Kenesbay Karimov - Aqqapshıq
.pdfAdamlar onı qorshap aldı.
—Endi isendik. Aldı burın isenbegen edik. Sóz joq, eki beldarǵa tatıysań.
—Bárekella, turdıq ǵayratıńa.
Berkinbay kózi menen kimlerdidur izler edi. Ol qolına beldarlar dizimin uslaǵan jigitti qıdırǵan eken, onı izlestirdi.
—Háy bala!—dedi bálent dawıs penen. Belgilep qoy, ákesiniń ornına mına Kiyikbay beldar boladı!
Soń balanıń iynine awır qolın qoyıp dawamladı:
—Solay emes pe?
—Meniń qay jaǵım beldar?—dedi bala qısınıp.
—Ele mennen de qarıwlı beldar bolasań. Al, házir otın jıyıp suw qaynat. Júweri taqan jibitip jeymiz.
Kúni menen muńayıp, ózin bul jerde artıqsha adamday sezip, qolaysızlanıp júrgen balanıń júzine qan juwırıp, kózleri jawdırap baqtı.
—Yaqshı, Berkinbay aǵa! Men otın jıynawǵa kettim. Kiyikbaydıń izinen súysinip qarap turǵan Berkinbaydıń kóz
aldına úyinde qalǵan balaları keldi. «Olar ne qılıp atır eken? Báhárgi biyday egis jaqın qaldı. Há demey tońlar erip, jerler tapqa keledi. On tanap jerdiń bárine biyday egiw kerek. Taq ógiz benen jer aydaw qıyın». Táshwishli oylar sanasın biylegen Berkinbay shetkerige tigilgen óz qosı taman adımlap ketti.
13.
Erkin arbakesh ústine móreli jańa shapan, ayaǵına saqtıyan terisinen tigilgen bası qayqı báykemi etik, basına ernegi sur qamarı teri
menen jiyeklengen bórk kiygen, murnınıń astına qoyǵan ele ólpeń murtı ózine jarasıp turǵan Asqardı kórip házillesti.
—Kúyew baladay bolıp kiyinip alıpsań, Asqar inim. Nábada: «qız ayttırıwǵa barayıq»,—dep áketiwge kelmediń be?
Jigittiń qıyalında sonday oy bar ma edi, Erkinniń dálkeginen qısınıp, juqalań júzi qızarıp ketti.
—Yaǵ-aw aǵa, tek sizdi kóriwge kelip edim.
—Nege qızarasań. Bir jigitke aǵası:—Nege qız almaysań?—dese, jigit turıp:
—Aǵajan, qız al!—dep qoymaysań maǵan,
Qız alayın, desem shapanım jaman,—degen eken. Seniń bolsa mine, taza shapanıń bar, etigiń de...
Dúnyada jalǵızlıq jaman, jalǵızlıq allaǵa ǵana jarasadı, desedi.
Sen-ǵoy ele jassań biraq bir úyleniwiń kerek, túbinde. Házir unatqan hesh kimiń joq pa?
—Yaǵ-aw,—dep juwap bergen Asqar qızarıp ketti.
—Qızarıp kettiń, jáne «yaq» deyseń, shırayıń ishińdegi sırıńdı pash etip boldı, inim. Toqta, toqta... Arbashı awıldıń kóshesinen dán
100
bazar taman ótkenimizde hár sapar bir jananǵa tigilip qaraytuǵınıń yadıma keldi. Durıs, shıraylı qız edi. Men ol qızdıń úyin eslep
qalǵanman. Qáleseń ayttırıp baramız, mine, men tayarman. Qaraqalpaqlar: «Qımızdı kim ishpeydi, qızdı kim ayttırmaydı», desedi. Ne dediń
jigit?
Asqar ne der edi. Ashıp heshteńe demese de ishinen Erkinbaydıń gáplerin unatıp, jáne: «bul Erkinbay aǵa meniń oyımdaǵını qayaqtan bildi, kózi ashıq emes pe, ózi?»—dep hayran bolıp turar edi.
Shınında murnına jigitlik samalı engen Asqar arbashılar awılında tamıljıp kiyinip, úkesiniń qolınan jetelep úyine kirgen qızdı sońǵı payıtlarda jiy-jiy oylaytuǵın bolǵan, geyde túslerinde gezlestirip, qolınan uslap, oǵan qandaydur pinhamı sózlerdi aytqısı kelip turatuǵınlıǵın, biraq telmirip qarawdan ózgege batılı jetpeytuǵınlıǵın heshkimge aytqısı kelmeytuǵın, ya oǵan batılı jetpeytuǵınlıǵınishley moyınlawǵa májbúr boldı.
Ózin-ózi jigerlendirgenjigit: «gápti neden baslaw kerek», dep bas qatırıp turǵanda sáti túsip Erkinbaydıń ózi dawamladı.
—Qáne, ne deyseń jigit, arbakesh awılına qız ayttırıwǵa baramız ba?
—Baramız!—dedi bunday batıllıǵı menen Erkinbaydı tańlandırıp. Qáne, basla Erkinbay aǵa. Bizler qımız ishpesek hám qız ayttırıp kóreyik.
—Áne, jańa jigittiń sózin ayttıń!—dedi arbakesh Asqardıń iyninen qaǵıp. Barǵan jerde qızday sızılıp uyalıp, yamasa awzına taqan salǵan adamday úndemey otırıp bizdi qısındırma, taǵı!
—Onda ne qılayın, warsaqı gáp aytayın ba?
—Ornı kelgende sóyle, kúldiremen dep búldirip alma!
—Boladı aǵa!
—Arbanı jegeyin be?
—Arba menen baramız ba?
—Sawlatlıraq bolıp barayıq,—deymendá!
—Ózi tar kóshe, ortasınan bir arba jol ótedi, onı baylap qoyarmız. —Áy, aytqanıń ras-áy! Onda arbanı úyge aparıp tuwarayıq. «Jigit
aǵası jupını eken», dep júrmesin, ózim de jıyınlıq shapanımdı kiyeyin.
Orta boylı, qır murınlı, mıǵım deneli, sawdagerlerge uqsap sarǵısh reńli jipek shapan kiyip, beline qızıl mádeli belbew baylaǵan, oǵan aq saplı pıshaq ildirgen, ayaǵına hár qádem taslaǵanda ǵıjırlap ses shıǵaratuǵın qurım etik kiygen, qara telpeginiń ósik júni
selkildegen Erkinbay menen kúyew balalarǵa uqsap mórelengen kók shapan, basına sheti sur qamarı menen jiyeklengen degeley kiygen, Erkinbaydıkindey mádeli belbewine qosbawlı pıshaq ilingen, saqtıyan etiginiń qonıshı dizesine keletuǵın Asqar arbashılar awılına
kelgende kún túslikten awıp ketken edi.
101
Qızıl shatırash kóylek kiygen qızdıń arbashılar kóshesindegi páskeltek úylerdiń qaysısına kirgenligin Asqar ańlap qalǵan, bul jerden ótkende hár sapar sol esikten tamıljıp kiyingen qızdıń shıǵıp keliwin ańsap júretuǵın ol bul ret tanıs esikti alıstan kórgen bolsa da sır aldırǵısı kelmedi. Erkinbay qızdıń úyin bilmeytuǵın edi. Aqırında jigitten soradı.
—Qızdıń úyin biletuǵın ba ediń, Asqar?
—Usı tusta edi-ǵoy.
—Bilemen, usı tustalıǵın, sorayıq desek ya qızdıń, ya onıń
ákesiniń atın bilmeymiz.
Asqar irkildi. Soń izge qayrılıp:
—Anaw esik shıǵar, shamamda,—dep izdegi esiklerdiń birin kórsetti.
Bir-birine iyin tiresip salınǵan, páskeltek paqsa hám shópker jaylardıń biriniń esiginiń aldında irkilgen ekew óz-ara gúńkildesip sóylesti.
—Usı ma, anıq?
—Usı bolsa kerek!
Erkinbay alǵa ótip esikti qaqtı.
—Kim bar, xabarlas!
Biraz waqıtqa shekem ishkeriden ses esitilmedi. Soń balanıń sesti shıqtı.
—Esik ashıq, kireberiń!
