Kenesbay Karimov - Aqqapshıq

Qazı bolıs penen hal-awhal sorasıp, bolǵan soń:

—Gúnakar jigittiń ámeńgeri kirsin!—degen sózdi esitken bolıs «ámeńgeri bar ma eken onıń?» dep tańlanbaqta edi, esikten Mátkarim nanbay kirip kelgende hayran bolǵanlıqtan awzına sóz túspey qaldı.

—Otırıń Mátkarim nanbay,—dedi qazı oǵan orın kórsetip. Soń qolına qurandı uslap, óziniń wazıypasın atqarıwǵa kiristi.

—Qulımbet bolıs, siz Asqar Sálmen ulına aqsha qarız bergensiz, qansha bergenińiz mınaw qaǵazda jazılǵan. Sonıń durıslıǵına gúwalıq beresiz be?

—Gúwalıq beremen. Umıtpasam bes júz birdeme som alıp edi.

—Sol pulıńızdı qaytarıp berse jigitke basqa dawıńız joq pa? Qulımbet bolıs Asqardıń sonsha puldı tawıp bere almaytuǵının

bilgenlikten:

—Álbette, aqırı halal pulım ol...dedi qádimgidey. Ishinen: «Yalǵan aytsam quday keshirgey» degen oy keshti.

—Quran uslap ant ishiń!—Qazı qolındaǵı kitaptı bolısqa usındı.

Adamlardıń óz mápi ushın talay mártebe aytqan sózinen, ishken antınan bas tartıp, pitken istiń buzılǵanın kórip, basınan keshirgen qazı bul ádisti qollanatuǵın edi, bul saparı da sonı qollandı.

—Haqımdı berse boldı... Qulımbet bolıs qazı usınǵan qurandı mısalı qolı kúygen kibi tez ǵana iyesine qaytarıp berdi.

—Bolıstan qarızdar bolǵan Asqardıń ámeńgeri Mátkarim nanbay siz dawager jigittiń qarızın tólep, amanat qaǵazın kepillikke alıwǵa razımısız?

—Razıman,—dedi bolıstıń qarsısında otırǵan nanbay sının buzbastan.

—Qalayınsha?

—Kim tóleydi onı? Sen be?

—Shımbay oyazınıń arıq aqsaqalı Dáwletiyar da kepillikke razı bolǵan, negedur keshikpekte...

Sol otırısta sının buzbaǵan Mátkarim nanbay esikke qaradı.

—Siziń kepilligińizge Asqar razı ma?—dedi qazı rásmiyatshılıq júzesinen.

—Razı bolsa kerek,—dedi nanbay. Qamaqta otırıp zerikken shıǵar ózi de.

—Onda meniń aldımda jigittiń qarızın dawagerge bergeysiz.

—Bas ústine, taqsır qazı!

Nanbay kisesinen bir buwat qaǵaz pullardı shıǵarıp, sanay basladı.—Minekey, taqsır siz aytqan pullar...

—Ózińizdiń razılıǵıńız benen bulardı alıń, bolıs aǵa,—dep qazı pullardı ún-túnsiz otırǵan Qulımbettiń aldına bir barmaǵı menen ısırıp qoydı. Halal pulıńız eken, ózińizge buyırsın.

140

Pullardı qanshelli alǵısı kelmey tursa da, bul aqshalardı alǵannan soń jigittiń túrmeden bosanıwı turǵan gáp, qazınıń quran uslatıp razılıǵın alǵan tapqırlıǵınıńaldında qandaydur wáj aytıwdıń

esabın tappaǵan bolıs aldına qoyılǵan manatlardı alıp, kisesine salıwǵa májbúr boldı.

—Ne ushın jigittiń qarızın tólep atırǵanıńızǵa túsinbedim Mátkarim,—dedi aqırında táǵdirge tán bergen bolıs. Bunday saqıylıǵıńnıń tórkini ne?...

—Bir móhmin-musılmannıń qamaqtan azat bolıwın qáleymen,— dedi qılǵan jaqsılıǵınan ózi razı bolǵan nanbay ádeti boyınsha jarasıqlı murtına qol uzatıp. Onıń ústine jigit óziniń bergen

tilxatı boyınsha qarızdı maǵan tóleydi, men tek ǵana onıń qarızın sizden satıp aldım, bolǵanı.

—Ol qallap, teńgeniń tatın jalap úlgergen kórinedi, sizge tóley qoyarma eken?

—Men bilgen Asqar bolsa, tóler, siz aytqanday bolsa kim biledi, biz de qazıǵa júginermiz, bolıs biradar.

Biri kewilli, biri kewilsiz, sháhár xalqına tanıs bolǵan eki kisi bir esikten shıǵıp, óz jollarına ráwana boldı.

Kelesi, kúni qolına qazı jazıp bergen qaǵazdı alǵan, Erkinbay

Qaraqul pashshaptı izlep tawıp, jumısın aytıp edi, ol ári-beri júrip, izge siltep, sıltaw aytıp basladı.

—Jigitti bosatpawǵa haqqıń joq, onı jazıqsız qamaǵanıń jeter, bolmasa pristavqa arız qılaman! Bilip qoy, bul iske Mátkarim nanbay menen Dáwletiyar arıq aqsaqallar aralasıp otır!—dep pashshaptı irkti.

—Yaqshı,—dedi jigittiń heshteńeden tayınbaytuǵınlıǵın ańlaǵan Qaraqul. Júr, qaǵazıń menen xatkerge baramız...

Uezd pristavınıń háwlisindegi qarańǵı ójireniń jamǵır hám qar suwlarınan hól bolıp, jáziyrama ıssılarda qurǵap qalǵan aǵash esiginiń tat basqan qulpı baltaday giltti salıp tawlaǵan kúshli qollardıń hámirine boysınıp shıqırlaǵanına qulaq túrip jatırǵan

Asqar ózin bosatıwǵa keletuǵın ózgelerden gúder úzip, «nan menen suw alıp kelgen ural kazagi shıǵar» dep tigilgen kózleri esikten

japırılıp kirgen kúndizgi jarıqqa qamasıp, dáslebinde kelgenlerdiń kim ekenligin ayıra almadı. Biraq ural kazaginiń

janındaǵı, «tanıs adam emes pe?», dep gúmanlana baslaǵan edi, Erkinbay arbakeshtiń: «Asqar!» degen hawazınan ózine keldi.

—Erkinbay!

—Asqar! Qáne, shıq quyashqa, qarańǵı jayda jata berme, sen azatsań!

—Erkinbay aǵa, men azatpan ba? Urlanǵan pulım tabıldı ma?

—Yaq, Asqar, kisapırlar tabılmadı. Anıǵıraǵı olardı qıdırǵan heshkim bolmadı.

—Onda kim? Jigit shaması ózin kimler qamaqtan bosatqanlıǵın biliwge qızıǵar edi.

141

—Mátkarim nanbay qarızıńdı satıp aldı!

—Nanbay...

Jigittiń kóz aldına qara murtın hár dayım shıyırıp-shıyırıp qoyatuǵın Mátkarim nanbaydıń iri tulǵası elesledi. Oǵan degen mehri arttı.

—Qarızımdı satıp alǵanı qalay?

—Endi qarızıńdı Qulımbetke emes, Mátkarimge tóleyseń. Qáne júr, qalǵanın jol boyı gúrrińlesemiz, mınaw jerden tısqarı shıǵayıq.

Olar uezd pristavınıń dárwazasınan shıǵıp, jiyren at jegilgen arbaǵa otırıp, Kegeyliniń kópiri taman baratuǵın jolǵa tústi.

—Men qamaqta otırǵanda anamnıń halı ne keshti eken? Jigit bul sawaldı ózine bergen sıyaqlı edi.

—Anań qattı qáweterlendi, ózin qoyarǵa jer tappay qaldı. Qudayǵa shúkir, endi barlıǵı izde,—dedi Erkinbay jigitke táselle berip.

«Jigit bası ǵawǵalı», deydi qaraqalpaqlar. Basıń aman bolsa bárinen shıǵısasań.

Jigit báribir ózine kele almas edi. Jol boyı: «endi úyleniw ne boladı? Moynımdaǵı qarızımdı qáytip tóleymen? Qaydan pul tabaman?» degen tınıshsız hám juwapsız sawallar menen sanası bánt bolıp, kópirden ótip, dáryanı jaǵalaǵan joldan burılǵan at arba

óziniń otawınıń aldında toqtaǵanın bir bilip qaldı.

—Amanbısań, qulınım!

Úyden juwırıp shıqqan anası jigitti qushaqlap, bawırına bastı.

