Kenesbay Karimov - Aqqapshıq
.pdfkóylek-ıshtanınıń sırtınan kiygen uzın shekpeni súyretilgen, orta boylıdan bálentirek, murnınıń astındaǵı tilep alǵanday qara murtı sasıq qońızǵa megzegen sılıńǵır qara jigittiń dop-domalaq xannıń janında bir dizelep otırıwı da kúlki shaqırdı.
—Qánekey, wázir taqsır,—dedi kúlkiden eziwi jıyılmaǵan Aǵabiy.
Xalıq penen tilles, arzı-dadın xanıńa jetkiz!
Wázir ornınan ushıp turıp, shekpenin súyretip, shaması ózi batıl jigit bolsa kerek, qızlar tamanǵa ótip, olarǵa qulaq tutıp shıqtı.
Qızlar gezekti jigitlerge bergisi keldi me, úndespey, bir-birine qarasıp, qoya qoydı.
Wázir bolǵan jigit endi erler toparına júzlendi. Kimdur, onıń qulaǵınabirnemelerdi sıbırladı.
—Xalqım ne aytadı?—dedi qısınǵannan jalpaq júzi tershigen xan óziniń áneyilerden emes ekenin kórsetip qoyıw ushın batıllanıp.
Wázir xalıqtı tıńlaǵan, endi onı xanǵa jetkiziwi dárkar. Oyınnıń shárti sonday edi.
—Xanımız, bir qasıq qanımnan keshiń! Wázirdiń uzın shapanǵa oranǵan jińishke gewdesi talday iyildi, basındaǵı alatpa taqıyanıń jiyegi xannıń jalańayaqlarına tiyeyin-tiyeyin dep turdı.
—Bar keshtim! Sóyle!
—Taqsır xan! Xalqıńız: xanımız biziń halımızdan xabarsız, «qarnı toysa qurban hayt» qılıp júripti. Biz bolsa ashpız, balalarımız ash, jigitlerimiz kóterem qoyday bolıp qalǵan, kóylegin sheshse qabırǵasın sanap alasız, onıń esesine, xanımız shoshqaday semirgen, qoya beresiz!-dep atırıptı.
Jigitler de, qızlar da kózlerinen jas shıqqansha kúlisti, dastıq taxtta otırǵan xan shapanınıń jeńi menen mańlayınıń terin qaytaqayta sıyırıp, kúlerin de, jıların da bilmey otırdı.
Aqırında kúlki basıldı. Aǵabiy de, wázir de, ózgeler de házildiń ornına túskeninen ház etip kúldi. Xan bolsa uyat penen ǵázepten jarılıp keteyin dep turar edi.
—Qáne, biyádeplik qılǵan puqaraǵa qanday jazanı ráwa kóresiz, taqsır?
Tershigen xan Aǵabiyge oqırayıp qaradı.
—Darǵa asılsın! Taǵı kúlki kóterildi.
—Qasıq qanımdı keshiń, taqsır xan. Dar qurılmaǵan edi. Basqa qanday jaza...
—On dúrre urılsın!
Oramallardan shıyraq etip esilgen dúrre uslap, «jálladlar» hámir kútip turar edi. Olar oyınnıń shárti boyınsha dastıqta otırǵan xannıń hámirin orınlawǵa asıqtı. Biraq jazalanıwı tiyis bolǵan
jigit ornınan túrgelip ketti.
120
—Arzım bar, dad!
—Arzıńdı ayt,—dep «gúńk» etti narazı xan.
—Aqırı gúnam on dúrre urıwǵa arzır ma eken?
—Arzıydı!
—Arzımaydı!
Tartısqa Aǵabiy shek qoydı.
—«Xan hámiri—quda hámiri» degen. Arqańdı dúrrege tut, mayrılmaysań...
Jigit narazılıǵınan heshteńe shıqpaytuǵınlıǵın kórip turǵan soń, náylaj dúrrege razı boldı. Jas jigitlerdiń qarıwlı qolları tamanınan berilgen soqqılar áneyi emes, jawırının dúrrege tutqan jigit hár soqqıdan teńselip keter edi. Qız-jigit otırıspaǵına
kirdiń be, bárine shıdaysań, basqa ilaj joq, wázir shıdadı, bunnan kóre qosıq aytqanı biraz jeńil bolar ma edi?
Kewilli oyın—«Xan menen wázir» dawam etti. Qızlar da qarap qalmadı. Jegdeler menen kiymesheklerdiń astınan pinhamı baǵıp atırıp, «xan» bolǵan jigittiń semizligi, «at basqan baqaday» jalpaq murnı menen shapanınıń aldın kóterip turǵan qarnı, jalań ayaǵı, qullası kózge túsken «ersi» jeri jóninde házil sózlerdi toqıp aytar edi, dastıq taxtta otırǵan jigit hár saparı merekege kelgenine, «xan» bolıp saylanǵanına pushayman jedi. Sózge juwap retinde jaza buyırıwda ol qızlarǵa da, jigitlerge de «qattı qol» bola almadı, hár saparı qızlarǵa «qosıq aytıp bersin», «jańıltpash aytıp bersin», jigitlerge «eshek bolıp aqırsın», «at bolıp kisnesin» degen jazalar belgilendi. Aqırında qolınan kelse otırıspada «qaytıp taxtqa minbewge» ishinen shárt aytqan kelte boylı, tolıq deneli jigit dastıq-taxttan tústi.
—Endi qız-jigitler kese alısıp, juwap aytısamız, jigitlerden baslaymız,—depxabarlandı.—Shay keltirilsin!
Qız jeńgesi Aysholpan shını sháynek penen kese uslap kirip keldi. Kese uslaǵan qolına maydalanǵan qant qısımlap alǵan edi. Shaynek penen keseni, qanttı dasturxannıń jigitler tamanına qoydı.
—Qızlar tańda ashılǵan qızıl gúl bolsa, sizler gúl shaqasına qonatuǵın búlbilsizler! Xalqımız aytadı: Búlbilsiz gúl, gúlsiz búlbildiń kórki joq. Beline kámar baylaǵan, basına bórk kiygen jigitlerimiz saw bolsın,—dep shay uzatıwǵa jasqa salıp berdi.
Jigitler toparınıń basında otırǵan, uzatılatuǵın qız tamanınan kelgen jigit aǵası sháynekti alıp, kesege shay quyıp qaytardı. Qolları hárekette, kózi qızlar tárepke ótip otırǵan qız jeńgesi Aysholpanda boldı. Azǵanadan soń keseni qolına alıp sóz basladı.
Shımbaydıń qızları gózzal boladı,
Bir sózi bir sózinen abzal boladı,
Qızdıń jeńgesine kesa uzatsam,
121
Úmitim bar ornınan turıp aladı,—dep keseni Aysholpanǵa uzattı.
Shaması ol bir payıtları «túyesi kápirden ótken» bolıp, otırıspaǵa awılınıń jigitlerin ertip kelgen bolsa kerek. Bunı Aysholpan da sezdi, ádep penen:
Júzińizge kózińiz jarasadı,
Merekege sózińiz jarasadı,
Jigitten bir kese shay alsaq ne bolıptı,
Úlgimizge qız-jigit qarasadı,—«Siziń sózińiz sınǵansha, shaytannıń moynı úzilsin», zamanlas, dep ornınan turıp, ayaǵın ǵazǵaz basıp, naz benen kelip, kámine keltirip keseni, sońınan jigittiń kese uslaǵan qolınıń shunatay barmaǵına qısılǵan qanttı alıp,
izge básip barıp, ornına otırdı. Bul merekeni uyımlastırǵan qız jeńgesiniń jas jigitler menen qızlarǵa kórsetken úlgisi edi, ele kese alısıwdı awızlarınıń suwı qurıp qurdaslarınıń aytıp bergenlerinen ǵana biletuǵın, ózleri merekege qatnaspaǵan qızlar menen Asqarǵa uqsaǵan bunday jıyınǵa birinshi márte kelip otırǵanlar kórip, háreket etsin, dep oyladı. Qız-jigit otırıspası payızlı ótse úy iyesi bolǵan Aysholpannıń jaqsı atı shıqpay ma?
Bul payıtlarda mereke qızlardıń da, jigitlerdiń de dıqqatı kese usınǵan jigit aǵası menen onı alǵan qız jeńgesiniń háreketlerinen derlik basqa tamanǵa: qızlardıń názeri jigitler, al jigitlerdiń názeri qızlar tárepke misli quyashqa ayǵabaǵar qalay etip baǵatuǵın bolsa sonday etip burılǵan edi.