Enine emes, uzınına sozılǵan sharbaq keń de emes, tar da emes, bir neshe otaw tikse jaylasqanday, ol jerde bir-eki at arba turar, sharbaqtıń tórinde atxana, qaptalda turaq jaylar ornalasqan bolıp, sharbaqtıń tórinde dárwaza kórinedi, shaması arba sol tamannan kirip shıǵatuǵın bolsa kerek.
—Assalawma áleykum,—dep qız ayttırıwshılar sharbaqqa kirip kelgende sharbaqtıń ortasında bóz kóylekli hayal aydınlı oramalı menen awzın baylap alıp qoy júnin sabap otırar, júnnen kóterilgen shań átiraptı qaplap alǵan edi.
—Saw bolıńlar qaraqlarım, keliń, keliń. Men házir...dep ornınan tura berip soradı.
—Seytbay aǵańızdı kóriwge kelgen bolsańlar, ol keshte qaytadı. Aytatuǵınıńızdı aytıp ketińler, jetkizemen. Hayal bul sózlerdi aytıwın aytsa da tórelerdey bolıp kiyinip alǵan bul eki jigitke gúdikli názer menen tigiler edi.
—Jeńge bizler basqa jumıs penen... Ol kisini de kórermiz...
Jigitlerdiń tez ǵana kete qoyıw qıyalları joq ekenligin sezgen hayal dawısladı.
—Izbergen, Aysholpan kisheńdi shaqırıp kel, apam kelsin dep atır, qonaq keldi de! Bul sózler bóz kóylek kiygen, aydarı jelkesine túsken, bes-altı jaslardaǵı sarı sınlı, qoy kózli balaǵa qaratılǵan
102
bolıp, bala jaqsı kiyingen eki jigitke baǵıp, qızıǵıwshılıqtan awzı ashılıp turar edi. Anasınıń aytqan sózleri qulaǵına kirmedi, shaması, ornınan qozǵalayın, demedi.
—Izbergen!—dedi anası dawısın kóterip. Kisheńdi shaqırıp kel!
—Atım qayaqta! Jańa usı jerde edi.
—Onı ne qılasań?
—Aysholpan kishemniń úyine minip baraman!
—Jańa usı jerde jatır edi-ǵoy.
—Há! Taptım apa...
Jerde jatırǵan, qaylardandur sındırıp alınǵan bir qulash tal shıbıqtı alıp, gáp qaysı at haqqında ekenin pámley almaǵan eki jigit hayran bolıp turǵanda: —Kettik, shuw jániwar!—dep qıshqırıp esikke umtılǵan balanıń jıltıraǵan tabanları, epkin menen jelbiregen aydarın ǵana kórip qaldı.
Bala juwırıp shıqqan kóshe esigi jabılmay atırǵanda aldı burın suw tolı aǵash shelek, onıń izinen iynine iynaǵash salǵan, shırayı inisine uqsańqırap ketken, aqbozlaq, biraq qarasınan kóre aǵı basımıraq ala kózlerinde uyalıwdan beter qızıǵıwshılıq ústin kelgen orta boylı, qıpsha bel, suw tolı sheleklerdiń astında denesi sárwi talday mayısqan qız kirip keldi.
—Keldiń be, Ayzada. Qonaqlar kelipti. Házir kisheń keledi, ishkerige kireǵoy,—dedi káywanı hayal.
«Atı Ayzada eken! Ózi de ayǵa megzeydi». Bunday pikir Asqardıń qıyalınan ótti.
Qonaqlar tamanǵa «jalt» etip qaraǵan qızdıń júregi «dir» etip ketti, dárhal ala kózlerin jerge qarattı.
«Kimler eken?».
Qızdıń kewline bunday sawal menen qatar qandaydur belgisiz qáweter, tatlı úmit, shiyrin arzıwlar bastırıp kirdi. Mayısqaq denesi talshıbıqtay iyilip, iyninen iynaǵashtı túsirdi. Soń shelektegi
suwdı diywal túbinde turǵan úlken qumǵa quya basladı. Jigitler tamanǵa qanshelli moyın burıp qaraǵısı kelse de, iybe saqlap ózin tıydı.
Báribir ishinde qatara sawallar menen juwaplar dúbirler edi. Aqırında kóziniń qıyıǵı menen jigitler taman baqtı.
«Qaysısı eken?»
Káywanıǵa qızınıń bul dógerekte aylanıp júrgeni unamadı, shaması:
—Ayzada, úyge kir dedim, aqırı!—dedi narazı dawıs penen.
—Házir, apa,—dedi Ayzada. Anıǵında iybeden kóre qızıǵıwshılıq basım kelgen, házir bul jerden bir qádem alıslawdı qálemes edi, biraq ilaj qansha?
—Mına shelekti dúńge quyayın ba?
—Házir kisheń Aysholpan kelip quyadı. Ishke kir. 103
Eki burım etip órilip jawırnına taslanǵan qońır shashlarınıń ushına taǵılǵan gúmis teńgeler jıńǵırlap, Ayzada sharbaqtaǵı
ójirelerden birine kirdi. Asqar izinen telmirip qaldı.
Kóp ótpey qız jeńgesi keldi. Awzı sóylewden, qolı is qılıwdan bir zamat ta bosamaǵan káywanı bul waqıtları bóz kórpege qoy júnin salıp, úlken tebendi sabaqlap, kóklewge kirisken edi.
—Keldiń be, kelin. Tórgi jayǵa tósek sal. Qonaqlardı otırǵızıp, as-suwın berip, jol bolsın sora,—dedi paraxat dawıs penen.
—Boladı ene, barlıǵın bejeremen. Sonday degen kelinshek eki qolı menen basındaǵı haywanqas etip uralǵan aydınlı oramalın dúzetip turıp, jigitlerge kóz astınan qarap qoydı. Soń bılǵarı gewishi sılpıldap, kóylegi jer sızıp, ishkerige kirdi. Kóp ótpey
Aysholpannıń sesti esitildi.
—Qonaqlar, xosh kelipsizler, qáne tórletińler!
Topan ılay menen sıbalıp, aq kesek penen háklengen pásirek ójireniń tóbesi dúziw aqterekler menen bastırılıp, qadaları gúli gúline keltirilip terilgen, ústine boyra basılǵan, sharbaqqa qaraǵan
kishkene terezeden túsken báhár quyashınıń nurı tórdegi tekimentler
ústindegi shiy quraq kórpeshelerdińnaǵıslarında oynaydı.
Jigit aǵası Erkinbay etigin sheship, tórdegi kórpeshege shıǵıp maldas qurındı, janınan Asqarǵa jay kórsetti, oǵan saqqa júginip, dizesinde otırıwdı aytıp sıbırladı.
Qız jeńgesi Aysholpan sheti órneklengen aq súp dasturxandı jayıp, qoltıǵındaǵı jup shórekti, bir bólek qanttı dasturxanǵa qoydı.
Sonıń arasında bir sháynek shay menen jup shını kese kótergen qız esikte kórindi. Onıń qızıǵıwshań názeri jigitlerge túsiwi máttal, kózlerin tómenge qadap aldı, qolındaǵılardı ortaǵa qoyıp, shıǵıp ketti.
Aysholpan sháynektegi shaydı qaytarǵan soń quyıp Erkinbayǵa usındı. Ekinshi kese Asqarǵa uzatıldı. Araǵa shókken únsizlik Asqarǵa dım uzaq waqıt dawam etkendey tuyıldı. Aqırında biytanıs jigitler aldında qısındı ma, biyday reń júzine qızıl kóyleginiń sáwlesi
túsip turıppa, azǵana qızarǵan qız jeńgesi birinshi bolıp gáp basladı.
—Al, jigitler, ayıpqa buyırmaysız, qaraqalpaqlar:—bir kórgen bilis, eki kórgen tanıs, úshinshi kórgende attan túsip qol alıs,— deydi, sol aytqanday tanısıp-bilisip otırayıq, barıs qaydan, kelis qayda, mánzil-mákan qaysı jaydan boladı?
Jigit aǵası Erkinbay kelinshektiń gápin basın iyip, sabır menen tıńladı. Sońınan azǵana eglenip, saz dawısı menen juwap qaytardı.
—Haslımız qaraqalpaq, jurtımız Shımbay, alshańlap júrippiz saqtımız sınbay, bir qızıl gúl kórdik sharbaǵıńızda, sóytip túsip turmız qarmaǵıńızǵa, zamanlas, siz soradıńız, biz ayttıq, ayıp kórmeysiz.