—Kimler saǵan qastın tikti eken? Kóz jasları kóyleginiń jaǵasına, jigittiń iyinlerine tamdı. Náziypa penen Asqar ózlerine kelip alsın, dep oylaǵan Erkinbay úyiniń aldına arbasın tuwarıp, atın baylap biraz júrdi. Aqırında ele ózine basa almay egitilip turǵan hayalǵa táselle ayttı:

—Aman-saw qamaqtan shıqqanına shúkirlik etiń! Kimdur jamanlıq qılǵandur. Dúnyada jaqsı adamlar da barshılıq eken.

—Atların ayt, men olarǵa hár kúni alladan mádet penen dáwlet tilep otırayın... Olar bereket tapsın... Óziń de bir jaǵında barsańǵoy, ómiriń ziyada bolǵay, qaraǵım...

—Meni qoyaberiń, qolımnan kóp járdem keler me edi? Mátkarim nanbay menen Dáwletiyar arıq aqsaqal degenler qolladı, bereket tapsın...

—Ilayım qırq shilten ǵayıp erenler olardıń atların jılawlap júrgey, dáwletleri asqay...—dep gúbirlendi jesir hayal.

Aqsham Asqardıń kózi ilinbedi, oń jambasınan sol jambasına awdarılıp dóńbekshiy berdi. Anası eski úyde edi. Bárinen Ayzadanı kóbirek oyladı. Aytılǵan, kelisilgen qalıń tólenbedi. Erteń qızdıń atası ne aytadı? Qolında kásibi, dáramatı, sarmayası joq, ózi ne qıladı? Mátkarimge qarızdı qáytip tóleydi? Kózin ashsa ashıq

142

túńlikten túsip turǵan ay sáwlesinde qarańlap kóringen otawdıń shańaraǵı, kózin jumsa Qulımbet bolıstıń mısqıllı kúlip, nenidur talap etip sóylegendegi awzınıń ashılıp-jabılǵanı eleslep, jaǵımsız oylar uyası buzılǵan hárregendey sanasına sansız nishterlerin qadar edi. Adaqsız hám sheshimi tabılmaytuǵın oylar

qursawında ruwxı talıqqan Asqardıń kózleri uyqıǵa ketkende aqsham qorıqshıları bolǵan qorazlar neshinshi mártebe ózleriniń

úyrenshikli qosıqların jarıspaqqa japatarmaqay baslap jiberdi. Erteńine azanda anası menen oylasıp-keńeskenAsqar Mátkarim

nanbaydan burınǵı jumısın soraytuǵın boldı, oǵan Erkinbaydıń «mıń qayǵı jıynalıp bir is pitirmes», qarap jatpa, basıń aman basqasınıń esabı bolar», degen aqılı qamshı boldı.

Mátkarim nanbay jigitti jaqsı qabılladı. «Er jigittiń basına hár is túser bolar, kóp qayǵırma», táselle ayttı, qarızıńdı tólewge qıstanba, dep jubattı.

***

Qazınıń aldınan biyjaǵday bolıp shıqqan Qulımbet qaraqalpaqlardıń: «tandırdı qızǵanda jap» degen ibarasına ámel qılıp, keńesgóyin shaqırıp, tapsırdı:

—Dárhal Seytbay arbashınıń úyine bar, ótken saparǵı gápińdi qaytalap, qosımsha qıl, Asqar degen jigit túrmede, onıń ol jerden qashan bosap shıǵatuǵınlıǵı jalǵız allaǵa ǵana ayan, payıttan paydalan, sol jalańayaq, endigi jaǵında moynındaǵı qarızın tólep jalańash qaladı, qızıńdı oǵan berip, baxıtsız qılma!—de! Tez, irkilme, aytqanlarımdı házir jetkiz, wáde bolsa úyip-tóge ber,—dep zinharladı.

Keńesgóydiń tiliniń maylılıǵı menen sózge usta, ábjilligine gáp joq edi, biraq Seytbay usta sózdi qısqa qıldı.

—Qulımbet bolısqa aytıp bar, bilip qoysın, «lebiz de, jan da awızdan shıǵadı», qızım qartayıp otırǵan joq, «Kepin kiygen qaytıp kelmes, kebenek kiygennen táme qıl», degendey qamalǵan adam qaytıp shıǵar, «teńi kelse tegin ber», desedi, bolıstıń malına qızıǵıp

«qızımdı jılatpayman!»

Iri deneli, aq súpten tigilgen kóyleginiń astında bulshıq eti bilinip turǵan qolına bir pud keletuǵın aǵash shókkish uslaǵan

ustanıń qáhárinen qorqtı ma, yamasa «sózinen qaytpaydı-aw usı», dep oyladı ma keńesgóy maylı tilin jallap, ustanı aldap-arbawǵa batına almay, pántqumar qayttı.

Salısı suwǵa ketip, bası tómen salınǵanınan óz keńesgóyiniń isi pitpegenin túsingen bolıs ishinen Seytbay ustaǵa gijinip, oǵan qanday jamanlıq qılsa arzıydı degen oy menen bir zaman únsiz otırdı. Aqırında is pitire almaǵan keńesgóyge záhárin shashtı.

—Ziywaddin zaqıldaq degen laqaptı biykar arqalap júr ekenseń,— dedi ol keńesgóyge. Azannan keshke kegey jonıp, qolı qabarǵan aǵash

143

ustasına sózińdi ótkize almay «mayǵa túsken tıshqanday» súmireyip kelip otırǵan saǵan «bereket tapsın» aytıwım kerek pe? Ne aytayın,

óziń keńes ber qáne? Ya kiygizgen tonımdı, mingizgen atımdı, bergen duzımdı aqlamaǵanıńdı aytayın ba? Bolıs hár dayım kóńli kóterilgende, yamasa kerisinshe kewli bir nárseden qalǵanda qılatuǵın

ádetinshe duwqat shapanınıń aldın ashıp jiberip, beshpentiniń kókirek tusına taǵılǵan aqpatshanıń márhamatı menen berilgen ordendi qayta-qayta sıypalap qoydı. Izinen keńesgóyge jekirinip, sóginip jiberdi:

—Keshiriń bolıs aǵa...dedi kózleri jıpılıqlaǵan keńesgóy.

—Keshirmeymen... Bolıs dolılanıp, kewil isi pitpey qalıwına tap aldındaǵı keńesgóy sebepshidey oǵan jep jiberetuǵınday tigildi.

Ústińdegi tonımdı shesh, astıńdaǵı attı qorama bayla. Sóytip qarańdı batırıp, kózime kórinbe?

Biyshara keńesgóy aldına atqan adımı keri ketip, bolıstıń otawınan shıqtı.

Hámelge mingeli heshkimnen kewli qaytpaǵan bolıs qanshelli tırıssa da degenine erise almaǵanlıqtan ishqısta boldı. Jatıp oylandı, turıp oylandı, maqsetke erisiwdiń túrli jolların oylap kórdi. Eń aqırǵı jaman oyı qızdı urlaw kerek,—degen táwekelge

keldi. Bul oyınan ózi de seskenip ketti. Keyni ne boladı? Qız degeni bir kórsetpey, kisede saqlaytuǵın buyım bolsa eken. Aqırı deregi shıqqan soń barlıǵı ayan bolmay ma? Oyaz bar, qazı bar, túrme bar degen oylardan shorshınıp ketti.

«Araǵakátqudalardı salıw kerek», degen qıyal basına kelgen bolıs maqsetine qol jetkizgen kibi quwandı. «Durıs qalay ǵana qıyalına kelmegen? Seytbay qaysı ruwdan edi? Mańǵıt pa, keneges pe? Olardıń kátquda, ruw basıları kimler edi?» Yadına ujıbatlı oy kelmedi, heshkimniń atın esine túsire almadı.

«Náwbetulla iyshan she?»

Kóz aldına saqal-murtın gúzep, basına sálle orap, jipek shapanınıń belin buwıp, taq-tuynaqtay bolıp júretuǵın, ózi menen jası teńles duwpıyaz adamnıń kelbeti elesledi.

«Bir pitirse meniń kewil isimdi sol pitiredi».

Dárhal atlı jiberip, iyshandı aldırdı. Qaraqum iyshan qáwiminenbiz, dep júretuǵın Náwbetulla iyshan awzı duwalı, sózin

ótkizetuǵın, iyi boslaw adam edi. Bolıs shaqırsa ne turıs, búgingi Qulımbet bayaǵı Qudaybergen diyqannıń balası Qulımbet emes, bir jaǵı seskengeninen, bir jaǵı saqıy bolıstıńmiriwbetinen támedar iyshan kóp ótpey kók eshek penen jetip-aq keldi.