Gózzal qız Ayzadaǵa bir ǵana Asqar tigilip qalmaǵanınday sánli kiyingen Asqarǵa da bir Ayzada tigilip qalǵan joq. Kópshilik derlik jigittiń qızdı burın ayttırıp, bul otırıspa olardıń ushırasıwı
ushın qız jeńgesi tamanınan oylap tabılǵan bahana ekenligin bilmeytuǵın edi, sol sebepli qızǵa da, jigitke de ózgeler ashıqmashıq, kerek bolsa ayttırılǵan bolajaq qalıńlıq-kúyew sıpatında qaramadı. Biraq Asqardıń kózi uzatılajaq qız—Gúljamaldıń janında otırǵan, kók kóylegi erjetken qızlardıń júzinde bolatuǵın gózzallıqtı burınǵıdan da ayqınlastırǵan bolajaq qalıńlıǵı
Ayzadadan úzilmes, sulıw júzindegi hár bir háreketti baqlap, quwansa quwanıp, kúlse kúlip, qayǵırsa qayǵırıp otırar edi. Ayzada bolsa
iybe saqladı ma, pinhamı sırlarınıń kópshilikke áshkara bolıwın qálemedi me, ya jigitke solay tuyıldı ma, Asqar tamanǵa anda-sanda
ǵana kóz astınan qoy kózlerin súzip qarap qoyar, kerisinshe qarnı
ǵarbızday domalanǵan, «xan» bolaman, dep terlep-tepshigen, endi awzı jayıqtay ashılıp, kese berip, kese alısqandı tamashalap otırǵan qara jigitke qarayǵıshlay beretuǵınday tuyıldı Asqarǵa. «Onıń qay
jaǵına qızıǵadı eken?»—dep oyladı kewlin qápelimde qızǵanısh biylep alǵan Asqar. «Men tárepke nege qaramaydı? Kózin nege alıp qashadı? Ya meni unatpay ma eken?».
122
Jigit usınday oylardan keyin tınıshsızlanıp qaldı. Janındaǵı
Erkinbayǵa qarasa párwayı pánseri, maldas qurınıp otırıp alǵan, onı qızıl-jasıllı kiyingen erjetken-erjetpegen, tolısqantolıspaǵan qızlardan kóre bolasınlı kókirekleri shaypatılıp, qızlardıń sıbırlısına qulaq qoyıp, hárqanday juwapqa tayın turǵan qız jeńgeleri kóbirek qızıqtıratuǵın sıyaqlı.
Usınday payıtlarda Erkinbay jigit aǵasınıń aldına shayı iship bolınǵan shaynek penen kese kele qalısı bar emes pe?
Jigit aǵası aldına shaynek keletuǵının bilip, kórip otırǵan usaydı, ózgelerge bildirmey shıǵanaǵı menen Asqardıń búyirine túrtip qoydı. Shaynekke shaydı jigit salsın, degeni edi.
Albırt jigit shaynekke shay salıw náwbeti ózine kelgenligin ańladı. Kisesinen anası bergen shayqaltanı shıǵarıp, qısınǵannan qaltıraǵan barmaqları pópekli bawdı mashaqat penen jazdırıp, shay
saldı, azı-kem qurǵaq shay dasturxanǵa tógildi. Qız jeńgesi Aysholpan bos shaynekti alıp, shay ákeliwge ketti.
Jigit: «ne ushın men tamanǵa baqpaydı?», dep bolajaq qalıńlıǵına ókpelegenine qaramastan Ayjamal kóz astınan Asqardı pinhamı gúzetip, onıń hár bir háreketin baqlap, qaraqalpaqlardıń: «eń albaw qızdıń da qabaq tárezisi boladı» deytuǵını kibi sınap-minep
otırǵan edi. Jigit shay salıw ushın kisesinen naǵıslı ushıǵa shayqaltasın shıǵarıp, qızıl pópekli bawın sheshe baslaǵanda jetilisip kiyatırǵan qos ánarınıń astındaǵı júregi ne ushındur tez-tez soǵıp, qandaydur túsiniksiz sezim urlanıp kirip kelgenin
ózi de bayqamay qaldı. Kózlerin shayqaltadan ayırmas edi. «Shayqaltanı kim sawǵa qıldı eken? Bazardan alǵan shıǵar?». Jeńgesiniń aqılı
menen kók ushıǵadan qızıl sabaqlar menen, naǵıslardıń atı da esinde, qızıl kiymeshek penen jeńushqa tigilituǵın naǵıslardı kestelep otırǵan edi, shayqalta pitiwge de shamalasıp qaldı, onı ózin ayttırıp kelgen jigitke beriwdi niyetlep qoyǵan. Endi qarasa... Jigittiń shayqaltası bar eken! Ele ıshqı sawdası basına túsip kórmegen, qızǵanısh degen sezimniń ashshı záhárin tatpaǵan qız jılap jibere jazladı, qoy kózlerin ashshı jas qapladı, sestim shıqpasın, dep tislenip aldı, názerin astındaǵı kórpesheniń quraqlarına tigip,
óksip qoydı.
Kóp ótpey Aysholpan qolındaǵı búyirli shını shaynekti juwılǵan kese menen birge dasturxan ústine, Erkinbaydıń aldına qoydı. Jigit aǵası asıqpay, sabırlılıq penen shaydı kesege quyıp, qaytardı. Soń sál burılıp, Asqarǵa bir neme dedi.
Jigit aǵasınıń isharasın túsingen Asqar sháynekti aldına alıp, kesege shay quydı. Bir túyir qant alıp, shunatay barmaǵına qıstı, soń qarama-qarsı tamanda otırǵan qızlar ishinen Ayzadaǵa názer salıp dedi:
123
Awzıńızda palıńız,
Júzińizde qalıńız,
Bir kese shay usınsaq, Iyilip kelip alıńız...
Ayzadanıń átirapında otırǵan qızlar bir-birine qarastı. Kese usınǵan jigittiń kimdi názerlegenin bilgennen keyin demleri ishlerine túsip, úndespey qalıstı. Olar duwpiyaz kiyingen sawdager jigittiń ózlerine kese usınıwınan úmitdar bolsa kerek. Biraq
jigittiń palı Ayzadaǵa tústi.
Asqardıń ózine kese usınatuǵınlıǵın aldın ala bilip otırǵan
bolsa da shayqaltanı kórip kewline ǵulǵula túsken qız azǵana albıradı. Basın kótergende: «Keseni túrgelip al!», degendey kózleri menen ishara etip turǵan jeńgesin kórdi. Shashbawındaǵı teńgeler menen shartúymesiniń gúmis qońırawları sıńǵırlap, orınnan turdı.
Iyninen asırılıp óńirine túsken, mayda etip órilgen burımların iyninen asırıp jawırnına tasladı. Tobıǵına túsip turǵan uzın kók kóyleginiń etegin sál ǵana kóterip qoydı. Araların ashıp jol bergen qızlardıń janınan ótip, naz benen ǵaz-ǵaz qádem basıp, Asqardıń aldına keldi. Jigit aytqanday keseni iyilip turıp aldı.
Qanttı da alıp, barmaǵına qıstı. Soń izi menen básip barıp, óz ornına otırdı. Otırǵanlar, ásirese jigitler qızdıń qádem basıwına, boy-sınına, kiygen kiyimlerine názer saldı, Ayzada haqıyqatında pákize, iybeli, tárbiyalanǵan qız edi, oǵan sawdager jigitten burın
ózleri kese usınbaǵanına ókinip, ishlerinen: «Átteń!», desip qoydı. Degen menen «jigit usınǵan keseni alǵan qız sol jigitti unatıp
qaldı, degen úzil-kesil sheshim emesligin, qız onı unata ma, joq pa, ol jaǵı ele heshkimge málim emesligin kópshilik biler edi. Endi qız keseni qaytarıw kerek, jigitke ne juwap aytar eken?
Ayzada keseni ákelgende jigit júrek etip qızdıń kózlerine baqtı. Ne ushındur qızdıń qabaǵı salıńqı edi.
Sózińiz nanday eken,
Shayıńız palday eken, Bunday jigitti tuwǵan Anası qanday eken?