104
—Aytqan gáplerińniń júyesi bardur, qızıl gúl kórseńler iyesi bardur!—dedi dilwar kelinshek.
Gáptiń rámáwzin ańlıp otırǵan Asqardıń júregi «suw» etti.
«Iyesi bar, deyme?» Erkinbay da sergeklendi. —Óytip qashırtpa,zamanlas,—dedi kúlimsirep.
—Shaması jigit aǵası kórinesiz, biraq ózińiz benen joldasıńızdı tanıstırmadıńız, qulaǵıńızǵa azan aytıp qoyǵan atıńız joq pa
edi?
—Qulaǵımızǵa azan aytıp qoyǵan atımız bar, zamanlas. Biraq ózińiz ilme sultan gáp penen baspalatıp, pursat bermey atırsız-ǵoy,—dedi Erkinbay. Meniń atım Erkin, aytıp qoyayın. Biykeshińniń qardarı mınaw jigit, atı Asqar.
—Biziń biykeshke unay qoyarma eken? Aysholpan Asqardı endi kórip turǵan adamday qumar kózleri menen bastan ayaq sholıp shıqtı. Kelinshektiń kózlerinen qısınǵan Asqardıń mańlayında ter
tamshıları payda boldı.
—Qız súymes jigitpe, biziń Asqar!—dedi jigittiń qısınǵanın sezgen Erkinbay. Quday qálese ortańqolday sawdager bolıp shıǵadı, biykeshińniń baxtı ashıladı, ele...
—Ol jaǵın mańlayına jazǵan nesibesinen kórer, zamanlas, biraq
appaq qızdan soramay, sheshem menen oylaspay hesh nárse dey almayman. Bul Aysholpan atlı qız jeńgesiniń gápi edi.
—Onı qashan soraysız?
—Qáydem bileyin,—dedi qız jeńgesi eki ushlı etip.
—Ilme sultan gáplerdi qoya turayıq,—dedi dáliden tuwrı kelip, istiń pitetuǵın jaǵın oylaǵan Erkinbay. Mına jigit bunnan biraz burın biykeshińdi bir kórgennen unatıp qalıptı, endi «ólemen alla», sol qız dep turıptı. Biziń qız ayttırıp kelgenimiz endi hámmege
ayan boldı. Kóylegiń mıqlıdan boladı, zamanlas, inime obal bolmasın, usı isti pitir.
Qız jeńgesi basına haywanqaslap uralǵan aydınlısınıń iyninen tómen túsip turǵan ushın tislep, oylanıp qaldı. Aqırında bir sheshim qabıllaǵan bolsa kerek, sóz basladı.
—Men qolımnan kelgenin qılarman. Jigit te biykeshtiń teńi kórinedi, táńrim mańlayına Asqardı jazǵan bolsa ekewi qosılar. Allataala jigit jaratsa, qasına juptısın qosa jaratadı, deydi.
—Áne, bul sózleriń kisiniń kewlinen shıqtı,—dedi Erkinbay júzi jılıp. Bizden qanday xızmet? Endigi gáp ózińde. Qız benen jigitti ushırastır, esabın tawıp.
—Mına sózińde jan bar zamanlas. Bulardı keńirek jerde ushırastırayıq, bir-birin tanısın, sóylessin, sınassın.
—Men de sonı aytaman.
—Onda bılay eteyik,—dedi kózi kúlimlegen qız jeńgesi. Jaqın
105
arada biziń aq biykeshtiń bir qurdası uzatılajaq. Uzatılıwdan aldın usı úyge tanısıw*ǵa keletuǵın shıǵar. Sonıń «qant kópirin»
moynıńızǵa alsańız, «hám dayımdı kóreyin, hám tayımdı úyreteyin» degendey...
—Ózińiz de «eki qoyandı bir oq penen» atıp qalmaqshısız...
Erkinbay menen Aysholpan qosıla kúldi.
—Kúlse juwaptıń qonǵanı,—dedi qız jeńgesi. Ne deysiz, zamanlas. Maqul ma?
Erkinbay janındaǵı Asqarǵa qaradı. Onıń bolajaq «qant kópir»di maqullaytuǵınlıǵıńlıǵınaisenimli edi.
—Álbette, maqul. Aldın ala xabarlasańız boldı.
—Xabarlaymız.
—Onda ózińizden xabar kútemiz. Gáp aqırına jetken edi.
14.
—Nawrız jaqınlap qaldı-ǵoy, balam,—dedi bir kúni anası Náziypa
Asqarǵa.
—Jaqınlasa ne bolıptı?
Jatsa-tursa Ayzadanıń úyinde bolatuǵın «qız tanıstırıw» oyınan shıqpay júrgen jigit anasına ersi sawal bergen edi.
—Haw, dedi anası hayran bolıp. Úy tikpeymiz be, taza úydi.
—Há, awa... Solay eken-aw.
—Búgin qońsı hayallarǵa aytıp qoyayın. Aytqanday, awıldaǵı qońsılar:—Úy tikseń bizdi umıtpa!—dep zinharlaǵan edi, xabarlamasaq uyat bolar. Bazarda tanıslar jolıqsa aytıp jibererseń.
—Úy tigiwge qashan kirisejaqsız?
—Alla qálese, erteń... Búgin kelgenlerdiń iship-jeytuǵın as-suwın házirlep qoyaman...
Ótken jılı tigiwdi niyet qılǵan taza úydiń bıyıl tikleniwi
nesip etkenine súysinip, ishinen: «heshten kesh jaqsı», degen naqıldı tákirarlap júrip ústine jıyınlıq kiyimlerin: shatırash kóylek,
sholaq jeń, jaǵasınan etegine deyin atankóz naǵıs túsirilgen, qarsı ilgekli qara maqpal beshpent kiyip, basına eki qos aydıllı oramalın salıp tısqarıǵa shıqqanda qońsı hayallar tańlanısıp:
—Óyppey, Náziypa, jańa túsken kelinshektey jasanıp alıpsań-ǵoy!
—Shımbaydıń boydaqları mına boy-sınıńdı kórmegey, kórse talayı izińe erip, ashıǵıw-biyqarar bolıp qalar...dep sıńqıldasıp kúlisip attı.
—Áy sheshe-ay, bizde kisi qaraǵanday sın qaldı ma?—dep kúler edi qara torı júzine qan juwırıp, kózleri quwanıshtan jaynap turǵan
__________________
*tanısıw—qızlardıń uzatılıwdan aldın jaqınlarınıń úyine barıw máresimi.
106
Náziypa.—Bıltır tigilmey qalǵan úydi tigeyik, hámmeńiz keliń, qolkómegińizdi ayamań, áytewir.
—Kelgende qanday! Bizlerge úy tigiw, otaw tigiw háwesek-ǵoy, alla bizdi úy tigiwge jetkizgey!
—Kelemiz, kelemiz!
—Xızmetten qashpaymız!
Hayallar kimisi kúlip, kimisi muńayıp, kewillerin bildirip jabırlastı. Muńayıwlarına da sebep bar edi. Kegeylini jaǵalap qonıslanǵan bul mákandaǵılardıń kópshiligi, sonıń ishinde arbakesh Erkinbaydıń ózi de jarım-jartı ılashıqlarda kún keshiretuǵın,
sháhárge hár tamannan kóship kelgen kámbaǵal adamlar bolıp, olar úy tigiwdi, otaw tigiwdi árman etip jasadı. Erteń tigiletuǵın jańa úy olardıń kewil túpkirlerinde jasırınıp atırǵan ármanların qozǵap,
úmit ushqınların tutandırǵanday boldı.
Ertesine otaw tigiw isi baslanıp ketti. Jıyınlıq kiyimdegi
Náziypa Asqardı da pákize kiyindirdi. Sáske bolmay atırıp, Shımbaydıń arqa batıs tamanındaǵı awıldan Asqardıń dayıları, Náziypanıń tórkininen arnap aytılǵan qatın-qalash jetip keldi. Arbası tuwarıwlı turǵan Erkinbay sol átirapta aylanshıqlap júrer edi.
Úy tigiletuǵın orın tegislenip, tazalanǵan soń hayallarǵa basshılıq qılıp júrgen káywanı dawısladı:
—Qáne, kelinler, keregelerdi alıńlar, tikeytemiz!