—Qulımbetjan, tuwrısın ayt, neshe hayalıń bar,—dedi iyshan bolıstıń sóziniń mánisin túsingennen keyin.

—Áy barshılıq-qoy,—dedi bolıs tuwrı juwaptan taysalıp. 144

—Aytaber shıraǵım,—dedi iyshan ózi menen teńles bolıstıń júzine tigilip.

—Onıń nesin soraysız?—dedi bolıs giyneli dawıs penen. Ele birneshe hayal alǵanday quwatım menen dáwletim bar, qudayǵa shúkir.

—Men oǵan shek keltirmeymen, inshalla dáwletiń asıp-tasa bergey. Shariyat isin bilmegim dárkar. Musılmanshılıqta tórt hayaldan soń neke túspeydi-ǵoy. Eger men aytqanday hayallarıń bolsa bizdi qıyın iske jumsap gúnaǵa batırma, deyjaqpan.

—Siz, taqsır iyshan, isti kámine keltirip, pitire beriń. Eger qız atası Seytbay ustanı imaraǵa keltirseńiz hayallarımnıń birin ollagór talaq qılaman, shın sózim.

—Háy, bizdi otqa aydap atırsızba?—dep qorqaman, bolıs. Gúzelgen saqal-murtın sıypalaǵan iyshan bas shayqadı.

—Iyshan aǵa, sizge aytıp otırǵanım bir kewil isi, usı jasıma kelip bunday bolmaǵan edim. Kózimniń aldınan jatsam-tursam ketpeydi, zańǵardıń qızı. Onıń jolında mal-dúnyamdı ayamayman.

Tek sol, ógizdey ójet, bolıs «eshektey», dep aytpaqshı edi, ulama adamnıń aldında bolajaq qáyinatasın haram haywanǵa teńgeriwden tartındı,

qız ákesi Seytbaydı kóndirip berseń, biziń úyden awılıńa at minip qaytasız.

Bul sózden keyin Náwbetulla iyshan jibidi.

—Meyli,—dedi aqırında iyshan ilajsız kisidey bas iyip. Men siziń ılaqtırǵan kesegińizben, gózlegen jerińizge túsemen. Biraq aytıp qoyayın, hayallarıńızdıń birine talaq beresiz, shariatta sharım joq, o dúnyadan hám úmitdarmız, aqırı, jáne...

Shaması, dozaq penen beyish jóninde aytpaqshı edi, orınsız bilip, irkildi.

«Jawshıǵa ólim joq», desedi. Qızı Ayzada Asqar atlı jigit penen

álleqashan atastırılǵan Seytbay ustanıń úyine Qulımbet bolıstan úshinshi márte jawshı bolıp, el ishindegi bedelli, Náwpir bolıslıǵındaǵı «Dáwkempir»ge medirese-meshit salıp, ataǵı shıqqan Qaraqum ulamalarınıń qáwiminen Náwbetulla iyshan kelgende Asqardıń qamalǵanın esitip qapalanǵan qız, onıń bosaǵanın esitip ayaǵı jerge tiymey quwanıp júrgen edi.

Seytbay qızınıńatastırılǵanın, lebizin atlay almaytuǵının aytsa iyshan «jigit qamalıptı, qarızdar emish», degen wáj keltirip, ákeni qısqıǵa aldı, janına qaysıdur suwpısı, Seytbaydıń ruwlasın ertip kelgen iyshan isi pitpese teris pátiya berip ketetuǵınlıǵın

aytıp turıp aldı. Qaraqalpaqlardıń: «pallı da bolma, palsız da bolma», degenindey arba ustası iyshannıń sońǵı sózinen seskeneyin, dedi. Aqırında on kún máwlet sorap, sol kúnlerde jigit qızdıń qalıńın tóley almasa ortadaǵı pátiyanı buzatuǵın boldı. Ol jaǵdayda bolısqa jol ashılatuǵınlıǵı ayan edi.

145

Ertesine qız ákesi Seytbay ustanıń jibergen adamı nanbayxanadan

Erkinbaydı tawıp, jaǵdaydı ayttı. «Iyshannıń nápesinen qorqaman, onıń aldında yalǵan sóylew de qolımnen kelmes, on kúnniń ishinde qalıńdı tólep, toydı bir jaqlı qılsın», depti.

«Ólimdi de esittiredi», desedi-ǵoy, Erkinbay ilajsız bul suwıq xabardı Asqarǵa jetkizdi.

—Endi ne qılaman?—dedi suwıq demin alǵan Asqar. Keńes ber, Erkinbay aǵa! Ayzadaǵa talaban kim eken?

—Qulımbet bolıs jawshı jiberipti.

—Kim? Qulımbet? Jigit erksiz un qaltanıń ústine otırıp qaldı. Kózleri jaslandı, názik, sazendeniń barmaqlarına megzeytuǵın sawsaqları judırıq bolıp túyildi.

—Sol!—dedi ol ızalı dawıs penen. Kózleri masaladay janar edi.

Endi bildim, meniń kisemdegi puldı urlatıp, náylaj qaldırǵan, qamaqqa aldırǵan Qulımbet bolıs, onıń názeri Ayzadaǵa túsken ekendá!

—Solay bolsa kerek,—dedi oylı pishinde Erkinbay.

—Ol meni barımnan ayırıp, qarızdar qılıp qoyıw menen sheklenbey endi súygen qızımdı da tartıp almaqshı!

Erkinbaydıń aldında kúni keshegi albaw, óspirim jigit emes, hár qanday isten tayınbaytuǵın, orta boylı, sárwi talday mayısqaq, kókiregi jiger menen ızaǵa tolı eresek adamǵa aylanǵan Asqar turar edi.

—Áwelden aytqanman. Qulımbet bolıstıń sumlıǵına tayaw boylamaydı, dep. Ol óz maqsetine erisiw jolında heshnárseden tap tartıp otırmaydı.

—On kúnniń ishinde qalıńdı tólep, toy beriw dárkar,—dedi jigit oń qolı menen mańlayın sıypalap turıp. Pul tabıw kerek!

—Qansha pul dárkar bolar eken?—dedi Erkinbay tap házir kisesinen shıǵarıp beretuǵın pulı bar kisidey.

—Bilmedim, kóp pul shaması.

—Qarız alıw kerek shıǵar?

—Kimnen alamız?

Ekewi de únsiz qalıstı. Sháhárde Mátkarim nanbaydan ózge qol japqanday, yamasa qarız bergendey, eger Qálmen baqqaldı esapqa almaǵanda, adamnıń ózi joq edi. Moynında sonsha qarızı bola tura, nanbaydan qarız sorawǵa jigittiń hújdanı jol bermeydi.

Erkinbaydıń beline túyip saqlap júrgen birneshe manat pulı heshteńege arzımaydı.

Aqırında eki jigit jer sızıp qaldı. Birneshe kún ishinde hám qalıń tólewge, hám toy beriwge pul dárkar edi.

Bul waqıtlarda Asqardıń qamaqtan bosaǵanın jeńgesinen esitip, júregi ornına túsken Ayzada qannan-qápersiz toy bolatuǵın kúndi

146

asıǵıslıq penen kúter, ákesiniń zergerge buyırtpa bergeninen xabar tawıp, zergerge ózin aparıwdı anasınan soranar, uyasına talpınǵan bir qus kibi tınım bilmes edi.

19.

Aqshamı menen pul tabıw dártinde kózi ilinbey, oyları menen ármanları túpsiz shıńırawdıń ernegine kelip taqalǵan jigit azanda turıp, anasınıń tayarlaǵan shayhalqasına qayrılıp qaramay jolǵa shıqtı. Mısalı bir ushı-qıyırsız dumannıń ishine túsip qalǵan yańlı, onnan shıǵıwdıń jolın izlep sharq urǵan oy-qıyalları topan

suw tasqınında qalǵan Nuw payǵambardıń, «jaqın jerde jer kórinse tawıp alar», dep kemeden ushırǵankepterindey jasqa tappay kókirek qápesine aylanıp keliwge májbúr bolar edi.

Nanbayxanaǵa aparatuǵın tóte jol qarańǵı kósheden ótetuǵın, ol jerde ózi jek kóretuǵın Qálmen baqqaldıń dúkanı jaylasqanlıǵı sebepli jigit hár dayım bul jerden jolın shetkeri alatuǵın edi. Aldaw-dalǵaw oylar jeteginde kiyatırǵan Asqar qarańǵı kóshe menen júrip kiyatırǵanın ańlamadı.