Kese qaytarǵan qızdıń aytqan juwabın tıńlaǵanlardıń hár biri sózden ózinshe máni qıdırdı. Asqar: «anası qanday eken?» degen qatarlardı qayta-qayta tákirarlap, liykinli sózdiń mańızın ańlawǵa urındı. Kewline quwanıshlı oylar kelip quyıldı. «Meniń anam kelejaqta oǵan qáyin ene bolmay ma?» Ol qáynenisiniń qanday ekenligin bilgisi kelse bárine qayıl bolǵanı emes pe? Onda meni unatadı. Unatadı!». Quwanıshlı oylardıń izinen qáterli sezimler bas kóterdi. «Onda ne ushın qabaǵı ashılmadı? Ayttırıp kelgenimizden soń ilajsız maǵan turmısqa shıqpaqshı ma? Basqa unatqan birewi bardur, mágar?».
124
Otırıspaq qızıp háwjine shıqtı. Hár qanday tasqın aǵıstıń izi bara-bara páseytuǵını, hár qanday dawıldıń izi sayabırlap basılatuǵını sıyaqlı háwijine shıqqan mereke ayaqlanıw kerek bolǵanlıqtan, onıń ústine waqıt keshewillep baratır edi, kese alısıwlar ayaqlanıp, qızlarǵa kese usınǵan jigitler marapatlanıp
mardıyısıp, kese usınıwǵa náwbet jetpegen jigitler menen ózlerine kese kelmegen qızlardıń narazı keypine qaramastan jigit aǵası kese alıspaq toqtatılatuǵının xabarladı.
Endi uzatılatuǵın qızdı tanıstırıw máwriti keldi. Aysholpan tanısıwǵa kelgen boyjetken Gúljamaldı kópshilikke tanıstırdı.
—Qánekey Gúljamal, uzatılardan aldın bizge qosıq aytıp bereseń be?—dep ótindi Aǵabiy.
Gúljamal bunday ótinish-tilek bolatuǵının aldın ala bilgen bolsa kerek, sál-pál eglendi de muńlı dawıs penen «Sıńsıw» qosıǵın baslap jiberdi:
Ata-anam qaramadı jayıma,
Bir shıraysız jazılıppa payıma,
Qısıwmet qılarma shıbın janıma,
Qızıl gúldey solarman ba, ármanlı. Áwel nege tuwılıppan qız bolıp,
Nege jaralmadım quba ǵaz bolıp,
Bul dúnyanıń jigitleri az bolıp, Shalǵa kete berermen be, ármanlı...
Waq-shaq bolıp, álemniń qayǵısın umıtıp otırǵan merekege muzday suw quyılǵanday únsiz qaldı. Quwanıshlar menen jaqsı úmitlerdiń ornın sher menen muń iyelemekte edi. Usınday jıyında ishki sırın kópshilikke dasturxan etip atırǵan biykeshiniń bul háreketine shek qoyıwdı sheshken qız jeńgesi Gúljamaldıń juwan sanın ońbaǵanday etip burap almaǵanda muńlı qosıqtıń izi dawam ete bererme edi, kim bilsin?
Qosıq birden úzildi. Qız-jigitler uzatılatuǵın qızdıń dárti tap ózleriniń dártindey basları tómen salınǵan edi.
—Gúljamalǵa baxıt tileyik,—dedi Aǵabiy qápelimde payda bolǵan kewilsizlikti tarqatpaqshı bolıp, quwnaq dawıs penen. Onıń bolajaq kúyewin tanıyman, qayaqtıń shalı, ele qırq jasqa da kelmegen. «Sıńsıw» aytadı degenge aytıp otırǵanıdaǵı...
Biraq Aǵabiydiń quwnaq dawısı da araǵa túsken kewilsizlikti juwıp jibere almadı.
—Zamanlaslar, «qulaqtıń qarnı joq» degendey oyın-kúlkige toyǵan kim bar, kimlerdidur ata-anası izlep atırǵan shıǵar,—dedi Aǵabiy aqırında.
Bul waqta biykeshin ımlap janına shaqırıp alǵan Aysholpan menen
Ayzada arasında mınaday gápler bolıp ótti. 125
—Biykesh, baslaǵan shayqaltańdı tigip boldıń ba?
—Tigip boldım.
—Sonı ózińdi ayttırıp kelgen Asqarǵa retin tawıp usın.
—Qalay beremen, uyalaman ǵoy. Onıń ústine shayqaltası da bar eken!
—Bolsa ne qıladı? Jorasınan, ya taǵı birewden sorap alǵan shıǵar...
—Shayqaltam bar-ǵoy dese qáytemen?
—Qorqpa, olay dep aytpaydı...
Qonaq jigitler menen qızlar biriniń izinen biri topar-topar bolıp, jigit aǵaları menen qız jeńgeleriniń baslawında házildálkek aytısıp, kúlisip shıǵıp barar edi. Túrgelip atırǵan Asqardı Erkinbay shalǵayınan basıp otırǵızdı.
—Asıǵıp qayda barasań? Qız benen tillesiwiń kerek. Sabır et! Sharbaq bosay basladı. Erkinbay menen Asqar bir nársesin joǵaltqan
adamday izlerine qaraylap, orınlarınan túrgeliskende bul jerde Ayzada menen jeńgesi qalǵan edi.
—Ruxsat bolsa biz de óz jolımızǵa tússek zamanlas,—dedi Erkinbay
Aysholpanǵa. Merekelep, jıyrıǵımızdı jazdıq, raxmet.
—Házir, biziń biykeshtiń Asqarǵa sawǵası bar edi,—dep Aysholpan Ayzadaǵa qaradı.
Qısınǵanınan qızarıp ketken qız tershigen alaqanında qısıp uslap turǵan shayqaltanı jigitke usındı.
—Shayqaltań bar eken-ǵoy... Esitiler-esitilmes etip aytılǵan bul sózlerdi Asqar anıq estti. «Kim berdi?». Bul soraw dawıslap berildi me, ol qızdıń awzınan shıqtı ma, ya jigittiń sanasında tosınnan payda boldı ma ol jaǵın ayıra almasa da Asqardıń awzınan juwap esitildi.
—Anam berdi...
—Anam berdi? Qızdıń sestinde quwanısh hám úmit tolqınları jám bolǵan edi. Kewlindegi gúmanlı ǵubarlar juwılıp ketkendey boldı.
—Jawshı jiberemen, qayılmısań?
—Qayılman...
Azǵana waqıt ishinde bolıp ótken ushırasıw menen birneshe awız sózler olardıń keleshegin tutastırǵan edi. Olar bir-birine «súyemen»,
«jaqsı kóremen», «unataman», dep te aytpadı. Aytılsa, tákirarlansa áhári ketetuǵın, qunı joǵalatuǵın sózler kewillerdi nurǵa, muhabbatqa toltırıp turar, bir-birine tiyip ketkende shoqtay lapıldaǵan
qızǵını júreklerge barıp jetken sawsaqlardıń názik qıymılı arqalı túsinilgen, ańlanılǵan edi.
—Shayqalta ushın raxmet! Kestesi qanday sulıw!
Jigitler Kegeyli kópirine aparatuǵın jolǵa túskende kókte úrker juldızı kóringen edi. Erkinbaydıń izinde kiyatırǵan Asqar ózin shańlı jolda adımlap júrip emes, al ushıp kiyatırǵanday sezindi.
126
...Aradan úsh kún ótpey atırıp Seytbay ustanıń esigine Asqardıń anası jawshı bolıp keldi. Qız jeńgesi Aysholpan arqalı jaslar bir-birin kórgenin, eki awız tilleskenin, diydileri maqul kelgenin bilgen qızdıń anası qarsılıq qılmadı. Atası da: «teńi kelse tegin ber», degen sózden asıp qayda baramız», dep razılıǵın berdi. Qızdıń qalıńı «úsh tuwar» etip belgilendi, pisikshilikten soń toy beriletuǵın boldı.
Aqsham hayalı menen oylasqan arba ustası Seytbay ertesine zergerler dúkanları jaylasqan kóshege qaray baratırǵanın kórgenler, sháhárde ustanıń tanıs-bilisleri az emes edi, onnan:
—Haw Seytbay, jol bolsın, qayda baratırsań,—dep soraǵanlarǵa:
—Zergerge,—dep bergen juwabına tańlanıstı.
—Seytbay zergerge baratırman,—deydi.