Hayallar altı qanat úydiń altı keregesin, taldan jonıp islengen,
ógizdiń moyın terisi menen kóklenip, josa menen boyalǵan jeńil kózgenek keregelerdi jayıp jiberip, birlesken jerlerin júnnen esilgen mıqlı jipler menen birlestirip baylap shıqtı. Kóp ótpey keregelerdenquralǵan sheńber payda boldı.
—Endi shańaraq kóteremiz!
—Uwıqlardı alıp, tayar turıńlar!
—Kim bar, atlı bar ma?
Káywanı hayal arbaǵa baylawlı turǵan jiyren attı kóre ketti.
—Qáne, atıńdı minip, beri kel! Shańaraqtı kóter!
Buyrıq sıyaqlı bolıp esitilgen káywanınıń dawısı
boysındırdı ma, ya ózi bul isti qılıwdı oylap, aylanshıqlap júrgen be edi, qullası Erkinbay atınıń janına jetip barıp, dizgindi
qolǵa alıp, atqa mindi.
—Qáne! Attı aydap úyge kir!
Hayallar, kimi keregeler sheńberiniń ishinde, kimi sırtta turıp, shańaraqtı qolma-qol kóterip, at ústindegi jigitke uslattı. Erkinbay záńgige shirenip, torańǵıl toǵınlardanbirlestirilgen shańaraqtı
qol ushına kóterdi. Hayallar da qarap turmadı, shańaraqtaǵı arnawlı tesiklerge uwıqlardıń bir ushın salıp, ekinshi tamanın
107
keregelerdiń basına shápik qollar menen quwıstırıp, uwıq bawdı shalıp baylay basladı. Kóp ótpey úydiń shańaraǵı bálent kóterilip, báhár samalı uwıqlar arasında oynawǵa kiristi.
—Atlı úyden shıqsın.
—Esikti ákelińler!
—Mańlayshanı...
—Bosaǵanı, tabıldırıqtı...
Bul káywanı hayaldıń buyrıqlı dawısı edi.
Atı aytılǵan otaw dáskeleri qolma-qol jetkizilip, káywanı hayal onı orınlı-ornına qoyar, janındaǵılar júnnen toqılǵan dizbe bawlar menen bir-birine biriktirip baylar, olardıń háreketinen ózleriniń tigetuǵın otawları bolmasa da bul isti jetik biletuǵınları sezilip turar edi.
—Sheshe, endi ishkerige dán alıp kir! Úydi qurmawǵa kirisemiz! Káywanınıń óktem dawısına sózsiz baǵınǵanlardıń biri, jupını
kóyleginiń sırtınan kiygen qara ǵıjım beshpentiniń belin eski aydınlı menen buwıp, basına gónetoz bóz jawlıq taslaǵan, jińishke burımlarına gilt shalǵısh taqqan arıq qara kempir Náziypanıń qolınan dán tolı kepshikti «bismilla» dep alıp, ele ústi jawılmaǵan
úydiń bosaǵasınan «bismilla» dep atlap, biyday salınǵan ıdıstı ortaǵa qoyıp, pátiyaǵa qol jaydı.
—Ilaya áwmiyin, bul úyge mol bereket, rısqı-nesiybe darıǵay, tez kúnde toy bolıp, tórinde otırǵaymız...
—Ilayım aytqanıń kelgey sheshejan...
—Otawdıń toqsan uwıǵınday bolıp, bul úyde jasaǵan janlardıń ushı uzayıp, eni jayılıp ketkey...
Hár tamannan jaqsı tilekler jamǵırday jawıldı.
—Endi baw-shuw taǵıwǵa ótemiz,—dedi odanbasılıqtı álleqashan
óz qolına alıp bolǵan káywanı hayal. Kelinler menen qızlarım, dıqqat qoyıp isleńler, shalalıq qılmay túwe... Erteń úy tikseńiz kórgenlerińiz aldıńızdan shıǵadı.—Qáne, Ayparsha kelin, basqurdı alıp kel!
Arqawı paxta sabaqlardan, erisi júnnen balıq kóz naǵıs penen bezelip toqılǵan, eni kere eki qarıs, uzınlıǵı altı qulash keletuǵın aq basqurdı qıyıq kózli kelinshek Náziypanıń qolınan alıp, odanbasıǵa berdi.
—Toqsan uwıq penen altı qabırǵa keregeniń basın biriktirip, túyilgen judırıqtay uslap turatuǵın mınaw aqbasqur boladı,— káywanınıń qolı iste, kózi átirapta edi. Qáne, tartıńqırap baylań, sonda shańaraq shayqalmay, nıq turadı. Qızıl basqurdı ákelińler! Ol aq basqurdan bir súyem tómennen tartıladı. Naǵısın ishine qaratıńlar!
Káywanınıń hámirine boysınıp zır juwırǵan hayallar
shańaraqtıń ústin túńlik hám úzik, úshmúyeshli etip basılǵan aq kiyiz
108
benen japtı, bel jip penen bekkemlengen keregelerdiń sırtınan jez shiy tuttı, keregeniń ishinen qara kiyiz qurmadı, báhár kirip
kelgen menen ele aqshamları kún salqın bolatuǵın edi. Beldew baylanǵan soń káywanı taǵı dawısladı.
—Qáne, esikti ákelińler! Qálekesi shıraylı bolıptı, hár kirgende kóziń quwanadı.
—Qálekesi nesi! Ayparsha shaması onıń ne nárseligin bilmese kerek, káywanıǵa sawal berdi.
—Qálekesi esiktiń ústindegi mańlaysha-ǵoy, qaraǵım. Endi umıtpa.
—Umıtpayman apajan, óy degen qaynaǵamnıń atı-ǵoy.
—Ele solay ma?
—Kelinler ras atın ayta almaǵansoń solay deymiz.
—Qaynaǵańnıń atı bolsa endi umıtpaysań.
Qaraqalpaq otawı—bawrı keń, ǵarabatıy adamǵa uqsaydı, onday adamnıń belinde belbewi bolmaǵı dárkar. Qáne, beljipti keltirińler.
Beljip esiktiń eki tamanınan jaqlawǵa baylanadı, bilip qoyıńlar! Bunnan keyin hayallar úydiń ishin bezewge ótti. Shańaraqtan
keregeler taman misli túńlikten túsip turǵan quyash nurlarına megzegen, kózdiń jawın alatuǵın qızıl qurlar tartıldı.
—Túrkmeni qurdı kimge toqıttıń Náziypa? Xojeliden keltirildi me?
—Yaǵ-aw, ózimizdiń Shımbaydıń sheberleri toqıǵan.
—Qaraqalpaq qızları zeyinli-ǵoy, bir kórse ilip aladı,—dedi káywanı. Soń otawdıń ishin bir qatara kózden ótkizip:
—Endi nesi kemis?
—Sandıǵı menen sabayaǵı, boǵjaması menen qarshını, júgi menen kergisi kemistaǵı!
—Buyırsa olar bolar,—dedi Náziypa. Qıyalınan: «Asqarjan sawdadan birnárse awıstırsa satıp alarmız»,—degen oy keshti.
—Onnan basqa kemisi joq pa? Káywanınıń sawalı liykinli edi.
—Qáydem bileyin? Náziypa káywanınıń sóziniń liykinin túsinse de juwabın ashıp aytpay, gápti káywanınıń ózine qaldırıwdı maqul kórdi, shaması.
—Hey kelinler-áy! Otawdıń nesi kemisligin taba almadıńlar,— dedi liykinli gápiniń mańızın ózgeler shaǵa almadı,—dep pámlegen káywanı. Bilesizler, mal-dúnya basqa jıynaladı. Bárinen burın, bul otawǵa qıpsha bel, qara kóz, ádepli kelin kerek!
Náziypanıń qaratorı júzine kúlki jayıldı.
—Alla qálese!—dedi jımıyıp. Soń yadına oǵada áhmiyetli bir nárse túsken kibi dawıslap jiberdi.
—Bay-buw, sheshe! Tisegeni umıtıppız-ǵoy!
—Ya?
—Tisegeni!
109
—Ol qayaqta? Ákelińler. Otaw kemissiz bolsın!