Ádettegidey kósheniń eki tamanındaǵı dúkanlar ashıq, bazar kúni bolmaǵanlıqtan ol jerde alıwshılardan kóre satıwshılar kóbirek,

tar kóshe boyında otırǵan diywanalar menen dárwishler, kásibi belgisiz adamlar jigitke kóz astılarınan baǵıp turar edi.

Otırǵanlardıń ishinen birewi jigit aldınan ótip bolǵan soń aqırın ornınan túrgeldi. Jalańayaqlarınıń astında jatırǵan tayaǵın qolına aldı. Soń názerin kótermesten jigittiń izinen ketti.

Asqardıń oyına: «Tazadan tigilgen otawdı satsam qáytedi?» degen pikir sap ete qaldı. Bul suwǵa ketip baratırǵan adamnıń qolınıń tiygen nársesine jarmasqanı kibi bir halat edi. Onnan ózi de quwanıp ketti. «Nesi bar, satsam satıppandaǵı. Ómirim bolsa jańasın tigermendaǵı». Oy-izinen oy keldi. Aqırında nanbayxana dárwazasına kelip qalǵanın ańladı.

Keshke deyin oylay-oylay jańa otawdı satıw pikirine bekidi. Erkinbay menen oylasıp, úyge qarıydar izlew kerek. Eń bolmaǵanda qalıń maldı tólewge jeter. «Úsh tuwar mal», dep kelisilip edi. Úsh tuwarı qansha pul boladı eken?—degenge uqsaǵan qıyallar qushaǵında qarańǵı bazardan ótip ketti.

Bul payıtlarda kóleńkedey bolıp izine erip, dárwazaǵa shekem jigitti gúzetken kóleńke jáne keyninde kiyatırǵanın Asqar ańlamadı.

Uzın kóleńke iyesi adımın tezletti, shaması Kegeyliniń kópirine deyin jigitke jetip alǵısı kelgen bolsa kerek. Bunı ádeyi qıldı

ma, yamasa shaqqanıraq qádem taslay baslaǵan jigitke jetiw qıyın ekenligin sezdi me, kóleńke jótkirindi. Izge qayrılıp qarawǵa májbúr bolǵan jigit keyninde ókshelesip kiyatırǵan súlderdi kórip eglendi.

147

—Toqta, jigit...dedi qattı júristen entikken súlder tilge kirip.

Jigit irkildi.

—Kimseń? Saǵan ne kerek?

—Qorqpa, men saǵan jamanlıq emes, jaqsılıq tilewshi adamman.

—Jaqsılıq tilewshi? Kimseń ózi?

Gúzgi quyash sháhárdiń artına jasırınǵan, ele ay kórinbeydi, aspandaǵı badanaday iri juldızlar sáwle shashıp, kókten ımlasa baslaǵan edi.

Jigit irkildi. Soqpaq ústinde turǵan uzın súlderden ózge adam

kózge shalınbaydı. «Kim boldı eken izimnen meni gúzetip kiyatırǵan?». Hár itimalǵa qarsı belindegi qosbawǵa ildiriwli múyiz saplı polat pıshaǵın, onı bárqulla janınanqaldırmaytuǵın edi, qolı menen

barlap kórdi, pıshaq ornında turǵanına isenim payda qılǵan soń azǵana tınıshlanıp, ózine keldi.

—Bul men, qorqpa, hawlıq pa! Izimnen júr!

Juldızlardıń emiski sáwlesinde súlderdiń júzine tigilgen jigit bir saparı bir nandı bólisip jegen dárwishti tanıǵanday boldı.

—Báhawatdin?

Dárwish óziniń atın ózgeler esitiwinen tartınatuǵın adam kibi bir seskenip tústi, biraq juwap qaytarmadı.

—Izimnen júr,—degen qırıldaq dawıs qaytalandı.—Men saǵan jaqsılıqtı ráwa kóremen.

Hár qanday qáwip-qáterge tayın turıwdı sheshken jigit oń qolın pıshaqtıń múyiz sabına qoyıp, súlderdiń izine eriwge táwekel etti.

Dárwish izine burılıp, shıǵıs tamanǵa, sháhárdiń ekinshi tárepine qaray baǵdar aldı. Asqarǵa bul átiraplar jaqsı tanıs, arbalı, piyada talay mártebe júrip ótken jerleri. Olar ádewir waqıtta, bir-eki shaqırım joldı basıp ótip, sháhárdiń shetine shamalasqanda shıǵıs tamanda gúmis tabaqtay bolıp kóringen ay átirapqa gúmis nurların tarata basladı. Arba jol qarazǵa qaray burılatuǵın jerde jigit talay mártebe tusınan ótip júrgen, qarawsızlıqtan paqsa diywalları unırap, ayırım jerleri qulap atırǵan góne tamnıń súlderi kórindi.

«Bul jerde ertede bir sutxor jasaǵan, onıń tuqımları ólip ketken, al altınları kómiwli qalǵan», degen qáweset sháhárde gezip júretuǵın, bul gápti álbette Asqar da esitken edi.

Qulaǵan diywaldıń jasqasınan ótip, «endi qulayman» dep turǵan góne tamnıń ishine kirgende dárwishtiń izinen kiyatırǵan jigit hawlıǵıp, júregi dúrsildep ketti hám erksiz túrde irkildi.

—Qorqpa, júr,—degen dawıs esitildi.

Jigit júrdi. Tóbesi ashıq ójirege ay nurı túsip turar edi. Olar

ójireden ótip, adam boyı diywal menen qorshalǵan keń sharbaqqa shıqtı. Sharbaq aytarlıqtay kólemli bolıp, shaması bir neshe tanap keletuǵın edi.

148

Asqardıń aldında kiyatırǵan súlder keń sharbaqtıń ortasında irkildi. Shıǵıs tamannan nur shashıp, kóterilip kiyatırǵan ayǵa qarap, biraz turdı, ózinshe gúbirlenip sóylendi.

—Qay jer edi?

Ózi-menen sóylesken dárwish kózleri menen ay nurına kómilgen sharbaqtıń hár bir múyeshin barlap shıqtı. Állenemerde bir sheshimge keldi shaması, sharbaqtıń temirqazıq juldızı astındaǵı alıs múyeshine, arqa tamanǵa qaray qádem tasladı. Qorqınıshtan kóre qızıǵıwshılıǵı basım kelgen Asqar izinde keler edi.

Aqırında dárwish diywalǵa tirelip irkildi. Átirapqa qaradı, qulaǵın túrip tıń-tıńladı. Tınıshlıqtı anda-sanda úrgen iyttiń dawısı buzar edi. Dógerek-átiraptatiri jan kózge shalınbaydı.

—Usı jer! Tap usı jer, ollahiy usımanda,—dep gúbirlendi, dárwish. Soń uzın, tozıǵı jetken shekpeniniń aldın ashıp jiberip, uzın

saplı bir nárseni aldı. Ol kepshe edi, shaması...

—Usı jerde...

Dárwish ay jarıǵında boyına jaraspaytuǵın shaqqan háreket penen diywal túbin qazıwǵa kiristi. Állen waqıtta mańlayınıń terin

sıyırıp, izine burıldı.

—Má, qaz,—dep belsheni usındı.

Jigit irkilip qaldı. Dárwish ne izlep atır bul jerden? Sanasında jaman bir pikir «jalt» etip oyandı. Soń dárwishtiń aytqan sózi esine keldi. «Men saǵan jaqsılıqtı ǵana ráwa kóremen».

Barlıǵın aqıl tárezisine salıp otırıwǵa waqıt tarlıq qılar edi. Jigit dárwish usınǵan kepsheni alıp, jedel iske kiristi. Bir

payıt temir kepsheniń júzi «girsh» etip, birer qattı nársege tiydi.

—Toqta,—dedi dárwish aqırın ǵana. Kepsheni maǵan ber. Kóp ótpey dárwish qolındaǵı kepsheni shetkerige ılaqtırıp jiberip, qazılǵan shuqırǵa eńkeydi. Aqırında izlegen nársesin tapqan adamday: «taptım», dep ıńıranıp jiberdi.

Dárwishtiń qolında onshelli úlken bolmaǵan tas gúze qarayıp kórindi.

—Má, al!—Dárwishtiń hawazı hám muńlı, hám saltanatlı shıqqanday edi.

—Bul... bul... ne nárse? Hayran qalǵanlıqtan hám kútilmegen waqıyadan eseńkirep qalǵan jigittiń tili tutlıǵıp, teńselip ketti. «Mágar bul túsim shıǵar. Umıtpasam bunday nárseni túsimde tawıp alǵan edim. Yaki palker boljaǵan ba edi?»

—Bul ǵáziyne saǵan buyırmaqshı, tez al, meni shaytan taǵı bir márte joldan azǵırmastan burın onı sen qolıńa al...