—Ne soqtırmaqshı eken?
—Ózine gúmis saqıyna soqtırmaqshıdur?
—Qáydem.
Seytbay usta ózi jaqsı tanıytuǵın Shuwaqbaydıń dúkanına kelip kirdi.
—Assalawma áleykum!
—Waǵalaykim assalam Seytbay tamır. Kel-kel, bılay ótip otır,— dedi kóriktegi gulpudada erip, shoqtay mazlap turǵan altındı giryadan ótkizip atırıp. Qanday sharwa menen kelgenińdi aytasań, házir bosaymın.
Shuwaqbay Qazalı tamannan kelgen qazaq edi. Sheberligi, aldamaytuǵın bir sózliligi ushın onı ózgeler qatarı Seytbay da jaqsı kóretuǵın, qandaydur buyım satıp alsa Shuwaqbay tamırınan alatuǵın edi.
Gulpudadan giryaǵa quyılǵan erigen altın azǵanadan keyin sımǵa aylandı.
—Endi suwıp, ózine kelsin, keyin onnan árebek jasaymız,—dedi mańlayınıń terin sıyırıp, aǵash orınlıqqa shókken zerger. Buyımtayıńdı aytıp otır, Seytbay usta.
—Bir jup sırǵa, árebek, jup bilezik jasap berseń, tamır.
—Jasaymız, kásibimiz sol-ǵoy. Qız uzatpaqshımız?
—Solay. Endi bahasın, tayar bolatuǵın waqtın aytsańız, Shuwaqbay tamır.
—Altın-gúmis ózińizden pitse, qol haqım qımbat emes. Al, olardı bermeseń qımbatıraq boladı. Orıstıń gúmis sólkebayı menen altın shırwanın eritip, buyımdı sonnan jasaymız, onıń baǵası arzan emes. Zerger qardar bolıp kelgen Seytbaydı nırqtı joqarı aytıp
qashırtıp almayın degen oyda sózdi sál alıstan basladı, shaması.
—Shuwaqbay,—dedi Seytbay, men seniń bahanı bálent qoymaytuǵınıńdıbilemen, sol ushın da saǵan kelgenim joq pa?
127
—Durıs aytasız,—dedi Shuwaqbay ustanıń sózin maqullap. Men buyımǵa sarp qılınǵan altın menen gúmistiń ústine qol haqımdı ǵana qosam. Onısız da sháhárdiń qazısı kúmis saqıyna soqtırıwǵa kelgen saparı ázildep: «Bilesiń be, Shuwaqbay, oqıǵan kitaptarımnıń birinde: «Zerger ólgen soń eldikinen molası bólek bolsın», dep jazıptı, dep qorqıtqan. Kisi aqısınan qorqam.
Qullası zerger menen arba ustası uzatılatuǵın qız ushın atap
sırǵa, bilezik, árebek soǵıwǵa kelisti. Aytılǵan buyımlar tayar bolǵanda qız ákesi zergerge bir ógizshe beretuǵın boldı. Ádette, ógizlerdi diyqanlar kúsh kólik sıpatında qos penen arbaǵa, shıǵırǵa, juwazǵa qosatuǵın bolǵanlıqtan ógizshe baspaqlı sıyırdan artıq bolsa artıq, biraq kem bahalanbaytuǵın edi.
17.
Qulımbet bolıstıń báybishesinen ózge birneshe toqalı bar, olardan
ósip-óngenler de azamat bolıp qalǵan, óziniń jası bir jayda, soǵan qaramastan háwes pe, ıntıqlıq pa, sháhárdiń arbashılar kóshesinde kórgen qızıl beshpentli qızdı kóz aldınan ketire almadı.
Aradan bir hápte, on kún ótse de sol nashardı umıta almadı. Aqırında keńesgóyin shaqırdı.
—Házir atlan,—dedi ol esikte turǵa keńesgóyine. Arbashılar kóshesinde qay jerge barıw kerekligin óziń bileseń. Arbashınıń
ózin tawıp ayt, qızıńdı Qulımbet bolıs soraydı, qansha mal-dúnya tilese tawıp beremen,—dedi dep jetkiz!
Esiktegi keńesgóydińtańlanǵannan awzı ashılıp qaldı.
—Meniń aytqanlarımdı uqtıń ba?
—Uqtım, bolıs aǵa!
—Onda bar, orınla!
Keńesgóy atlanıp, sháhárge keldi. Ózine tanıs bolǵan esikti qaqtı.
Esik ashılǵanda taǵı da bunnan burın bir mártebe berilgen soraw tákirarlandı.
—Seytbay usta úydeme? —Úyde, sharbaqtaǵı ustaxanada.
Keńesgóy arbashınıń qay jerde ekenligin biletuǵın edi. Seytbaydı sol esikten taptı.
—Tallıqqa kelesi hápte baraman,—dedi sol tamannan kelgen keńesgóydi shıramıtqan usta. Bul hápte jumıslarım kóbirek bolıp tur.
—Meyli, arba ońlawǵa basqa payıt barsańız da bola beredi,—dedi keńesgóy shaynalıp. Meni bolıs aǵam basqa is penen aldıńızǵa jiberdi.
Keńesgóy kópti kórgen, anaw-mınawǵa albırap-saspaytuǵın, ózin basıp alǵan dilwar kisi edi. Gápti alıstan qozǵadı.
—Seytbay usta bilesiz, bolısımız ashıq qollı, nayatıy saqıy, itibarlı adam. Pristav tóreler menen de qatnası jaqsı. Házir Shımbay átirapında abıroyı órlep turıptı...dep bir irkildi.
128
—Bilemen,—dedi ógiz arbanıń uzın kegeylerin aldına qoyıp,
ózi bolsa may sińdirilgen gúpshekke otırıp alǵan Seytbay gáptiń izi qalay qaray burılatuǵınlıǵın ańǵarıwǵa tırısıp.
—Gápti úyińizge barıp dawamlaǵanda bolar ma edi? Keńesgóydiń bul gápine sál tańlanǵan usta:
—Onıń qanday parqı bar? Bul sharbaq meniń úyim. Aytatuǵın gápińiz bolsa ayta beriń,—degennen keyin erkinsidi.
—Gáptiń qısqası qızıńızdı bolıs aǵamız soratıp jiberdi...
–Kimge?
Bul sózden soń sál-pál albırayın degen jawshı ózin ońlap aldı. —Ózine soratıp jiberdi!
—Ózine? Usta otırǵan ornınan túrgelip ketti. Aqırı ol meniń menen qatar emes pe?
Sizden keminde on jas kishi shıǵar... Ele ǵayratlı...
Shaması jawshı óz xojeyinin orınlı-orınsız maqtawǵa kóshpekshi edi, usta gápti kesti.
—Báribir bolmaydı...
—Ustaǵa ayt, mal-dúnya ayamayman,—dedi.
—Endi ilajı joq.
—Sum ólimnen ózge hámme zattıń ilajı bar, usta...
—Yaq,—dedi usta keskin dawısta. Qızǵa álleqashan quda túsilgen, toy kúni belgilengen...
—Qalıńı she?
—Qalıńı da tólengen...
—Eki ese qılıp qaytaradı, bolıs...
—Ilajı joq, men túkirgen túkirigimdi qaytıp awzıma alatuǵınlardanemespen. Sonı bolısqa jetkizerseń...
—Kimge uzatılmaqshı?
—Óz teńine...
Ustanı óz degenine ańsatlıq penen kóndire almaytuǵınlıǵın ańlaǵan jawshı qurı qol atlandı. Aytqanın boldırıp úyrengen bolıstan dákki jeytuǵının bilse de náylaj awılına qaytıwǵa májbúr edi.
—Bolıs aǵa, is pitpedi, qız basqaǵa atastırılıptı,—dedi bası iyilgen jawshı Qulımbet bolıstıń otawına kirip.
—Atastırılǵan? Kimge?
—Sorastırıp anıqladım... Bazarda dán alıp satatuǵın Asqar degen jigitke.
Bolısqa Asqar degen at tanıs sıyaqlı tuyıldı. Basın uslap oylandı.
Keńesgóy onıń múshkilin ańsatlastırdı. —Ózińiz sarmaya berip, jallaǵan jetim bala...