—Házir... Shatırash kóyleginiń etegin bir qolı menen kótergen Náziypa jas kelinsheklerdey shalt qádem menen júrip, eski úyge kirdi. Shaqqan kirgen menen shıǵıwı tez bolmadı, ádewir eglendi.
—Qayaqqa qoyıp edim? He, mında, boǵjamaǵa salǵan ekenmen.—Má sheshe, tisegeni ózińniń pirli qollarıń menen ornına qoya-ǵoy!
—Ákele-ǵoy... Bismilla... Áne, endi bári orınlı-ornına tústi. Otawǵa kirip, qutlı bolsın aytayıq.
—Qáne baslań...
***
Keshqurın Asqar tanıs soqpaqtan kiyatırıp, tańlandı. Eski úyiniń janında júnnen basılǵan aq úzikleri aǵarańlap, eńsesi bálent aq otaw sawlat tógip turar edi.
—Anam úydi tigipti!
Quwanıshtan kózlerinde jas tamshıları payda boldı. «Alıslarǵa ketseń qaytıp keletuǵın, qaytıp kelseń qushaq ashıp
kútip alatuǵın mákanıń bolǵanıńa ne jetsin!»
«Saǵınıp kelseń oshaq basında kútip otıratuǵın anań bolǵanına ne jetsin!»
«Harıp-sharshap,suwıqlarda ayazlap kelseń ortasındaǵı oshaqta ot janǵan, ıssılarda qońır salqın otawıń bolǵanǵa ne jetsin!»
Jigit qıyalınan keshken bunday oylardıń kewline qaydan
kelgenin, onı kimnen esitkenin, yaki esitpegenin esley almadı, eslewge tırıspadı da. Bul ishki dawıs onıń qanında bardur, babası, atası, ya
ákesiniń kewlinen keshkendur, ya yadına alla salǵandur. Qalay degende de insan ushın tán bolǵan ájayıp bir tuyǵınıń kewlinde payda
bolǵanına quwanıp, aq otaw, óziniń anasınıń baspanası taman asıǵıp, adımın tezletti.
Bosaǵada kútip alǵan anası ulın bawırına basıp, jılap jiberdi. Erinen erte ayrılıp, ózgelerden zulım-jábir kórip, eńsesi túsip júrgen kelinshek ulınıń arqasında otaw tigip, oǵan iyelik etkenine baxıtlı, ármanları bolsa páseyiwdiń ornına burınǵıdan da bálentirek párwaz etip, qanat qaqpaqta, sol ármanlarǵa erispek
úmitlerinen gúmansırap kóz jasları tógilmekte edi. Eki ayaqlı qasqır bolıp jortqanlar ańsat olja izlep timiskilenip júrgen zamanlarda jalǵız ulı Asqardıń táǵdiriniń qanday bolatuǵınlıǵı jeti qabat
perde artında emes pe?
—Apa, nege jılaysız?—dep hayran bolǵan ul.
—Mázi, ózim-aq. Hayal aydınlısınıń ushı menen kóziniń jasın sıpırıp, kúlimsiredi.—Otawıń qutlı bolsın, balam!
—Ózińizge qutlı bolsın, apa!
—Endi kelin túsirsem, jartım pútin, ortam tolǵanday bolar edim, inshalla...
110
Jigit anasına sırın pash etip, Erkinbay menen birge qız ayttırıwǵa barǵanın, Ayzada atlı qızdı unatıp qalǵanlıǵın tis jarıp aytpadı, burınları kóp nárseni anası menen oylasıp-
keńesetuǵın ol: «toydan burın dańǵaranı ne qılaman, anam waqtısaatı kelgende biler»—degen oy menen bolıp ótken gáplerdi pinham tutıp:
—Quday qálese úylenermiz,—dedi de qoydı.
Ul menen ana taza otawda otırıp, kewilli sóylesip, awqatlanǵannan soń uyqıǵa jattı.
Ashıq túńlikten túsken ay nurı jańa otawdıń baw-shuwın jaqtırtıp, jigittiń júzine tústi. Kózlerinen uyqı qashtı. Jaqında bolatuǵın geshtekti oyladı, qıyalında ótmish jańalanıp, negedur oyına sháhárge belgili diywana Bahawaddin xoja menen ushırasqanı, onıń menen sóylesken sózleri urala berdi.
Bahawaddin diywananıń birew menen ashılısıp sóyleskenligin
sháhárde bálki heshkim kórmegen, yamasa onday adamlar bar bolsa barmaq penen sanaytuǵın az edi. Uzın boylı, qus murınlı, adamǵa tiklenip qaramaǵanlıqtan kóziniń qanday reńde ekenligin heshkim
bilmeytuǵın, tozıwı jetken, jırtıqlarınan qısı-jazı denesi kórinip turatuǵın shekpenin sheshkenin adamlar kórmegen, jalańayaqları qıstıń suwıqları, qar-jamǵırınanqarayıp jarılıp
ketken bul adamdı negedur xalıq káramatlı, dep sanap ketken kórinedi.
Ómirinde ustara tiymegen saqalı kókiregin jawıp, ıńsız-jıńsız júrgenligi sebepli onı adamlar pútkilley umıtıp jibergende ol qarańǵı kóshede tosınnan payda bolatuǵın, qálegen dúkanına kirip, kewli kúsegen nársesin barmaǵı menen kórsetip tómen qarap tura berer edi. Ádette ol baqqal dúkanlarına kirip, qant, nabat, bir shórek nan usaǵan zatlarǵa názer awdarıp, kiyim-kenshek, úy dáskelerin satatuǵın dúkanlarǵa bas suqpaydı, eger kirse iyesine oń alaqanın jayıp, sol qolınıń suq barmaǵı menen óziniń kókiregine nıqtap qoyadı. Shaması bul ishara menen ol «sadaqa ber» degendi bildirse kerek.
Sol Bahawaddin xoja ótken kúni Asqardıń dánxanasınıń aldında kútilmegende payda boldı. Edenge tóselgen qaplardıń ústine jayılǵan bir gez bózge bir shórek nan menen bir awızqabaq suwdı shıǵarıp qoyıp edi, ayaq sestin esitip moyın burǵan jigit esik-aldında turǵan diywananı kórdi. Diywana sháhárde júretuǵın kóplerdiń biri emes, al adamlar izinen: «bul xojada bir káramat bar», dep gúbirlesip qalatuǵın Bahawaddinniń ózi edi!
Durıs, aldı burın jigit ne qıların bilmey albırap turdı, soń táwekel etip:
—Assalawma áleykum! Xoja ata, keliń,—dep ornınan órre turdı.
Kelgen adam sálemge juwap bermedi, jigitke de qaramadı, dıqqatı 111
dasturxan ústindegi shetinen bir tislem sındırıp alınǵan nan menen suwǵa qaratılǵan edi.
Asqar dárhal dasturxanǵa mirát etti. Oǵan deyin-aq páskelteklew esikten eńkeyip kirgen xoja tósewli qapshıqtıń ústine diz búkken edi. Saqqa júginip, shaması dasturxan iyesiniń mirátin kútti me, tómen qarap otıra berdi.
—Nannan alıń! Jigit iltipat etip, nandı nusqadı.
—Suw ber!
Jigit ortadaǵı awızqabaqtı alıp, onnan ıdısqa suw quyıp, xojaǵa usındı. Saqallı kisi suwdı almay únsiz otırar edi. Aqırında jigit sháńgil qabaqtı qoyıp edi, xoja suwdı alıp, awzın shayqap tókti, soń, asıqpay bir urtlap juttı, sońınan eki urtladı, asıqpay iship, ıdıstı qoyıp, nenidur kútti.
—Nannan alıń. Asqar qalay etkende xojanıń kewlinen shıǵıwdı bilmey, hayran bolıp, taǵı mirát etti. Biraq shaqırılmaǵan qonaq sının buzbadı, basın kótermedi. Jigit bir tislem nandı sındırıp
alıp, dáslep óziniń, sońınan xojanıń aldına qoydı, qonaǵına názer salmawǵa tırısıp, nan jey basladı. Kóziniń astınan baǵıp edi, qonaǵı nan jey baslaǵanın kórip, jigit tınıshlandı.
Aqırında ortadaǵı bir shórek jep bolındı. Azǵana sabır saqlaǵan jigit xojaǵa «pátiya qıl», dep ishara etti, onı xoja kórdi me, yamasa
ózin kórmegenge saldı ma, sının buzbay biraz otırdı, soń dasturxanǵa túsken nan usaqların terip jey basladı.