—Men... men... Qalayınsha? ­áziyne?

—Al, hám óz jolıń menen jóne... Meni izleme, endi Bahawatdin dárwishti bul sháhárde basqa kórmeyseń... Úyińdi satpa... Gúzedegi ǵáziyne

149

bárine jetedi. Sawdada halal bol... Bilemen, halal jigitseń, bálki sol ushın da seni tańlaǵandurman... Meniń kúnlerim sanawlı, bolmaǵanda saǵan bul gúzeni bermegen bolar ma edim? ­áziyne jer astında jatpawı, insanǵa xızmet qılıwı dárkar... Sen, jas sawdager sonı isle...

Asqar dárwishtiń qaltıraǵan qollarınan gúzeni aldı. Ay nurında anıq kórinip turǵan dárwishtiń qáddi búgilgendey, iyni túsip ketkendey kórindi. Ol állenárselerdi aytıp, ózinshe sóylener, úzikjulıq sózlerden qanday da máni uǵıp alıw qıyın edi.

—Ay kóterilip kiyatır, tez arada álem kúndizgidey jarıq boladı,— dedi dárwish ózine kelgendey bolıp. ­áziynege ósh adamlar kóp, bul sırdı óle-ólgenshe tisińnen shıǵarma! Ket bul jerden... Men xoshlasıp almaqshıman, jóne... Ket...

Minnetdarshılıq bildirip, raxmet aytıwǵa da pursat bolmadı.

Qolına gúzeni alıp, kókireginiń tusında qısıp uslaǵan jigit dárwishtiń ayaǵına deyin iyilip, qullıq qıldı. Bul onıń pútkil

ruwxı menen dárwishke aytqan raxmeti edi. Bazda birer háreket, imaishara menen-aq til menen aytıp jetkiziw múshkil bolǵan minnetdarlıqtı járiya etiw múmkin eken.

Dárwish onı túsindi, shaması. Iyilip turǵan jigittiń jelkesine oń qolın qoyıp, gúbirlendi, jaqsı tilekler tilep atır,—dep oylaǵan jigit dárwish jelkesinen qolın almaǵansha qáddin tiklemedi.

—Bar endi... Bul ses dárwishten shıqtı.

Jigit eglenbew kerekligin uqtı. Gúzeni qattıraq qısıp uslap izine qayrıldı da júre berdi. Burınları janınan ótkende gúman

hám qáweter menen qarap qoyatuǵın qarabaxana kózine ısıq kórinip ketti. Kelgen jolın umıtpaǵan edi. Eski sharbaqta dárwishtiń jalǵız

ózin qaldırıp góne tamnan shıqtı da arba jolǵa tústi. Adımın tezletti. Jolda kiyatırǵanda izine urlanıp kóz tasladı. Heshkim kózge

shalınbadı. Úyine hawlıǵıp kirip kelgende anası kózi tórt bolıp, bosaǵada kútip turǵan edi. Esikke jetpey atırıp, gúzeni shapanınıń ishine jasırıp úlgerdi, pinhamı sırdı anası menen ortaqlasıwǵa da júregi dawamadı.

—Keshewillediń-ǵoy, ulım,—dedi anası mehriban dawıs penen.

Jaysha ma?

Asqar tosınnan qamalǵalı berli ana júrek shaydı bolıp qalǵan, qashan ulı esikten atlap, úyine kirmegenshelli dilgir bolıp jol qaraytuǵın edi.

—Jaysha... Keshki payıt tandırda jawılǵan nanlardı tarqatıwda irkildim... Nanpurıshlar negedur eglengen edi... Ótirik aytqanınan qıynalıp, qızarıp ketti.

—Meyli, aman kelseń boldı, otawıńa kire-ǵoy, ulım. Keshki awqatıńdıkeltiremen, házir...

Anası eski úyge qaray ketti.

150

Asqar ishkerige kirip gúzeni otawdıń irgesine qoyıp, ústine kópshikti tasladı, shapanı menen jasırmaqshı edi, anası hár dayım keregege ilinetuǵın shapannıń ne ushın ornında turmaǵanınan gúmanlanıp júrer, dep oylap kópshik penen bastırdı. Soń shıranı izlep tawıp, «lampamayı barma eken», dep shayqap kórdi. Kisesinen shaqpaq tas alıp, shıranı jaqtı. Orıslar menen Shımbay sháhárine birge kelip, endi úrdis bola baslaǵan onlanshı lampa, onı úy tikkende alǵan edi, otawdıń ishin jaqtılandırıp jiberdi. Házir anası awqat

alıp kiretuǵının oylaǵan jigit ishi qanshelli dúbirlep, qanday ǵáziyne bar ekenligine qızıqqanlıǵına qaramastan gúzege qol uzatpadı.

Anası awqat alıp kirdi. Ekewi gúrrińlesip otırıp, awqatlandı. Náziypa bolajaq kelin, qalıń mal, toy haqqında aytqısı kelgeni menen bul oyların tiline shıǵara almadı. Ózi qısınıp júrgen Asqardıń kewlin burınǵıdan da beter shóktirgisi kelmedi. Aqırında dasturxandı jıynap, ıdıslardı alıp shıǵıp baratırıp:

—Jatıp demińdi ala-ǵoy, kún boyı talıqqan shıǵarsań, balam,— dedi mehribanlıq penen.

—Yaqshı ana, qayırlı tún...

Jigit ornınan turıp, shıranıń piligin qaytardı.

Ishi dúbirlep barmaqta edi: «Gúzede qanday ǵáziyne bar eken?».

Anası jatırǵan qaraúydegi tas shıranıń sónip, ergenektiń sıqırlap jabılǵanınan onıń uyqıǵa jatqanın sezgen Asqar kópshikti ısırıp taslap, gúzeni qolına aldı. Neshe jıl jer astında

jatqan gúzeden ızǵar topıraqtıń, sonday-aq qandaydur uzaq ótmishtiń iyisi ańqıp turǵanday sezildi. Saz ılaydan soǵılıp, sırtına naǵıs salınbaǵan, uslap kóteretuǵın eki qulaǵınıń biri sınǵan, qádimgidey ápiwayı, bálki qashanlardur suw quyıwǵa paydalanılǵan gúze ádewir salmaqlı edi. «Ishinde ne bar?» degen sawal jigitti qıynap, qızıǵıw menen birge qandaydur qáweter kewline ǵulǵula saldı. Qápelimde erteklerdegidey bul gúzege jin qamalǵan bolsa she? Bahawatdin dárwish onda ne bar ekenligin aytpadı. Jáne: «ǵáziyneni jılanlar, bolmasa jin-jıpırlar iyelep jatadı-mısh», degen sózler de aytıladı. Hár

qalay házir gúzeni ashıwǵa, onıń awzına úńilip, izertlewge de Asqardıń júregi dawamladı. «Tań atsın, nesine asıǵaman», dep ózin jubattı. Gúzeni ornına qoyıp, ústine kópshikti bastı. Shıranı óshirip,

shapanın búklep-búklep basına dastıq etip, uyqıǵa jattı. Qanshelli háreket etse de kózleri ilinbedi. Názerin gúze turǵan japsardan ala almas edi.

Quyash nurları jer betine ele túspegen bolsa da shıǵıs jaq aǵarıp, tań qulaniyek bolıp kiyatırǵanda birden oyanıp ketken jigit túrgelip otırdı. Qolın sozıp gúzeni aldı. Jaqtıǵa tutıp, awzına eski shúberek tıǵılǵanın kórdi. Onı abaylap aldı da eski gilemniń ústine

151

ishindegini tókti. Bir-birine soqlıǵısqan temir sesti esitildi. Tańǵı emiski jaqtıda kórgen adamdı sıyqırlap qoyatuǵın sáwle oynap, qıyalın urladı. «Altınlar... tillalar...» degen oydan kewli kóterilip, quwanıshtan baqırıp jiberiwge sál-pál qaldı.

Eski gilemniń ústinde qandaydur tamǵalar túsirilgen tillalar shashılıp jatar edi. Bir uwısın qısımlap, sanap kórdi. Taǵı ırım qılıp, sanaw haqqındaǵı qıyallardan waz keshti. Állen waqıtta ózin tutıp alǵan jigit tillalardı jasırıw kerekligi jóninde bas qatıra basladı. Altınlardı gúzege salıp, awzın berkitti. Ústine kópshikti bastı. Otawdan shıǵıp, átiraptı barladı. Dógerek tınıshlıq, ele kópshilik uyqıdan oyanbaǵan edi, shaması. Beldi tawıp kelip úydiń japsarınan shuqanaq qazıp, gúzeni kómdi. Topıraǵın eski gilemniń astına jayladı. Uyqıǵa jatpaqshı edi, júregi alıp ushıp, kózlerine uyqı kelmedi.