Bolıstıń yadına tústi. Pristavtıń qısqısınan keyin dán bazarında, qaysıdur jigittiń ornına jallap, qolına sarmaya bergen
129
óspirim jigittiń atı Asqar edi... Kim bilipti onıń menen usınday názik iste baqtalas bolıp shıǵatuǵınlıǵın...
—Yadıma tústi... Ákesin kóndire almadıń ba? Bolıs mal-dúnyanı ayamaydı, qızıń ille-menen pillege oranadı, óziń bolıstıń qáyin atası...
—Sátterdey qaǵıp, janına jolatpadı. «Túkirgen túkirigimdi qaytıp awzıma almayman»,—dep imaraǵa kelmey qaldı. Bolmasa...
—Solay dedi me? Saǵan ruxsat onda...
Bolıstan sógis esitpey ańsat qutılǵanına quwanǵan keńesgóy otawdan tez ǵana shıǵıp ketti. Ádewir jol júrip harıǵan, isi pitpegenlikten
kewil keypiyatı túsip ketken keńesgóy qarnı ash bolǵanın sezdi, bastırma tamannan gósh qaynaǵan qazandaǵı sorpanıń jaǵımlı iyisi tanawın qıtıqlap, ishteyin ashıp jiberdi. Aldınan shıqqan birinshi xızmetkerge ózine awqat ákeliwdi tayınlap, shetki úylerdiń birine kirdi.
Bolıstıń kewil isi pitpegen, ańsatlıqta pitiw itimalı kórinbeytuǵın edi, oǵan Qulımbettiń kóngisi kelmedi. Ayttırılǵan, qalıńı tólengen nashardı alıp qashıp ketiw qaraqalpaqlar turmısında anda-sanda bolıp, eldi dúrliktirip turatuǵın waqıya bolıwına qaramastan bolıs onday qıla almaytuǵınlıǵın ańlap jetti. Ondayda el ishindegi abıroyı bir pul, ózi shermende boladı. Basqa qanday jolı bar eken?
Qulımbet ozbır, aytqanın boldırǵansha tınbaytuǵın ójet, istiń kózin biletuǵın adam bolıp, aqıldan da qurıalaqan emes edi. Tereńirek oylanıp, ustanıń bosaǵasında bir mártebe kórgeli berli yadınan bir
eli shıqpay qoyǵan, endi tolısıp kamalına kelgen sol boyjetkendi qalay etkende óziniki qılıp, qushaǵına alıw ústinde bas qatırıp oylana basladı. Bul jolda ol heshnárseden, Asqardı jolınan alıp taslaw ushın joq qılıp jiberiwden tayınbaytuǵınday kórindi.
«Sháhórden birer gellekeserdi jallap, kózin qurtqanda qalay bolar edi?». Bul oyınan ózi de shorshıp tústi. «Qıńır istiń qıyıǵı qırq jıldan soń da biliner», degeni ras bolıp shıǵıp, sırı pash bolsa
she? Adamlar ne aytadı? Olay bolmaǵanda da eki iyninde eki perishte yaqshı-yaman islerin jazıp otırǵan joq pa, adamǵa ayan bolmaǵan isler allaǵa ayan emes pe?
Ol oylardan qaytıp, jigitti jolınan alıp taslawdıń basqa
ámellerin oylastıra basladı. Aqırında birer sheshimniń basına bas jip taǵıp edi, bul sumlıq ózine maqul túskenlikten, jas minip hám semizlikten awırlasqan denesin jeńil sezip, ornınan túrgelip ketti, otawda arı-beri júre basladı.
Erteńine uzın bazar edi. Sáhárde atlanıp, sháhárge aparatuǵın jolǵa tústi. Ádettegidey jigirmalaǵan atlılardıń qorshawında sán-saltanat penen emes, elespesiz, úsh-tórt atlı menen atlandı. Awılınıń arqa
130
tamanındaǵı bulttay qarayıp turǵan torańǵıl toǵayları kókshil duman jamılıp, bolıstıń qandaydur sumlıq isti baslayın, dep
baratırǵanın bilgen yańlı atlılardı túnerińki qabaq penen gúzetip saldı.
Sháhárge jetip, tanıs sharbaqqa túskennen keyin qádimgi, jawshılıqqa barıp qaytqan keńesgóydi janına shaqırıp:
—Dáryabay kisapırdı tawıp kel. Pinhamı orınla,—dedi pás dawıs penen.
—Bas ústine... «Ne ushın? Nege?», degen sorawlardı xojayınına berip kórmegen keńesgóy kewlindegi sawallardı tiline shıǵarmastan sharbaq esiginen shıǵıp, ǵayıp boldı.
Dáryabay kisapırdı qay tamannan izlewdi shamalap alǵan keńesgóy: «Bir tapsam mal bazarınan tabaman!», dep oyladı.
Oylaǵanı durıs keldi. Dóńgelek jaǵa bóz kóylektiń sırtınan móresi ketpegen duwqat shapan kiyip, belin mádeli menen baylaǵan, arıq-turaq shıraylı júzine murtı sán berip turǵan, biraq selkildegen qozı teri bórki astınan onıń adamlarǵa unamaytuǵın kásibinen
urı iyttiń kózindey adamǵa tikke baqpay jasırın baǵıwshı, heshnársede irkilmey oynap turǵan kózleri dárek berip turatuǵın sáteń jigit sháhárge belgili kisapır edi. Ózi kisapırlıqtı sonday
sheber iyelegen bolsa kerek, usı payıtqa shekem pulın urlatqan heshkim onı bileginen tutıp almaǵan, sol ushın ol basın tik tutıp, kóshelerde adamlarǵa kóz astınan pisentsiz qarap, gezip júriwdi ádet qılǵan.
Bolıs onıń menen ózge gúwalarsız, júzbe-júz, qupıya sóylesti. Ózgeler onıń:
—am shekpeń bolıs aǵa, pitiremiz, ol biziń kárimiz-ǵoy aqırı,— dep qırıldaq dawıs penen sóylep atırǵanın hám álleqanday jeksurın, jaǵımsız kúlkisin anıq esitti. Sońınan gárdiyip, basın tik tutıp
shıǵıp baratırǵanın kórdi.
Kisapır menen pinhamı sóylesken bolıstıń da keypiyatı joqarı, kewli kóterińki sıyaqlı sezildi.
—Búgin dán bazarda qandaydur waqıya júz beredi, ollagór,—dep gúbirlendi. Janındaǵılar qanday waqıya júz beretuǵınına aqılları alıspay iyinlerin qıstı da qoydı.
Atqosshılar tayarlaǵan jeńil-jelpi taǵamnan soń bolıs tosınnan:
—Qáne, dán bazarına baramız,—dep qaldı.
Bular dán bazarına kelgende sawda qızıp, átirap qumırısqanıń inindey qaynap: kim diyqannan alǵan dánin keppanlarǵa ólshetip, qaplatıp atırǵan, kimdur diyqan menen sawdalasıp, nırqtıń ústinde tamaqlarǵa suw búrkip kerildespekte, kimdur satıp alǵan bir-eki batpan dándi júklewge kóligi, hammalǵa beretuǵın pulı bolmaǵanlıqtan jelkesine artıp, mańlayınıń terin jeńi menen sıyırıp baratırǵan
edi.
131
Bolıstı tanıǵanlar, «assalawma áleykum» dep sál ǵana iyilip sálemlesip, jılısıp, jol berip, izinen qarap qalıstı.
—Anaw, mennen sarmayaǵa pul alǵan sawdager jigitti tawıp kelińler,— dedi ol janındaǵı xızmetkerge.
—Qaysı birin?
Xızmetkerdiń sorawı orınlı bolıp, Qulımbet bolıstan qarız alǵan sawdagerler bul bazarda kópshilik edi.
—Asqar degenin...
—Házir... Telpegin basıp kiygen xızmetker kópshilikke aralasıp, kózden ǵayıp boldı. Kóp uzamay dán bazarındaǵı alaman arasınan ózine jol ashıp, aytılǵan adamdı ertip keldi.
Belbew baylanbaǵan, aldı ashıq duwqat shapanınıń ishinen kiygen kamzolınıń kókiregine taǵılǵan, aq patsha bergen orden jaltırap
turar, uzın boylı, shoq saqallı bolıstıń júzinde mısqıllı kúlki
me, jazǵırıw ma, soǵan usaǵan sezimler oynar, Qulımbet bolıs shaması dógeregindegilerden sózimlerin jasırıp, júzine qatallıq beriwge
tırısıp baǵar edi.