Ortadaǵı únsizlikti qonaqtıń dawısı buzıp jibergende jigit selk ete qaldı.
—Sawda pirli is,—dedi qádimgidey jay-paraxat dawıs penen názerin tómen salǵan qonaq.
—Men endi baslap atırıppan... Asqardıń dawısı negedur bayaw shıqtı, dawısımdı aldında otırǵan kisi esitpegen shıǵar degen gúmanǵa bardı, xoja bolsa jigitti esitken edi.
—Bilemen... Baslaǵanda halal pul menen baslaw kerek...
—Men Qulımbet bolıstan ósimine aqsha alǵanman.
—Bilemen...dedi xoja jigitti hayran qaldırıp. Onıń pulı, burın halal edi, endi mákiriw...
—Endi ne boladı?
—Awır sınaqlar kútedi.
—Ne qılmaqtı keńes etesiz?
—Halal bol... Sawdager zadı keńpeyil bolmaǵı dárkar. Jáne bul aytqanlarım tisińnen shıqpasın. Ol turmaqshı bolıp edi, jigit asıqtı.
—Pátiya isleń... Nan húrmeti...
Xoja pátiyaǵa qol jaydı. Awzı jıbırlap uzaq waqıt állenemelerdi oqıdı, jigittiń pútkil denesi qulaqqa aylanıp, onıń ne aytıp
112
atırǵanın esitiwge umtıldı, biraq heshnárse ańlay almadı, urınıwı biyhuwda ketti. Tek aqırǵı «Ilahi illalla, Muhammadin abduhu rasuluhu, áwmiyin!» degen sózlerin anıq esitti.
Jigit házir xoja menen ushırasıwın anıq kóz aldına keltirdi, bir tamannan jaǵımlı, bir tamanınan qáweterli qıyallar uyqısın qashırdı. Qanday awır sınaqlar kútpekte eken? Aqırında talıqqan sanasın uyqı biyley berdi. Áste-aqırın tatlı uyqı qushaǵına sińip ketti.
15.
Qulımbet uezd pristavı shaqırǵannan keyin biraz qobaljıp júrdi.
Pristavtıń kátibi arqalı óziniń ústinen kimler shikayat qılǵanlıǵın bilip alıwǵa urınıwı ózinshe nátiyje bergenge uqsadı.
Dán bazarında «bolıs dánge baha qoydı», dep ǵalawıt tapqanlardı azı-kem hawalandırǵannıń kimligin bilip aldı. Ol óz awılına jaqın jerdegi bir awıldıń awqatlı diyqanı Berkinbay qarasaqal eken. «Náwbet keler, saǵan sırttan sayıwdıń ne ekenligin kórsetip qoyarman», dep gijindi bolıs. Al, jer dawı jónindegi gáp álbette Erkinbaydan shıqqan. Qaraqalpaqtıń: «Atańdı qaratawda bir jıqqanman», degeni yańlı bir-eki tanap jerdi qaytarıp alıwdan
úmitin úzbey júrgen shıǵar».
Kewli kóterilgen payıtlarda: «Sol Erkinniń jerin qaytarǵanımda
ne qılar edi?» degen qıyal gellesine kelgen. Biraq: «oǵan qansha ǵárejet sarpladım, jap tartıp suw apardım, shıǵındı kim tóleydi?» degen qarama-qarsı dálil ózine maqul túser edi. Jáne taǵı Qulımbet bolıs
bir ǵana Erkinbaydıń emes, oǵan usaǵan birneshe adamlardıń jerin iyemlenip ketken. Erkinbayǵa múlkin qaytarsa, ózgeler de bas kóterip, qolları bolıstıń jaǵasında bolmayma?
Qıyallanǵan bolıs bir qısqa bazar kúni sháhárge keldi. Ádetinshe eń dáslep dán bazarına barıp, nırqtı bildi, pisikshilik jaqınlap qalǵan, qawın-qámek, miywe ele jetilip pispegen bolsa da ash adam jese júrek jalǵaǵanday bolǵan, sol ushın bazar nırqı ádewir pás, bundaydatelektegi dándi satıwǵa shıǵarıw-shıǵarmawdı aqılǵa salıp, payda-zıyanın ábden pisirip kórgen maqul, degen oy menen at basın arbashılar awılına qaray burdı.
—Úydegi arbalardıń birazın ońlamasa bolmaytuǵın kórinedi, házir arbalardıń xızmetten sawa waqtı, pursattan paydalanıp, olardı ustaǵa kórseteyik, arbashılar awılına aydań!—dep atqosshılarına buyırdı.— Jaqsısı, birer sheber usta menen keliseyik, awılǵa barıp ońlasın.
Bir topar atlılar arbashılar turatuǵın kóshege kirip keldi.
Olardıń ishinde arbashı ustalardı biletuǵınlar bar edi. Kóshe tamanǵa qaraǵan esiklerdiń biri qaǵıldı.
—Kim bar? Xabarlas!
113
Azǵanadan soń esik ashıldı. Bosaǵada qırmızı kóylekli, orta boylı, qoy kózli qız turar edi.
—Seytbay ustanıń úyi me?
—Awa...
—Usta úyde me?
—Ustaxanasında.
—Shaqır. Bul hóktem dawıs bolıstıń dawısı edi.
Qız balanı birinshi márte kórip turǵanday ustanıń qızına suqlanıp baqtı.
Bosaǵada turǵan, bolıstıń dıqqatın ózine tartqan Ayzada edi.
—Ustaxanasınabaraǵoyıńlar. Ol sharbaqtıń ayaq betinde, shaqırıp kelgenshe eglenip qalarsızlar,—dedi qız tómen qarap.
—Ansha alıs pa? Bul taǵı da bolıstıń dawısı bolıp, ol Ayzadanıń júzinen kózin almas, onı bosaǵada kóbirek irkiwge urınǵanday kórindi.
—Ayttım-ǵoy, ansha jer bar, esikte kóp eglenip qalasızlar.
—Qay tamannan barıladı.
—Mına tárepten, kósheniń aqırınan ońǵa burılasızlar.
Ozbır bolıs qızdı qansha irkkisi kelgeni menen hár nárseniń shegarası bar, sol ushın ilajsız atınıń jılawın silkip, siltengen tamanǵa júriwge májbúr boldı, onıń ústine abıroylı kisiniń esikte tura beriwi qolaysız edi.
Bolıs ustaxanada Seytbayǵa arbashı menen sóylesip, isti pisiristi, usta awılǵa ózi barıp arbalardı ońlaytuǵın boldı. Attan túsip, qonaq bolıń,—degen mirát etilip edi, ustanıń at ústi mirátine bolıs:
«raxmet, nesip qılsa taǵı birde»...dep, ketiwge meyil berdi.
Jol boyı kóziniń aldınan qırmızı kóylek kiygen, qońır shashları eki burım etip órilip, jawırnına taslanǵan qızdıń kelbeti
ketpedi. Hár qıylı qıyallar kóńlinen keshti. «Ne boldı maǵan, ustanıń qızın unatıp qalmadım ba, bala? Unatsam ne bolıptı?»
Atlar jedel júristen aq kóbik bolıp, terlep, bolıs awılına jetip kelgende baslanıp kiyatırǵan jazdıń bálent quyashı awıldıń arqasındaǵı bulttay túnerip turǵan torańǵıl toǵaylarınan asırılıp,
uyasına batıwǵa asıqpaqta edi. Attan túsip, dizgindi xızmetkerge uslattı. Ol attı jetelep, quralar taman ketti. Shetkeridegi shertekler astında qazanlar qaynap turıptı, átirapta baylawlı atlar kózge taslanadı. Shetkerige tigilgen úylerden adamlardıń kúlgen dawısları esitiledi.
«Úyimde hár saparǵıday qonaqlar bisyar kórinedi, meyli kelsin, qonaqta
á ndiyshe bar, qaraqalpaqlar: «miyman kelse esikten, rısqı keler tesikten» degendi qalp aytpaǵandur, olar esigime dáwlet ákeledi, inshalla», dep óz otawına ishkeriledi. Bolıstıń úyge kirgenin kiyizi túrilgen jabıqtan kórip-bilip otırǵan Qulımbettiń kishkene
toqalı kóp ótpey esikti ashtı.