...Erteńine jigit Seytbay usta sırǵa menen bilezikke buyırtpa bergen zergerdiń aldına bardı.

—Birneshe tillalarım bar edi,—dedi jigit.

—Buyırtpabermekshimiseń?

—Joq, satpaqshıman. Orıs pulına beremen.

—Altınıń qáne!

—Minekey... Jigit birneshe altınlardı zergerge uzattı.

—Qaydan aldıń bala bul altınlardı?

—Atamnan qalǵan.

Zerger jigitke bastan-ayaq gúman menen tigildi. Shaması, jigittiń sın-sımbatı zergerde isenim oyatqan bolsa kerek, altınlardı quyashqa tutıp, tisine salıp tislep kórdi.

—Qosımtasız, naǵız zer kórinedi,—dedi aqırında zerger. Meyli, alaman. Bahasın keliseyik.

Jigit sawdanı biletuǵın edi. Tillaların arzanǵa pullamadı...

—Erkin aǵa bir jayǵa barıp qaytsaq, qalay qaraysız?—dedi keshqurın arbakesh aǵasına. Kewli kóterińki edi.

—Qayda baramız?

—Aldı burın táwir shapanıńızdı kiyip alıń. Seytbay ustanikine.

—Ustanikine?

—Awa. Úsh tuwardıń pulın tólep qaytamız. Tańlanǵan Erkinbaydıń awzı jumılmay qaldı.

—Puldı qaydan aldıń?

—Qarız aldım. Kimligin sorama, biraq.

—Júzimin je, baǵın sorama, demekshimiseń?

—Solay aǵa.

Erkinbay Asqardıń bastan-ayaǵına hayran bolıp, tigildi. Ol sońǵı azǵana waqıt ishinde jigittiń mayısqan talday denesi tolısqanın, názeri tik baǵatuǵınlıǵın,ómirge degen iseniminiń artqanlıǵın

kórip turar edi.

152

—Bárekella,—dedi aqırında Asqardıń azamat bolıp jetisip kiyatırǵanına tán bergen Erkinbay. Endi sen kimnen qarız alsań da aldı-artıńdı oylap is qılatuǵınıńa isenemen, inim. Qáne, kettik, jańa shapanlardı kiyip, qalıńlıǵıńdikinebaramız. Onıń da kózi

tórt bolıp, jolıńa qarap otırǵan shıǵar?!

***

Seytbay usta qalıńdı alǵannan soń qızın uzatıwǵa kelisim berdi.

Náziypa, Erkinbay, Asqar oylasa otırıp, toydı bir hápteden keshiktirmeytuǵın boldı.

Wádeli kúni Erkinbay at arbasın sazlap, jiyren attıń jalın tarap, jumsaq shóp penen sawrısı menen omırawın artıp, ádewir á werelendi. Aqırında arba jolǵa tayar bolıp, biri altaqtada, biri piyada kiyatırǵanda bularǵa jáne eki saltań arba qosıldı.

Seytbay usta qız uzatıw rásimin islep, mal soyıp, qız qurdasların shaqırıp zıyapat berip atırǵan edi. Arbalar kóshege kirer-kirmesten isi erikken kóshe balaları menen qatın-qalashlar, káywanılar menen qız jeńgeleri aldın tostı.

—Qánekey, kúyew ballar, kópir qáde beresiz!

—Kóshe qádemizdi beriwdi de umıtpańlar!

—Kempir óldi qáde!

Qullası káywanılar da, óspirimler de tamasha ushın ba, ya shaypuldıń iyesi bolıwdı qáley me, jigitlerdi baspalata berdi. Sol payıt sol

jerdiń jigit aǵası menen qız jeńgesi Aysholpan payda boldı.

—Qáne, hámmeńiz birden kúyewlerdiń shalǵayınan ala bermeńler, qáde bolsa qashpas,—dedi jigit aǵası.

—Házir almasaq qashan alamız...

—Qaytıp bir jıl qarasın kórsetpey keter...

—Házir arbaǵa jegip, kúlisip alayıq...

—Qoyıń ondaydı!—dep keyip tasladı jigit aǵası. Qádeni qız jeńgesi aladı.

—Qádeń bolsa beremiz, Aysholpan zamanlas, awzıńnıń tolǵanın ayta ber?—dep qız jeńgesine júzlendi.

—Qáde bir jol-ǵoy, ata-babadan kiyatırǵan. «At ólse de qáde ólmes, arıq qoydan tóslik al», depti-ǵoy. Sizler álámata qıtımırlıq qıla

bermey qádeni moldan qılıp, bere qoyıń, zamanlas.

—Meyli jıyılǵan úmitli árwaqtan hesh kim pántqumar qalmasın, sádde-sádde qılıp atın ayta ǵoy.

Kelinshektiń ornına ózgeler shuwlastı.

—Kópir qáde...

—Jol qáde...

—Kempir óldi...

—Baqan qáde...

153

—Meniń... qádemdi bermeysiz be?—dep qıshqırdı basına pilteli taqıya, ústine bóz kóylek-dambal kiygen on jaslarǵa kelip qalǵan, jalańayaqları qarawıtıp ketken tana kóz, baspaq murın bala murnın jeńi menen artıp.

—Bosaǵaqáde...—dedi kimdur.

—Qol uslatar...

—Shash sıypatar...

—Záńgi basar...

—Way-boy, qádelerińniń atı oǵırı kóbeyip baratırǵan joq pa?— dedi Erkinbay murtınan kúlip.

—Qol uslatar menen shash sıypatardı buǵan qospaysań,—dedi aydarı menen tulımshaǵı salbıraǵan úsh-tórt jasar sarı qızdıń qolınan

uslap turǵan káywanı, naǵıslı jegdesiniń aldına túsip turǵan giltshalǵıshın bos qolı menen iynine ısırıp. Al, házir meniń

«kempir óldi» qádemdi bereseń. Ol solay dedi de kósheniń tepseń bolǵan soqpaǵına ózin tasladı. Sarı qız «apa» dep jılap jiberdi.

Adamlar gá kúliser, gá tańlanısıp káywanıǵa baǵar edi. Kimdur:

—Kempir óldi qádesin ber!—dep qıshqırdı.

Erkinbay hámiyanına qol salıp, aqpatshanıń bir tamanına ótkir tırnaqların oljasına qadawǵa shaylanǵan eki baslı búrkittiń kelbeti oyıp túsirilgen, túsiniksiz sózler jazılǵan úlkenli-kishili gúmis teńgelerdiń birin alıp, qáde soraǵan hayalǵa uzattı.

—Má, alıń qádeńizdi...

Gúmis teńgeli bolǵan hayalǵa kimdur háwes, kimdur qızıǵıw, kimdur qızǵanısh penen baqtı, kimdur qolınan tartıp, ornınan túrgeliwine kómeklesti, kimdur qızın jubatıp, pármana bolıstı.

Qádesin moldan alǵan qız jeńgesi kúyew ballardı ishkerige jeteledi. «Háwjar» aytılıp, toy baslandı.

Keshke taman qız-jigitler waq-shaq bolıp, úsh arba Kegeyliniń kópirinen ótip, shıǵıstaǵı awılǵa burıldı.

Awıldıń qız-kelinshekleri kelindi arbadan túsirip, úyge kirgiziw ushın álleqashan toplanıp, jolǵa qarap turar edi.

Erkinbaydıń arbasında jeńgesi Aysholpan menen birge otırǵan, kók kóyleginiń sırtınan qızıl jegde jamılǵan, kókiregindegi shartúymeniń gúmis qońırawları bir-birine qaǵısıp, shuwdırlaǵan, basındaǵı qızıl aydınlısın kózine deyin túsirgen, endi túsken kelinshek Ayzada keler edi.

Arbaǵa antalap kelgen qız-kelinsheklerdiń ishinen suwırılıp shıqqan Náziypa qız jeńgesinen óziniń kelinin birden-aq ayırıp tanıdı.

—Keldiń be, aynanayın,—dedi kewli eljirep jesir hayal. Ol bul baxıtlı kúnlerdi ómir boyı kútken edi. Kózlerine quyılıp kelgen

154

jastı qızıl ushıǵadan tigilgen uzın beshpentiniń naǵıslı jeńi menen kólegeylep.

Asqar Ayzadanıń arbanıń túsiwine járdemlesti.

—Qáne, beri kel, mańlayıńnan súyeyin, qaraǵım...

