinde sheklenip qalmastan antonimiya túsinigin keń túrde túsiniw qáliplesti. Qaraqalpaq tilindegi antonimlerdiń semantikasın úyreniw tiykarında semantikalıq qarama-qarsı sózlerdiń tómendegi túrleri anıqlandı:

a)Kontrarlıq qarama-qarsılıq eń shetki aǵzaları simmetriyalı bolǵan, olar arasında ortańǵı aǵza bolatuǵın qarsılıqtı ańlatadı.

Mısalı: Suwıq – salqın – jıllı – ıssı emes – ıssı. Qaramaqarsılıqtıń bul túri eń tiykarǵı hám keń tarqalǵan bolıp, ol sapanı ańlatatuǵın sózlerdegi antonimiyanıń tiykarın quraydı.

b)Komplementarlıq qarama-qarsılıq (qosımsha qarama-qarsılıq)

anıqlaw múmkinshiligin beredi.

5) Qaraqalpaq tilindegi enantiosemiya qubılısı anıqlanıldı. Bir sózdiń ózi qarama-qarsı mánini ańlatadı: kózli bolıw (kózi bar bolıw) – kózli bolıw (kózi kórmey soqır bolıw) hám t.b.;

104

6) Qaraqalpaq tilinde antonimiyalıq qatnas tek jeke leksemalar ortasında emes, al bir sıńarı jeke leksema túrinde ekinshi sıńarı turaqlı sóz dizbegi túrinde, yamasa eki turaqlı sóz dizbegi bir-biri menen antonimiyalıq qatnastı dúzedi: ashıwshaq-qoy awzınan shóp almaytuǵın, jayparaxat-kózdi ashıp jumǵansha, ayı ońınan tuwdı-jolı bolmadı, baq qondı-baǵı taydı hám t.b.;

7) Antonimlerdiń payda bolıw usılları, antonimiyalıq derivaciya máselesi qızıǵıwshılıq tuwdıratuǵın áhmiyetli máselelerinen esaplanadı. Jumısta hár qıylı túbirli antonimlerdiń paradigması, birdey túbirli antonimlerdiń paradigması anıqlanıldı. Olardıń eki sıńarlı, úsh sıńarlı, tórt sıńarlı paradigması úyrenildi;

8) Atlıq, kelbetlik, ráwish, feyil sózlerden jasalǵan antonimler, olardıń ózine tán ózgeshelikleri, qollanıw jiyiligi, kórkem shıǵarmalarda atqaratuǵın xızmeti kórsetildi. Sonday-aq az sanda bolsa da, sanlıq, almasıq, kómekshi sózler hám bar, joq predikativleri

menen birge, hár qıylı sóz shaqabına kiretuǵın atlıq-feyil, kelbetlikfeyil, atlıq-kelbetlik modelindegi sózler antonimlik qatnastı payda etetuǵını anıqlandı. Bir sóz shaqabına kiretuǵın sózlerden jasalǵan antonimler simmetriyalı, al hár qıylı sóz shaqabına kiretuǵın sózlerden jasalǵan antonimler simmetriyalı emes ekenligi belgili boldı.

10) Antonimlerdiń stilistikalıq xızmeti, kontekstlik antonimler, antonimlerdiń antiteza xızmetinde jumsalıwı úyrenildi. Kórkem sóz sheberleri ózleriniń dóretpelerinde antonimlerdi sheber paydalanıw arqalı joqarı kórkem tásirlilikke erisedi. Antonimlerdiń eń tiykarǵı stilistikalıq funkciyaları biri – kontrastlıq bayanlaw funkciyası bolıp tabıladı. Házirgi qaraqalpaq tilinde antitezanıń oppoziciyalıq

modelleri tómendegishe: X hám U: Quwanısh hám qayǵı; X penen U: Erte menen keshinde (K); X emes U: Ol qorqaq emes márt, dáwjúrek edi (K.Mámbetov).

Qaraqalpaq tilinde jeke turǵanda antonim emes, biraq kontekstlerde antonim bola alatuǵın kontekstlik antonimler belgili xızmet atqaradı. Mısalı: Sheńgelge qonǵan búlbildiń, Shımshıq qurlım sáni bolmas (Berdaq). Bul mısalda búlbil hám shımshıq sózleri salıstırılıp, kontekstlik antonim dúzip tur.

Kontekstlik antonimlerdiń payda bolıwı kórkem sóz ustalarınıń sózlerdi paydalanıw sheberliginen kelip shıǵadı.

11) Qaraqalpaq tilindegi antonimlerdiń stilistikalıq ayırıw figurası, stilistikalıq biriktiriw figurası, neytral figurası, qaramaqarsılıqtıń óz ara birliktegi háreket etiw stilistikalıq figurası, stilistikalıq almasıw figurası xızmetlerinde jumsalatuǵını anıqlandı. Oksyumoron qubılısı úyrenildi;

105

Antonimler tildiń kóplep qollanılatuǵın kórkemlik deregi bolıp esaplanadı. Olar hár qıylı stilistikalıq xızmetlerdi atqara otırıp, olardıń pikirdi tıńlawshı menen oqıwshıǵa tásirli hám obrazlı etip jetkerip beriwde úlken áhmiyetke iye boladı. Antonimlerdiń stilistikalıq xızmetiniń biri antiteza bolıp, antonim sózlerdiń bir frazada qatar qollanılıwı bolıp tabıladı. Antiteza tómendegidey

modellerde jasaladı: X penen u (erte menen keshinde), x biraq u emes (alasısın artıq aldı, beresisin bergen emes), x yamasa u (ol qorqaq emes,

tárepleme túsinikler berildi.

12) Jumısta dáslepki ret antonimiyalıq kogeziya izertlendi. Antonimiyalıq qubılıs tek leksikalıq antonimler menen shegaralanbaydı, antonimlik qatnas, qospa sózler, turaqlı sóz dizbekleri, naqıl-maqallar, dizbekli qospa gápler, baǵınıńqılı qospa gápler arasında bolatuǵını anıqlanıldı. Antonimlerdiń tekstti dóretiwdegi xızmeti kórsetildi.

Solay etip, antonimlerdiń qaraqalpaq til biliminde arnawlı izertlenbewi, tyurkologiyada hám ulıwma til biliminde antonimlerdiń ele tolıq sheshilmegen tárepleriniń bolıwı tańlanǵan temanı izertlewdiń zárúrligin tastıyıqlaydı. Antonimlerdi teoriyalıq jaqtan izertlew, olardıń tilde payda bolıw sebeplerin anıqlaw hám basqa leksikasemantikalıq toparlardaǵı sózler menen qatnasın, qurılısına qaray túrlerin anıqlaw qaraqalpaq til biliminiń aktual máseleleri qatarına kiredi.

Juwmaqlap aytqanda, antonimler qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında belgili ornı bar semantikalıq kategoriya. Olardı hár tárepleme izertlew úlken teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye.

106