114
—Keldińiz be aǵası,—dedi nazlı dawıs penen.
Jası endi jigirmadan ótken, ele ókshesi qanamaǵan bolsa da úlken kúndesleriniń, ásirese báybisheniń bolıstı «aǵası» dep shaqıratuǵın ádetin meńgerip alǵan, orta jasar bolıstıń súyip alǵan sońǵı hayalı, uzın boylı, sımbatlı, bolasınlı kelinshek xızmetke tayın bolıp bosaǵada turar edi.
—Ash bolǵandursız, shóllegendursız,—dep dawamladı kelinshek.
Suwsın ákeleyin be? Yamasa shay ma?
Esheyinde kishi toqaldıń erkelep sóylegenin unatatuǵın bolısqa bosaǵada turǵan hayaldıń sózi de, ózi de jaqpadı. Ishinen: «sorap bergenshe urıp ber», degen, barın ákele bermey me?» dep oylasa da súyikli hayalınıń kewline tiygisi kelmey:
—Ákel!—dedikemsalıyqalaw etip.
Oyınan bosaǵada turǵan ustanıń qızı ketpey, iybe saqlap sızılǵan kelbeti kóz aldında turar edi.
16.
Erkinbay Asqardı dán bazarınan izlep taptı.
—Qanday xabar?—dedi júregi dúrsildegen jigit Erkinbaydıń teginge kelmegenin sezgen kibi.
—Súyinshi ber! Erteńnen sońǵı kúni, Ayzadanıń úyinde geshtek. Qız jeńgesi Aysholpan bir baladan aytıp jiberipti.
—Onda ne qılamız?
—Ne qılatuǵın edik, baramız. Shaqırǵan-ǵoy, «shaqırǵan jerge bar, shaqırmaǵan jerde neń bar?» demey me?
—Álbette baramız,—dedi jigit entigip. Qáytip baramız demekshimen,qurıqol...
—Nege qurıqol bolamız, «jigit jeńgege baradı, qol teńgege baradı». Bazardan bazarlıq alamız.
—Bazarlıqqa?
—Bir gelle nabat, bir gelle qant, shay... Kiyimiń barshılıq, «qız ayttıraman», dep kisiniń taza shapanın sorap almaysań. Aytqanday shay qaltań bar ma?
—Shay qalta? Onı qáytemen?
—Shımbaydıń dán bazarın adaqlap júrseń de, kiseńde shay qaltası joq qanday boydaq bolǵanıń?
—Bilmeppiz aǵa. Ol nárse bazarda bola ma?
—Kóbinese onı qızlar kestelep, jigitlerge sıyǵa beredi. Saǵan da birin tayarlap qoyǵan shıǵar?
—Onda ne qılayın? Otırıspaǵa shay qaltasız-aq barayınba?
—Yaǵ-aw. Qız otırıspaqta shay qaltasız jigit qısınıspa menen basqınıń astında qaladı.
Sonda qaydan kelse de jigittiń esine bir nárse kele ketti. Umıtpasa anasınıń bir bólek ushıǵa kestelep otırǵanın kóretuǵın edi. Sol
shay qalta emes pe eken?
115
—Meyli. Shay qalta da qarastırarmız,—dedi kewlinde quwanısh penen qáweter arpalısqan jigit.
Erkinbay menen xoshlasıp, kisesinen hámiyanın shıǵarıp, pulın sanadı. Hár saparı sarmayaǵa qol tiygizbeytuǵın, kúndelikli
ǵárejetlerdi alıp satqan dániniń ústinen qalǵan paydaǵa qılatuǵın edi. Hámiyanda sarmayadan artıq pul barma eken? Baxtına birneshe teńgeler qalıptı. Erkinbay aytqan qant penen nabattı qashan alsa boladı?
Arǵı kúni bolatuǵın ushırasıwdı asıǵıslıq penen kútken jigit,
«erteń» dep otırmay bazarlıq jumısın sol kúni-aq pitkeriwdi oylap, baqqallardıńdúkanları jaylasqan «qarańǵı kóshe»ge kirdi. Jigit ilajı bolsa bul jerge kelmeytuǵın, jolın Qálmen baqqaldıń dúkanınan burıw salıp júretuǵın, nábada kóshede aldınan shıǵıp qalar bolsa burılıp ketetuǵın edi. Bul saparı bir payıtları
Asqardıń ákesinen qalǵan úlesine óziniki etip alıp, jesir hayal, jetim uldı kóshede qaldırǵan Qálmenniń baqqal dúkanı tusınan tez-tez júrip ótip ketti. Ózine tanıs kisiniń dúkanına kirip, sawda qıldı. Onnan shay qaltanıń dáregin soradı.
—Sháhárdiń bazarında izlegeniń tabıladı, tawar bisyar, Orınbordan ákelingen temir buyımlar, Xiywa menen Xojeliden keltirilgen kiyim-kenshekler, adamnıń janınan basqası bar, al biraq shay qalta kórmedim,—dedi tanısı, jáne kim biledi, meniń kózime túspegendur? Sorastırıp kór.
Jigit malaqayshılar menen zergerler, temirshiler bazarınan ótip, kiyim-kenshek bazarına kirdi. Orınborda tigilgen mawıtı kamzollar, móreshilerdiń qolınan ótkeni belgili bolıp, jaltırap turǵan bóz shapanlar, paxta salıp sırılǵan naǵıslı buxar shapanları, teletinnen islengen, mıs, gúmis toǵalı kámarlar bar, biraq shay qalta kórinbeydi.
Kiyim bazardan ótip, úy abzalların satıp turǵan bir hayaldan:
«mágar izlegenim usılarda bar shıǵar», degen úmit penen sorap edi, aydınlısı menen júzin jasırıp turǵan kelinshek:
—Shay qaltanı qızlar sıyǵa beredi-ǵoy,—dep sıńqıldap kúldi.
Jigittiń onnan arı sol buyımdı izley beriwge taqatı jetpedi.
«Kerekte terek qulaydı», degenleri ras qusaydı, dep qolın bir siltep,
úyine qayttı.
—Bunsha qanttı qáyteseń balam-aw,—dedi jigittiń qolındaǵı túyinshikte ne barın bilgen anası.
Jigit anasına pinhamı sırın pash qılıwǵa májbúr boldı.
—Ózińiz aytqanday «qant kópir» qılaman, apa.
—Qant kópir... Quwanıwdıń ornına Náziypanıń kózlerine jas keldi. Kóyleginiń jaǵasın ashıp, kókiregine túkirdi.—Aytqanıń ras bolǵay, kóz tiymesin, ilayım til-kózden aman bolǵaysań,—dep gúbirlenip, Asqardan kóz jasların jasırıw ushın teris qarap, júzin
116
sıpırdı. «Qant kópir» qaraqalpaq jigiti menen qızınıń erjetkeniniń belgisi emes pe? Ózi de jigit-qız otırıspasında
bolatuǵın kese alıspada Sálmen menen tanısıp, ajıralmaytuǵın ashıqmashıqlarǵa aylanǵan emes pe edi? Endi Sálmennen qalǵan jalǵız tuyaq erjetip, jigit-qızlar otırıspasına baratuǵın bolıptı, jesir hayaldıń ómirboyı kútkeni, ármanı da perzentiniń erjetip, azamat qatarına qosılǵanın kóriw bolıp kiyatırǵanın ózinen artıq kim
biledi. Ókinishli ótmish penen quwanıshlı búgin, erteńgi kún aldındaǵı abırjıwlar hayaldıń ármanlar menen sherlerge tolı júregin ayawsız tilkimlemekte edi.
Állenemirde ózin basıp alǵan Náziypa awqat beriw ushın qazantabaq tamanǵa burıldı. Qolına qasıq uslap turıp oylarǵa taldı. Kútilmegende ulınan soradı.
—Shay qaltań bar ma edi?
—Qayaqtan bolsın,—dedi kewlindegini anasınıń qaydan bile qoyǵanına tańlanıp.
—Házir... házir...Anası uslaǵan qasıǵın qoyıwdı umıtıp, júk taman adım attı. Soń kórpeler menen quraq kórpeshelerdi júkten alıp,
úydiń tórine taslay berdi. Aqırında ústindegi júk alınǵan boǵjamanıń bawların sheshpekshi boldı. Sonda barıp qolındaǵı qasıqtı kórip kúlimsiredi.