Náziypa aydınlısın kóterip, bolajaq kelinniń mańlayınan súydi.—Ilayım, baxıtlı bolǵaysızlar,—dedi entigip.

Erkinbay dawısladı:

—Qáne, kim bar? Kelinniń betin ashıp ishkerige kirgizbeysizler me?

Jası on altı-on jetige kelgen, noǵay jaǵa aq súp kóyleginiń sırtınan jeńsiz kók shapan kiyip, belin oramal menen baylaǵan jigit bir shette qolına uslaǵan alatpa taqıyasınıń órneklerin tamashalap turar edi. Erkinbaydıń dawısınan keyin basın kóterdi.

—Shayır bala, qaydasań?

—Qayaqta edi?—degen hayallarıń dawısları esitilip, hámmeniń názeri, taqıyasın qolına uslaǵan óspirimge qaratılǵan edi.

—Neǵıp tursań, kelinniń betin ashıp, otawǵa kirgizbeyseń be?— dedi shaypawızlaw bir kelinshek.

—Basına oramal salıńlar!

—Bay-buw... Sonı umıtıppız-aw! Sheshe, haw sheshe...

Náziypa kelinshektiń basına aq oramal saldı. Adamlar «shayır» dep ataǵan óspirim jigit shıbıqtı oramaldıń ushına baylap, bet ashardı basladı.

Kelinshek keldi kórińiz,

Kórimligin berińiz...

Ala-qula demeńiz...

Solay etip jesir hayal Náziypanıń ulı Asqardıń Ayzadaǵa úylengen toyı artıq dábdebelersiz, qádimgidey bolıp ótti. Toyǵa kelgenler kelinshek penen jigitke baxıt tilep, tarqastı.

Bul toyǵa qolınan kelgenshe qarsılıq qılıp baqqan Qulımbet bolıs jigittiń úylengenin esitip ókinishten barmaǵın tislep, Asqardıń bul islerge qaydan pul tapqanın bile almay hayran boldı.

Sol payıttan baslap Asqardıń dáwleti artqan ústine artıp bardı, aqırında ol Shımbay sháhárinde, tek ǵana sháhárde emes, Shoraxan menen Xojeli, Mańǵıt penen Qońıratqa, Xiywa menen Xazaraspqa atı belgili sawdagerge aylandı.

Al, Shımbay soramında abıroyı artıp, «demine nan pisken»

Qulımbet bolıstıń isi qırınǵa ketti. «Kelispegen isińdi, bılamıq sındırar tisińdi» dep qaraqalpaqlardıńhár dayım isi júrispegen kimseler jóninde aytıp júretuǵınınday,onıń da ozbırlıǵı menen ashkózligi jaqsılıqqa alıp barıp soqpadı. Kim biledi, bul islerge ya bolıstıń ózi, ya barlıǵın kórip-bilip turǵan Yaratqan iyem sebepshidur.

155

20.

Kewil isindegi maqsetine erise almaǵan Qulımbet bolıs Náwbetulla iyshandı kórgende onıń «is pitire» almaǵanlıǵın betine basıp edi, iyshan: «Hár is alladan, bolıs, táǵdirde ne jazılsa sol boladı, ázelde

ol nashar sizge buyırmay turǵan», dep dálil taptı. Shınında is pitse alajaq sarpaydan qurı qalǵan ulamanıń ózi bolıstan kem ókinbegen bolsa kerek. «Ne ilaj, biziń ıqtıyarımızdan tısqarı isler dúnyada kóp»...dep oyladı iyshan.

«Hásseniy, bir payıtı keler...»dep gijindi ishinen Qulımbet.

«Sońǵı payıtları aytqanım-aytqan, degenim degen bolmay baratqanday ma?»

Hárdayım óz mápi jolındaǵı gúreslerde jeńip shıǵatuǵın bolıs shappattay baladan pánt jegenin oylaǵanda onnan basqa dushpanların da kóz aldına keltirdi. Qazıwdıń ústinde Dáwletiyar arıq aqsaqal menen kelispey qalǵanı da bar, Erkinbay jalańayaq ele jerin qaytıp

alıw niyetinen waz keshpegen shıǵar? Berkinbay degen diyqan da bayıp atır, awıllasları kelesi bolıs saylawında «Berkinbaydıń kandiletin usınamız!» dep ǵawqıldasatuǵın kórinedi. Ógizdey qarıwlı hám ǵaybar sol adam ótken jılı dán bazarında ǵalawıt kóterip, «Qulımbet dándi arzan satsın, dep ayttı», dep pristavqa arız qılıwdı shólkemlestirgen. Olardıń basın biriktirmey jekke-jekke zıyansızlandırmasa erteńgi

kúni birlesip, qáwipli kúshke aylanıwı itimal.

***

XIX ásir tamamlanıp kiyatırǵan, iyt jılınıń báhári aytarlıqtay

ó zgerisler wáde etpeytuǵınday, kóklem jamǵırlarınıń kem jawǵanlıǵın esapqa almaǵanda, hár jılǵıdan onshelli parqı joqtay kórinetuǵın edi.

Ótken jılı jup ógiziniń biri ólgen, onıń ornına ógiz alaman dep jıl on eki ay miynet qılǵan Berkinbay maqsetine eristi.

Asqardıń ornına qazıwǵa jallandı, basqa talap qıldı, jıynaǵan

pulın heshnársege sarplamadı. Hayalı biyshara: balalar qazanǵa asqanday jalpı-jalańash, ómirinde ayaq kiyim ne ekenligin bilmey ósip atır,

men bolsam ele qız payıtımdaǵı kiyimlerimdi jamap-jasqap kiyip, ońısıp kiyatırman, balalarǵa kóylekke on gez bóz alayıq,—dep jalınǵanda júregi jumsap, iymedi, bóz alıw ushın birneshe gúmis teńgelerdi hayalına beriwge qolı barmadı. Ol ózi ólámata sıqmar emes edi, biraq maqsetine erispegenshe alǵan baǵıtınan qaytpaytuǵın

ójetligi bul saparı da qostarınıń ótinishlerinen ústin keldi. «Qos

ógizge iye bolıp alayın,—dep oyladı ol. Jer bolsa qudayǵa shúkir barshılıq, alla suwdan qıspasa jerdiń barlıǵına gúzlik biyday

egemen. Báhárin berse, biyday bolsa on gez bóz emes, neshe gez bóz alsań da qarsılıǵım joq, hayal».

156

Berkinbay keshirek úylengen edi, buǵan álbette qolı qısqalıǵı, kámbaǵallıǵı sebepshi boldı. Sonda da quday perzentten qıspadı. Aldıńǵı bir ulı, bir qızı náresteliginde shetnep, hayalın jer bawırlatsa da, óziniń erkek kindikligi tutıp, egitilgenligin bildirmey, iyilmey júrdi, sońǵı ulları menen qızların alla ómir jası menen bergen eken, úsh ul, bir qızdıń aldı endi on jaslarǵa keldi, oyınnan qolı bosaǵan payıtta jer aydap, tuqım sewip atırǵan

ákesine sáskelik jarma alıp barıwǵa jarasa da ele gúnde uslap, ya ógizdiń basın jetelewge kishilik etedi. Berkinbay bazda-bazda jekke qalǵanına ókinip turadı da, ózine-ózi: «ele jetisip ketermen» dep táselle berer edi.

Ótken gúz biyday egisine qolaylı keldi, jazǵı daqıldı jıynap alıp, on tanaptan zıyatıraq jerdiń bárine biyday ekti. Tegis nállerdi

kórgende quwanıp: «túpálám, endi azıǵın bermek kerek, kógi jaqsı», dep ógiz arbanı jegip, alıs-jaqınnan tógin tasıdı, onı jerge kómip, shiritip, endi atızǵa shıǵaraman, dep turıptı. Jamǵırı, lámgershiligi kemlew kelgen qıstan aman shıqqan biydaydı tóginin berip, suwǵarıp jiberse, dáni shash-etekten bolatuǵın shıǵar, dep úmit etedi. Atızdı kórip júrgen hayalı da súysinip:

—Shabazım, biydayımız til-kózden aman bolıp, oraqqa jetissek, bıyıl bir nárseli bolarmız,—dep erine úmitli kózlerin tigedi.

Ótken jılı: «eń bolmasa on gez bóz alayıq», dep erin qıstaǵanı yadına túsip, mıyıǵınan kúlip qoyadı.