—Assalawma áleykum, Qulımbet aǵa!
Boyı ósip, tolısqan, orta boylı, kózleri adamǵa aybınbay tik baǵatuǵın jigit bolıstıń aldında ádep júzesinen qol qawsırıp turar, ol Asqar edi.
—Xosh,—dedi sálemdi álik almaǵan bolıs jigittiń bastan-ayaǵın sın názeri menen barlastırıp, bir payıtları saǵan sarmaya bergen be edim?
—Álbette, bolıs aǵa, marhamatıńızdıń arqasında...
—Alǵanıńdımoyınlaysań-ǵoy, solay ma? Misli aldında turǵan jigit «almadım» dep turǵanday átiraptaǵılar esitsin dep ádeyi bálent dawıs penen nıqtadı.
—Moyınlayman, ósimin ay sayın berip turıppan...
—Esitkenseń, qaraqalpaqlardıń sózi bar: «iyesine kerek bolsa qońsısı ókpelemeydi», degen.
—Esitkenmen, bolıs aǵa...
—Esitken bolsań sol sarmaya maǵan, usı búgin usı jerde kerek bolıp turıptı.
Bunday boladı, dep oylamaǵan Asqar albırap qaldı. Aldına qoyǵan maqsetleri, ármanları ne boladı? Qalıń ele tólenbegen, bar puldı toplap bazarǵa kelgen alıpsatar ushın bul halat bultsız aspanda shaqmaqlar shaǵılıp, nóser jamǵır quyǵanday tásir qıldı, ayaǵınıń astındaǵı jer shayqalıp ketken yańlı, tentirekledi, biraq jıǵılmay
qaldı.
—Házir, usı búgin, usı jerde...
—Awa, usı búgin, usı jerde, alǵanıńdı óziń házir ǵana tastıyıqladıń... Moyın tawlasań, mine bergen tilxatıń...
132
—Bolıs aǵa, máwlet, úylenbekshi edim,—degen sózler tiline keldi...
«Úylenbekshi ediń...» Bolıs gúbirlendi. «Úylenip bolıpsań». Soń qoynına qolın suǵıp, bir japıraq qaǵaz alıp, onı tóbesine kóterdi.
—Mine, onıń tilxatı!
Azǵana pursat ótkende jigit ózine kelip aldı.
—Meyli bolıs aǵa, qarızdı qaytaraman...
—Solay et, azamat,—dedi murtınan kúlip bolıs.
Asqar Qulımbet bolıs qusap qoynına qol saldı. Negedur reńkinde qan qalmay, qızıl shırayı juwǵan shúberektey aǵarıp ketti. Pul salınǵan hámiyan, ol usı bazarda dándi kóbirek alıwdı oylap, barlıq sarmayanı úyden alıp shıqqan edi, ornında joq edi.
—Adamlar! Kisapır... Meni tonadı... Pulımdı urladı,—dep sıbırladı. Ózinshe, «bar dawısım menen qıshqırıp atırıppan», dep oylasa da qırıldaǵan dawısı zorǵa shıǵar edi.
—Ne deyseń? Mınaw jigit ne deydi? Júzinde mısqıllı kúlki oynap shıqqan bolıs bálent qáddin sál iyip, jigittiń sózin esitpekshi bolǵan kibi qulaq saldı.
—Pulın urlatıptı,—dedi kimdur.
—Pulın urlatıptı? Bul bolıstıń dawısı edi.
Bazar adamı tamashaǵa toplanıp, átiraptı toltırdı.
—Pulın urlatıptı!
—Kim eken biysharanı tonaǵan?
—Kisapırdaǵı, kim bolatuǵın edi!
—Olardıń dástinan: dad!—dep jibergiń keledi!
—Pashshap qayaqta júripti, ózi?
—Pashshap pa?
Sonıń arasında qaraqalpaqlardıń: «Kimniń atın aytsań, sol keledi» deytuǵınınday, jawınnan soń ósip shıqqan zamarrıq kibi pristavtıńpashshabı—eńgezerdey Qaraqul payda boldı.
—Pulımnan ayrıldım...—dedi «suwǵa ketken tal qarmaydı» silsilesinde albıraǵan jigit mıǵım deneli, ústine kók beshpent kiyip, beline buwılǵan enli kámarındaǵı qılıshı salbıraǵan pashshaptı
es kórip.
Qaraqul pashshap ádeti boyınsha jigitke bálentten qarap, qara murtın bir shıyırıp qoyıp, soradı:
—Pulıń úyden shıqqanda bar ma edi?
—Á-álbette...dedi eseńkirep turǵan jigit.
—Ne nársege uralǵan?
—Hámiyan... saqtıyan hámiyanda edi...
—Neshe pul?
—600 manattan zıyatıraq, sawdadaǵı sarmayanıń barlıǵı...
—Qanday pullarda?
—Aqpatshanıń qaǵaz pulları...
133
—Gúwalardıń aldında taǵı mártebe sorayman: 600 manat pulıń bar bolǵanın kórgen gúwalar bar ma?
—Úydegi anam kórgen...
Pashshap oylanǵan kibi úlken basın arqasına taslap, azǵana eglendi. Soń:
—Anań gúwa bola almaydı,—dedi juwan dawıs penen.
—Onda kimge isenesiz? Maǵan isenbeysiz be? Men pulımdı urlattım... Dán bazarında...
—Gúwalar kerek,—dedi pashshap biypárwa dawıs penen...
—Men gúwaman...
Adamlar hayran qalısıp «ǵálet esitpedim be?» dep oylaǵan ayırımlar qulaqların uslap, átiraplarına kóz tasladı. Rastan da bul gápti sol adam ayttı ma?
Adamlardı tańlandırǵanı bul sóz bolıstıń awzınan shıqqanı edi.
—Men gúwaman,—dep qaytaladı Qulımbet bolıs kóterińki dawıs penen. Men soǵan gúwalıq beremen,—dep dawamladı ol, bul jigit pulın urlatpaǵan, anıǵıraǵı onday aqsha bul jigitte bolmaǵan.
—600 manattan zıyatıraq edi...
—Múmkin emes. Inanbayman? Sen mennen alǵan bes júz on eki manat puldı Seytbay ustanıń qızı ushın qalıńǵa tólegenseń, onı
biz bilemiz. Endi amanatımızdı qaytıp beriwdi soraǵanda ózińdi jógilikke salıp, «pulımdıurlattım», dep wáj aytpaqshısań...
—Onday emes, bolıs aǵa, ollagór...
—Qaraqul pashshap! Urı aldıńda turıptı. Usla onı, túrmege bas.
Qashan meniń pullarımdı túwel qaytarmaǵansha túrmeden shıǵarma.
Házir qamamasań ústińnen pristav tórege arız qılaman!
—Gúwalar...—dep mıńǵırladı qápelimde júz bergen waqıyalardı oy tárezisine tartıp, birer sheshimge kele almaǵan Qaraqul pashshap.
—Saǵan ayttım-ǵoy... Esit, men Tallıq bolısınıń bolısnoyı,
Qulımbetpen, al bul jigit mennen ósimine bes júz manat alıp, qaytıp soraǵanımda «pulımdı urlattım», dep meni hám kópshilikti isendiriwge urınıp atır. Eger qamaqqa almasań, taǵı kim biledi, erteń Qońırattan ya Xiywadan tabıla ma? Dárhal...
Qaraqul pashshap, ádetinshe murtın shıyırıp qoydı, aqırında bir sheshimge kelse kerek, jabaday qolları menen Asqardıń oń qolınıń bilezikliginen usladı, qattıraq qıssa kerek, jigit awırsınǵanınan ıńıranıp jiberdi.
—Men pulımdı urlatqanman. Ne ushın meni?—der edi Asqar jılarmanǵa kelip.
—Qarsılıq qılaman, yaki qashıp ketemen,—dep áwerelenbe, dedi pashshap jigittiń qulaǵına. Heshqayda qasha almaysań. Jaqsısı bul isler bir jaǵına shıqqansha qamaqta otırǵanıń maqul.—Kettik...