—Má, Asqar, qasıqtı qoyıp jiber!
Asqar anası usınǵan qasıqtı alıp qoydı.
Náziypa boǵjamadaǵı kiyimler menen buyımlardıń arasın tintkilep, izlegen zatın tapqanına quwanıp ketti, shaması:
—Mine, taptım,—dedi qaratorı júzi qızǵısh dónip. Anasınıń topa-torıstan ne nárse izlep atırǵanına túsinbey,
tańlanıp turǵan jigit:
—Neni taptıń apa!—dedi hayran bolıp.
—Shayqaltanı!
—Shayqaltanı?
—Awa, shayqaltanı!
Erkinbay: «Álbette, kerek boladı!», degennen soń Asqar shar bazardı sharlap tappaǵan, anası álleqashanlardan berli, kim biledi, ele
balasınıń náreste waqıtlarınan jaqsı niyet penen toqıy baslaǵan, sońınan turmıs táshwishleri menen bolıp, yadınan kóterilgen, ushıǵadan tórtmúyeshli etip tigilip, bir tamanına japıraq naǵıs salınǵan,
qızıl sabaqtan esilip, pópeklengen bawına kózmonshaqlar ótkizilgen shayqaltanı quwanıshtan júzleri gúl-gúl jaynaǵan ana qolına uslap turar edi.
—Shayqalta? Bunı qaydan aldıń ana?
Jigittiń sawalı anasın oylandırıp qoydı. Júzindegi quwanısh izlerin qayǵı-ǵam iyelep, azǵana muńaydı. «Bunı ele seniń náreste
117
waqtıńnan berli ádeyi kesteledim», dese balası inanarma eken? Usınday oylar kewlinen keshken Náziypa:
—Aldım...dedi de qoydı. Sálden keyin:—Má, saǵan buyırǵan eken. «Qant kópir»ge shayqaltasız qalay barasań?—dep ulına usındı.
—Qanday jaqsı! Kókten qıdırǵanın jerden tapqanday quwanǵan jigit buyımdı qolına alıp, aylandırıp tamashalay basladı. —
Bazardan tappaǵan edim...dep tákirarlar edi.
—Shaması bazarǵa túse bermese kerek.
—Solay usaydı. Tappaǵan edim, kiyim, úy abzalların satatuǵınlardı...
—Jigit-qız otırıspaǵı qaysı awılda eken? Bul payıtlarda tuyǵıların jılawlap alǵan Náziypa ulınan soradı.
—Sháhárdegi arbashılar kóshesinde boladı, piyshembi kúni...
Aytılǵan kúni erte pesinde eki jigit uzınlı-kelteli bolıp, arbashılar kóshesine kelgende otırıspaq ele baslanbaǵan edi.
Sharbaqtıń ishindegi keń bastırmanıń astına kiyizler tóselip,
ústine quraq kórpeshelerjayılıptı. Kelgen jigitler bir bólek, sol tamanǵa, qızlar bir bólek, oń tamanǵa jaylasıp atır. Gúbirlesken, sıbırlasqan dawıslar esitiledi.
—Uzatılatuǵın qız kelmedi me?
—Yaq, ele kórinbeydi.
—Qashan keler eken?
—Qáydem.
Qız jeńgesi Aysholpan Erkinbay menen Asqarǵa húrmet kórsetip, jigitler tamannan jay kórsetti. Kelinshek penen ım qaǵısıp alǵan
jigit aǵası onıń qolına pul uslattı.
—Qamır ushınan pátir, zamanlas. Is pitkennen keyin mıqlı jeńge kóylegińdi kiyeseń... Biykeshińniń ıńǵayın Asqarǵa awdaragór! Retin tapsań tillestir, áytewir,—dedi pás dawıs penen.
Qız jeńgesi kúlimsirep, bas iyzegendey boldı.
Eki jigit Aysholpan kórsetken jayǵa tóselgen kórpesheler ústine bir dizelep otırıp atırǵan payıtta esik betten háykel-
óńirmonshaqlardıń gúmis qońırawlarınıń qulaqqa jaǵımlı sıńǵırlaǵanı, hayal-qızlardıń shoq kúlkileri esitilip, hámmeniń dıqqatı sol tamanǵa qaratıldı.
—Keldi!—dedi jigitlerge qarama-qarsı tárepte otırǵan qızlardıń biri.—Uzatılatuǵın Gúljamal tanısıwǵa keldi!
Jigitler taman bir qozǵalısıp qoydı. Názerler esikke tigildi:
«Gúljamal kim eken?» «Shıraylımeken?»
«Uzatılajaq qusaydı». «Tanısıwǵa kelipti».
Bir topar qızlar kórindi. Ortadaǵı uzın boylı, sarı sınlı qız 118
endi uzatılatuǵın Gúljamal bolsa kerek, basına pópekli taqıya, etegi tobıǵına túsken, óńirine, jeń ushına, etegine reńli sabaqlar menen naǵıslar toqılǵan kók kóylek kiygen, qızıl ushıǵadan tigilgen, qınama bel jeńsiz kamzolınıń kókiregine taǵılǵan gúmis shartúymesiniń altınnan puw berilip, piruzadan qas qoyılǵan qońırawları bir-birine soqlıǵısqanda ses shıǵarıp kiyatırǵan
qızdıń kózleri ne ushındur, muńlı baǵar edi. Mágar, súymegen adamına uzatılmaqshı ma eken? Qızdıń dógeregin qorshap alǵan qońır-jasıl reńli jegde jamılǵan, taqıyalı, mádeli, aydınlı oramallar oraǵan,
biyday reń, qaratorı, sarı sınlı, qara kóz, qoy kózli, jası endi on tórt-on beske kelgenleri yamasa otızdan asıp, qırqqa shıǵıp káywanılıqqajetiskenleri de bar edi.
Aysholpan, onıń janında merekeni basqarıp otırıw tapsırılǵan jigit aǵası kelgenlerdi jaylı-jayına otırǵızdı.
Hámme jaylasıp bolǵannan soń jigit aǵası qonaq jigitler menen qızlardı tanıstırıp, merekeni basladı.
—Xan menen wázir oyının baslaymız! Qáne, kim óz ıqtıyarı menen xan boladı?
Usınday mereke qızǵanınsha oynalatuǵın xan menen wázir oyınında xan bárshege hámir berip otıratuǵın bolǵanlıqtan taxtqa shıǵıwdı qálewshiler tabılıp turatuǵın edi. Búgin negedur qálewshiler tabılmadı. Jigitler tómen qarap otıra berdi.
Jigit aǵası—Aǵabiy bundayda otırıspadaǵı hámmelerge teńdey sózi ótetuǵın bolǵanlıqtan birewdi xan etip saylawı kerek edi. Otırǵanlardı kózi menen sholıp, kerekli adamdı izlegen jigittiń názeri qızlarǵa qarsı tárepte, ortada mardıyıp otırǵan, jas shaması endi jigirmalarǵa kelgen bolsa da keń-mol shapanınıń aldı tamanın kóterip turǵan qarnı onıń tolıq deneli ekenliginen dárek beretuǵın, jalpaq betli, alaq kózli, táńki murın jigitke tústi. Suq barmaǵı menen jigitti nusqap:
—Sen xan bolasań!—dedi.
—Kim wázir boladı? Xannıń kim ekenligi málim bolǵanın esitkenler jabırlastı.
Aǵabiy kóz ashıp-jumǵansha wázirdi taptı.
—Qáne orınlarıńdı iyeleńler!
Ortaǵa, dasturxan jayılatuǵın jerge (ol ele jayılmaǵan edi) eki dastıq ákelip qoyılıp, ústine bóz jabıldı.
—Xan, taxtıńa shıǵıp otır! Wázir, janına kel!
Bir qulaǵıń xanda, bir qulaǵıń xalıqta bolsın! Qáne!
Jasına ılayıq bolmaǵan semiz jigittiń ayaqları da kelte kórinedi, dastıqtan islengen taxtqa shıǵıp edi, ayaǵı jerge tiyertiymes bolıp qaldı. «Gúw» etip kúlki kóterildi.
Qısqa boylı semiz xanǵa wáziyri de «ılayıq» tańlanǵan edi. Bóz
119