Biraq Berkinbaydıń jatsa da, tursa da oyınan ketpey, barmaqqa kirgen jantaq tikkendey kewliniń bir múyeshinde qadalıp turatuǵın gúman túnlerde uyqısın bólip, biyjaǵday qılatuǵın edi. Mine, báhár de kirdi, kóp ótpey Nawrız keledi. Biraq usı waqıtqa deyin Tallıq

ózeginen saǵa alatuǵın arnanıń hár jılı bul kúnlerde máwjirip turatuǵın aǵısı joq, ılay suw japtıń kánarına jetpey ultanda tınıp aǵadı. Bul neden eken?—degen oylar diyqannıń ishin tıshqanday kemiredi. Ótken jılı qazıw payıtında Qulımbet bolıs óz awılına baratuǵın Sazlını qazdırıwǵa barlıq qazıwshını jiberip, Tikózektiń qazılmay qalǵanınan boldı ma eken?

Sol jılı aqsaqal saylawı ótiwi kerek edi, burınǵı aqsaqaldı hesh kórmegen tikózekliler, anıǵında ol Qulımbet bolıstıń aytqanınan shıqpayman dep awıllaslarına jaman atlı bolǵan edi, onı shıǵarıp, ornına ózleriniń unatqan adamın saylatpaqshı bolǵanda bolıs pristavtıń bashqurt báshiri arqalı degenin ótkizip, aqsaqallıqqa óz adamın saylawǵa eristi. Awıllasları bolsa «alla-

jalla, men diyqan adamman, solayınsha qalayın» degenine qaramastan Berkinbaydı usınǵan, onı ózleriniń aqsaqalı sıpatında kóriwdi

qálegen, onı quwatlap, dawıs bergen, endi bolsa saylawdaǵı nahaqlıqqa narazı bolıp, kókireklerinde bul islerge sebepshi bolǵan uezd pristavına, bolısqa degen narazılıqlar payda bolmaqta.

157

Nawrız shamalasqanda kúnler ısıp ketti. Kók shópler kózdi quwantıp, baǵlar gúllerge kómildi. Tikózek awılınıń adamları miywe aǵashlarınan erik penen shabdal, jiyde egetuǵın «dártimizge asadı», dep qaratal menen aq sókit, kegey terekti kóbeytiwge qızıǵatuǵın, onıń da sebebi bar edi, erik miywelerdiń aldı bolıp pisedi, qaq

erik qılsa jıl boyı saqlanadı, jiyde kesh pisse de saqlawǵa qolay,

al erik penen jiydeden keli-kelsap, ayırım halatlarda, qaraman aǵash tabılmaǵanda arbanıń gúpshegi, qazba duwtar menen qobız soqsa da boladı. Qarataldıń qadası qaraqalpaqlardıń turmısında hájetke jaraydı, sókitten tabaq penen qasıq jonadı, besik soǵadı, sherim etiktiń shegesi de aq sókittiń taramıstay bekkem denesinen alınadı. Sol sebep diyqan azǵana jerge erik penen shabdal otırǵızsa, japsalma boylarına kegey terek penen aq sókittiń shúlligin shanıshadı. Berkinbaydıń hayalı da úyiniń janında kishigirim erik baǵı

bolıwın qáler edi, onı erine aytqanda diyqan dawısı gúrildep:

—Elde erik tegin, házirinshe dán egeyik, dán hár waqta kerek, ishsek azıq, satsaq pul boladı. Qosımsha jer satıp alsaq álbette kishigirim

erik baǵın qılamız, sháhárden nuqıl eriktiń nálin ákelemen, ballarımız baǵ astında oynap júredi,—dep hayalına táselle beriw

menen sheklengen. Ózi bolsa jap-salmanıń boyına qaratal menen kegey terektiń shúlligin otırǵızǵan. Házir olar búrtik jarıp, japıraq

shıǵarıwǵa beyimlesip atır.

Baxtına bola Berkinbaydıń Tikózekten oyıraq jaylasqan arnadan alǵan jabına hárdayım suw qulaqtan jaraydı, shıǵır menen qolserippeniń hájeti joq. Biraq bıyılǵı suw japqa kelse de atızǵa jayılmay, ultanda kózdiń jasınday jıltırap, diyqannıń húreyin ushırmaqta. —Atızǵa suw ákeletuǵın japtı qazsam ba eken?—degen oyǵa kelgen Berkinbay ol oyınan qaytıp, «Áliptiń artın baǵıwdı» sheshti. Sebebi Tikózek saǵa alatuǵın Tallıq ózegine kelip turǵan suwdıń ózi jartıwlı emes, hárdayım iyrimlenip, qaynawıtlap aǵatuǵın Tallıq bıyıl negedur «ishin alǵan shortanday» jińishkerip, juwasıp qalǵan.

Kún ısıǵan sayın adamlardıń da táshwishi artıp atırǵan kúnlerdiń birinde: «Tallıq tasıdı!» degen quwanıshlı xabar tarqaldı.

Nawrız kelgen, egiske kirisetuǵın payıt, jerler suwǵarılmaǵan, jawınshashınnıń kemliginen gúzlik biydaylar shóllep, sarǵaymaǵa qaraǵan edi.

Tikózekliler, sonıń ishinde Berkinbay da Tallıqqa kelgen suwdıń

Tikózekke keliwin sabırsızlıq penen kútti. Úsh kún-tórt kún ótti, biraq Tikózek arnasınıń suwı tasıyın demedi, qaytama kem-kem azayıp, aqırında hár jer-hár jerdenbólinip-bólinip qaldı.

Aqırında Berkinbaydıń shıdamı tawsıldı. Arnanıń saǵasına

barıp kóriwge bel bayladı. «Aqsaqaldı izlesem be eken?» degen qıyal

158

sanasına kelip edi, jáne jaqında saylanǵan, Qulımbet bolıstıń aytqanınan shıǵa almaytuǵın Ubaydulla aqsaqal menen sóylesiw biypayda ekenligin oylap, qolın bir siltedi, belin iynine salıp, japtı jaǵalap, arnaǵa keldi. Arnanıń boyında ózine uqsap japlardıń

saǵasında ar-sar bolıp turǵan awıllasların ushırattı. Úrkinbay, Sadıq, Baymenshe degen diyqanlar jıyılıp, janına keldi. Awıllasları artıqmash kúsh iyesi bolǵan hám aytqanında turatuǵın bir sózli

jáne ójet Berkinbaydı húrmet qılatuǵın, oǵan arqa súyeytuǵın, kerek bolsa soraǵan payıtta járdem qılatuǵınlıǵına isenetuǵın edi. Házir de ózlerindey suwǵa zar bolıp turǵan awıllasları onı es kórdi me, keńeskisi kelip sózge tarttı.

—Berkinbay, kórip tursań, Tikózekte suw joq. «Tallıqqa keldi», degenine de neshshe kún boldı? Ayt, ne qılamız?

—Men qaydan bileyin, awıllaslar?—dedi Berkinbay iynindegi belin rashtıń topıraǵına shanshıp. Aqsaqal Ubaydullanı hesh birińiz kórmedińler me?

—Úyine barǵanbız,—dedi Baymanshe. Joq eken. Bolısqa ketti,— deydi.

—Suw máselesin aytqalı ketkendur,—dedi Úrkinbay.

—Solay shıǵar.

—Hey onıń aytqanın bolıs tıńlay qoyar ma?

—Kim biledi, deysiz. Tallıqqa náwpir suw kelgeni ras pa eken ózi?

—Keshe kelgen bazarshılar: «Tallıqta suw mol!» desti.

—Onda nege biziń Tikózek molla mingen eshektey juwasıp qalǵan. Ultanı tańqıyıp atır?

Sol payıtta orta boylı, kelte shekpeniniń belin jip penen baylaǵan tańqı murın, jası eliwdi eńsergen kisi toparǵa kelip qosıldı.

—Onı men bilemen!—dedi kelgen kisi qırıldaǵan dawısın sozıp.

—Bilseń ayt, Seyilxan aǵa.

—Tikózektiń saǵasına bóget basılǵan.

—Ras pa?

—Ras bolmaǵanda suw kelmey me jóńkilip...

Bul payıtta adamlardıń sanı onnan asqan edi.

—Kim basıptı bógetti!—dep qıshqırdı adamlardıń biri.

—Murap bastırǵandur!

—Murap bógese aytpaǵı kerek, «áspek» dep...

—Áspek jóninde gáp bolǵan joq-ǵoy...

—Saǵaǵa barıp, anıqlaw kerek,—dedi Berkinbay. Kim ol, aytpay, netpey arnanı baylaǵan. Qáhárlengen diyqannıń hár túgi tebendey shanshılıp, kózlerinen ushqın shashırar edi. Kóz aldına suwsızlıqtan sarǵayıp, quwray baslaǵan biyday atızları elesledi.

159