134
Sonshelli tez waqıtta bolıp ótken nahaqlıqlardı sanasına sıydıra almaǵan jigittiń kózlerinen monshaq-monshaq bolıp tógilgen kóz jasları bóz kóyleginiń kókiregin hólledi. Jawdıraǵan kózleri dán bazarın toltırǵan alamanǵa baqtı. Kópshiliktiń názerlerinde ayanısh, músirkew, jigittiń táǵdirine ashınıw sezimlerin kórdi, biraq heshkim: bul jigittiń ne jazıǵı bar edi, ol jazıqsız!—dep ayta almadı. «Sestim shıqpasın», dep astıńǵı ernin jımqırıp tislep
alǵan Asqar kóz jaslarımdı da heshkim kórmesin dep oyladı ma, názerin jerge qaratıp, ántek-tántek súyreleklegen pashshaptıń jeteginde ketip barar edi.
Qaraqul pashshap penen Asqar bir máwrit júrip, adamlar aldınan
ótkenlerinde qáweter menen baǵatuǵın dárwaza—Shımbay uezdi pristavınıń dárwazası aldında irkildi. Olarǵa pashshapqa uqsap beline taqqan qılısh uzın etiginiń qonıshına sart-sart urılǵan, jiyren saqal-murtı gúzelgen, ural kazagi bolǵan soldat esik ashtı. Pashshap oǵan orısshalap birnemelerdi aytıp edi, jigit túsinbedi.
—Júr,—dep qolınan tarttı, sıńǵırlaǵan birneshe temir giltlerdi kisesinen shıǵarǵan Qaraqul pashshap. Olar pristav keńsesiniń ishkerisindegi esiklerdiń biriniń aldında irkildi. Jiyren
saqallı soldat pashshaptıń qolınan giltlerdi alıp, esikti ashtı. Qarańǵı ójireniń ishinen kóterilgen ızǵar iyisi «gúp» etip murınlarǵa urıldı.
—Pojaluysta, vot tvoya kamera,—dedi soldat mısqıllı kúlip. Qaraqul heshnárse demesten jigitti ójirege iyterip kirgizdi de
esikti japtı. Buralǵan gilttiń shıqırlısı esitildi, kóp ótpey ayaq dawısları, pashshap penen ural kazaginiń ǵańǵır-gúńgir esitilgen sesleri basıldı.
Jigit bir ózi qaldı. Bir maydanda bolıp ótken waqıyalar Asqardıń ońında emes, al túsinde bolıp atırǵanday tuyıldı. Ayaq astına, ızǵar jerge otıra ketti. Pashshaptıń temirdey pánjesinen bosaǵan oń qolınıń bilezikligi sızlap awırǵanın, ójireniń arqa tamanındaǵı temir tor tutılǵan tesiginen túsip turǵan bolmashı jaqtı, ızǵar iyisi—basınan keshken waqıya túsinde emes, al ońında bolıp atırǵanlıǵınan dárek berer edi.
—Meni qamap tasladı! Pulımdı urlattım... Endi toy ne boladı...
Anam... Anam xabarsız... Ayzada... meń-zeń bolǵan basında usınday oylar aylanıp, mazasın qashırdı.
«Ne boldı ózi?»
«Bul jerden ketiw kerek!»
Sońǵı oy jigitti háreketke iytermeledi. Ornınan túrgelip, ózi túsken tar qápestiń esigin iyterdi. Torańǵıl aǵashtan jonıp islengen, ishi-sırtı temir menen qaplanǵan esik «mıńq» etpedi. Bir neshe mártebe tewip edi, ayaǵın awırtqanı qaldı. Sonda jigit misli azatlıq
135
ańsaǵan qustıń ózin torǵa urǵanı kibi pátiktegi tesikke umtıldı. Qolı jetpedi. Bir neshe mártebe sekirgeni, qullası háreketleri biyhuwda ketti.
Qolınan keletuǵın barlıq háreketlerdi islegen, bul qápesten ańsatlıqta bosana almaytuǵınlıǵın endi ǵana tereń ańlap jetken jigit sharasızlıq basına túsip, jılap jiberdi...
Bul payıtlarda Qulımbet bolıs bazardan ózi túsken sharbaqqa qaytqan edi. Kóp ótpey sharbaqtıń artqı esiginen sáteń kiyingen, urı kózleri timiskilengen kisi kirip keldi. Ol Dáryabay kisapır edi.
Kisapır xızmetker jigitke Qulımbet bolıstı kórmekshi ekenligin aytıp edi, onı bolıstıń ústine alıp kirdi.
—Meniń aytqanımdı bejerdiń be?—dedi bolıs kelgen sáteń kisige.
—Shımshıq soysa da qassap soysın!—demey me, bolıs aǵa,—dedi ol kelisiksiz ırjıyıp.
—Solay, solay... Qáne, ózimniń pulımdı ózime qaytar...
—Siziki qansha edi,—dedi tap amanatqa alǵanın qaytarıp bermekshi kisidey kisesine qol suqqan kisapır. Soń urı kózleri menen «bizdi esitip turǵan heshkim joq pa?» degendey átiraptı barlap shıqtı. Gúman tuwdırǵanday sebepti kórmegen soń kisesinen pullardı aldı.
—Barlıǵı bolıp bes júz on eki manat,—dedi bolıs óz gezeginde amanatın almaqshı adam sıyaqlı qáterjamlıq penen.
—Aqırı bolıs aǵa, miynetim...
—Qanday miynet,—dedi bolıs mańlayın jıyırıp. Pulın urlatıp, shırlap qalǵan jigitke degen ayanısh sezimleri oyandı ma, yamasa bul isleri musılmanshılıqqa jatpaytuǵınlıǵın oylap, hújdanı qıynaldı
ma, kisapırǵa ǵázep penen tigildi.
—Boldı, bolıs aǵa. Siz aytsańız biz kóndik,—dedi hár biri lapaqtay-lapaqtay keletuǵın, reńli qaǵaz pullardı, aqpatsha manatların bolısqa qos qollap usınıp.—Bizge qalǵanı da jetedi.
Sáteń, qozı teriden tigilgen, peshanasın jawıp turǵan bórki astınan urlanıp, jaltaq-jaltaq qarap qoyar, házir aldındaǵı bolıstı óziniń xojayını, yamasa iyesi kibi seziner, onıń hámirin orınlawǵa tayar bolıp kóriniwge urınar edi. «Qolǵa túspegen urı emes», degen gápti
ózine uran etip alǵan bul kisapır bir kún bolmasa bir kún kelip, urlıq ústinde qolǵa túsiw itimal ekenligin oylap, sonday jaǵday bolǵanda abıroylı bolıstıń qollap jiberiwinen úmitdar bolǵanlıqtansolay qılar edi, shaması.
—Meyli,—dedi aqırında kúni menengi jaqsı-jaman islerinen talıqqanbolıs.—Bar endi...
Dáryabay qalay pinhamı kelgen bolsa solay, ójireden suwırılıp shıǵıp, sharbaqtıń artqı esigine qaray qádem tasladı. Bolıstan birer
136
sózdi, shaması urılar menen kisapırlar ózleri islegen isleri ushın heshkimnen esitpeytuǵın, esitiwdi qıyallarına da keltirmeytuǵın
bir sózdi esitkisi kelgen edi, biraq esitpedi. Ol ápiwayı ǵana «raxmet», yamasa «Sizge allanıń ráhmeti jawǵay» degen sóz edi. Dáryabay kisapırǵa bul sózdi aytıwǵa bolıstıń tili barmaǵan bolsa kerek.
Kóp ótpey bolıs ózin tiklep aldı. Aqshamları uyqısın bólip, alıstaǵı kókshil saǵımlarǵa uqsap aqılın urlap turatuǵın kóńil islerine qaray bir qádem taslanǵan edi. Bunday islerde bawırı qatıp ketken bolıs jábir kórgen jigit haqqındaǵı jaǵımsız oylardı kewlinen quwıp shıǵarıwǵa tırısıp, ornınan turdı. Bálki jol júrsem, at ústinde oylardan sergip, kewlim jeńilleser, degen qıyal menen awılına házir-aq qaytıwdı sheshti.
—Atlardı tayarlań, qaytamız,—dep dawısladı.
18.
Bazarda bolıp ótken waqıya kóz ashıp jumǵansha sháhárge taralıp ketti. Bul waqıya álbette Erkinbaydıń qulaǵına da kelip jetti. Aldın onshelli áhmiyet bermey: aytıwshılar qosıp-shatıp tarqatqan shıǵar,
Qulımbet bolıs onshelli jamanlıqqa barmas, jigit pulın urlatsa onı nege qamap qoyadı? Báribir júdá qıyın bolıptı. Endi gúzdegi
toy ne boladı?—degen oylar menen bánt bolıp edi. Keshqurın arbasın aydap, Kegeyli boyındaǵı úyine kelse, Asqar ele joq.
Qarańǵı túskenshe balası kelmegen soń qáweterlengen Náziypa kelgende ǵana waqıyanıń keskin tús alǵanın, Qulımbet qanday da bir jaman niyet penen bunday qılǵanın shamalap, ǵázebi qaynadı.
—Hás-seniy, Qulımbet bolıs!—dep sıbırlandı. Qolları judırıq bolıp túyilgen edi. Báribir tún ishinde qayda baradı. Sol ushın:
—Búgin kesh boldı, quday qálese allanıń tańı atsın, ózim baratuǵın jerine, kerek bolsa pristavqa baraman. am jemeń, házir demińizdi alıń,—dep bayǵus ananı tınıshlandırıwǵa urındı.
Náziypa qalay ǵam jemesin aqırı! Jalǵız perzentin insapsızlar aparıp qarańǵı jayǵa qamap qoysa...
Erkinbay tún boyı kirpik qaqpadı. Aldı-artın oylap, báribir
bul islerde Qulımbet bolıstıń qolı bar, degen oy kewlinen shıqpadı.
«Jigitke ne ushın qastın tikti eken? Baqtalas boladı», degen pikir menen isledi me, bul islerdi? Bálki kisapırlardı da sol jallaǵandur.
Gúmanlar kóp, biraq waqıyanıń mánisin ashıp bergendey dáliller joq edi.
Azanda Asqardıń jumısı boyınsha kimge barıw kerekligin oylap ornınan turdı. «Qazıǵa barsam ba eken?». Oǵan qanday dáliller aytıw kerekligine kelgende bul oyınan bas tarttı.
«Mátkarim nanbay Asqardı biledi. Sol araǵa túspespe eken?». Bul pikir yadına kelgenine Erkinbay quwanıp ketti.
137
Nanbayxana sharbaǵına arbanı tuwarıp, jiyrendi úyrenshikli ornına bayladı. Soń nanbayxana xojayını otıratuǵın ójireniń esigine kelip, xızmetkerden soradı:
—Mátkarim aǵa bar ma?
—Bar, kire beriń,—dedi xızmetker jaydarı pishin menen.
Nanbay Asqardıńqamalǵanın esitip otır eken.
—Pulın aldırǵanı menen turmay qamalıp qalıptı. Bul iste kimnen gúmanıń bar?—dedi nanbay Erkinbayǵa waqıyanıń tápsiylatın ayttırmay-aq.
—Bolıstan, Qulımbet bolıstan gúmanım bar.
—Sebep?
—Asqar onnan ósimine pul alǵan edi. Jigit kisesindegi bar pulın urlatqan payıt bolıs qarızdı dárhal qaytarıwdı talap etipti. Soǵan qaraǵanda... «Qulannıńqasıwına-mıltıqtıń basıwı» tuwrı keliwi adamdı hayran qaldıradı.
—Baqtalaslıq hár jerde bar. Jigit endi ǵana ayaqqa turıp kiyatırǵan edi. Oǵan kim bunday jamanlıqtı ılayıq kóre qoydı eken? Bolıstan gúmanım bar,—dediń be? Soń Erkinbaydıń juwabın kútpey sózin dawamladı.—Házirqamaqta otırǵan ba eken?
—Aqsham úyine kelmedi, qamaqta bolsa dárkar.
—Aldı burın onı shıǵarıp almaq kerek.
—Shıǵarıw kerek,—dedi Erkinbay. Biraq qalay etip?
Ekewi de únsiz azǵana otırdı. Erkinbay birinshi bolıp tınıshlıqtı buzdı.
—Qazıǵa barǵanda qalay bolar eken?
—Durıs aytasań! Qazıǵa barıw kerek.
Nanbay kóp eglenbey ornınan turdı.
—Qazıǵa baraman,—dedi ol salmaqlı dawıs penen. Jigitti bosatıp alıw dárkar.
—Men de siz benen barsam...
—Meyli, birge baramız,—dedi nanbay.—Kettik.
Sháhárdiń ortasında jaylasqan qazıxana imaratınıń aldında
á dewir adam náwbet kútip otırar edi. Nanbaydı tanıǵanlar sálem berip, bas iyip orınlarınan qozǵalısıp qoydı. Ózine kórsetilgen húrmetten razı bolǵan nanbay pursattan paydalanıp qalǵısı keldi.
—Biradarlarım,bilemen, hár birińizdiń qazıda zárúr islerińiz bar. Biraq maǵan náwbetsiz kiriwge ijazat berip, razı bolsańlar, bir móhmin-musılman qamaqta otırıptı, sonıń isi boyınsha qazıǵa jolıqpaqshıedim,—dedi múlayım dawıs penen.
Qaraqalpaqlardıń: «Jıllı-jıllı sóyleseń, jılan innen shıǵadı, qattı-qattı sóyleseń musılman dinnen shıǵadı», degeni durıs kelip, nanbaydıń múlayım sóziniń sharapatı ma, ya náwbet kútiwshilerdiń kewlinde qamaqta otırǵan adamǵa degen ayanısh sezimleri payda boldı
138
ma, qullası nanbaydıń náwbetsiz kiriwine razılıq berdi.
Basına sálle orap, ústine duwqat shapan kiyip, úsh ayaqlı kúrside amanat ǵana otırǵan, jas qazı nanbayǵa húrmet kórsetip, otırıwǵa mirát etti. «Sháhárdiń belgili adamı bolǵan nanbaydıń bizge qanday isi túse qoydı eken?» degen oy qıyalına kelgen bolsa ájep emes, basın tómen salıp soradı:
—Qanday arzıńız bar, Mátkarim nanbay?
—Men qarızın tólemegeni ushın keshe qamalǵan jigit, Asqar Sálmen ulınıń izinen keldim.
Shaması, qazı bunı kútpegen edi. Júzine tańlanıw sezimleri oynap shıqtı.
—Xosh, ol Asqar degen jigit siziń kimińiz boladı?
—Ol meniń qolımda bir waqıtları islegen edi.
—Xosh... Qazı nanbayǵa tigildi.
—Sonı qamaqtan bosatsańız, degen ótinish penen kelgenmen taqsır.
—Dawagerdiń aytıwınsha ol qarızdar eken. Qarız alǵanlıǵı haqqında tilxatı bar. Dawager pulın almaǵansha onı qamaqtan bosatpańız,—dep talap qılmaqta.
—Qarızı neshe pul eken?
Qazı tekshege qol sozıp qaǵazlardı aldı, tintkilep tapsa kerek, qolına alǵan bir paraqtı jaqtıǵa tutıp úńildi.
—Bes júz on eki manat dep jazılıptı,—dedi nanbayǵa sın názeri menen.
—Bes júz on eki manat,—dep tákirarladı nanbay. Sol puldı men tólep, kepillik bersem jigitti bosatasız ba?
Qazı oylanıp qaldı. Sońınan dedi:
—Dawagerdi shaqırıwım kerek. Ol anaw-mınaw emes, Shımbay soramına abıroylı kisi, Qulımbet bolıs. Onıń razılıǵısız bir
nárse dey almayman.
—Onda bolıstı shaqırtıń, házir-aq adam jiberiń.
Nanbaydıń talabı orınlı edi. Qazı hár dayım xalıq tamanınan saylap qoyıladı, sonıń ushın abıroylı kisiler menen ara qatnasıqtı buzbaw peshesi bolıp, bul saparı da soǵan hámel qılıwdı oyladı.
Azǵana oylanıp alǵan qazı tilge kirdi.
—Erteń usı payıt aldıma keliń, men bolıstı shaqırtıp qoyaman.
—Maqul.
Nanbay menen Erkinbay qazı qabıllawınanqosılıp shıqtı.
—Bolıs qarızın qaytarıp alsa jigitti bosatıwǵa razı bolarma eken? Bul soraw Erkinbaydan shıqtı.
—Pulın alsa jigitte ne haqı qaladı?
—Kim biledi, taǵı qanday múddahesi barın!
Qazınıń shaqırtıwı menen erteńine qazıxana esiginiń aldında Mátkarim nanbaydı gezlestirgen Qulımbet bolıs tańlanayın dedi.
139