Kenesbay Karimov - Aqqapshıq
.pdfbolsa onı ózgertip, hámmeni tártipke shaqırıw Asqardıń qolınan kelmes edi. Sol ushın bul usıldan paydalanıw dárkar ekenligin alıpsatar sawdager Asqar da ińkar ete almadı. Biraq insaptı da umıtpaw kerekligin hár saparı kewline túyip qoydı.
«Diyqan qısta tınadı», degen gáp biykar eken. «Toń jarma», dep atalatuǵın biyday egis Aqpan ayınıń ortalarında-aq baslandı, onı diyqannıń biyday tuqım soraǵanınan-aq bilgen Asqar dánxanadan alıwshıǵa dán ólshep berip atırıp, taǵı bir xabardı esitti. Ol kópshilikke burınnan málim nárse bolsa da esitkenlerdi túskin halatqa túsiretuǵınlıǵın jigit sezip qaldı.
Sonıń arasında dánxana aldında sháhárdiń balasınan baslap, eńkeygen shalına deyin tanıytuǵın bir adam payda boldı.
Er-turmanı sazlanǵan: júwennen tartıp, siynebenttiń toǵalarına deyin gúmis shaptırılǵan, qustumsıq erdiń bası jez shegeler menen
á shekóylengen, qızıl pópekli jonanıń sırtınan jipek penen naǵıslanǵan kók jelek taslanǵan kók júrmeldiń ústinde quyma jez úzengige shirenip, salmaq salıp otırǵan orta boylı, nıǵız deneli, jalpaq júzi menen jazıq mańlayına shoqsha saqalı jarasıp turǵan, adamǵa tigilgende miyrim menen baǵatuǵın qara kózleriniń nurı murnınıń beli batıqlıǵı menen keń tanawlarınıń kemshiligin juwıp jiberetuǵın ısıq názerli bul adam—Petroaleksandrovskidegi úlken orıs tóreniń ózinen jarlıq alıp kelgen Shımbay oyazlıǵınıń arıq aqsaqalı Dáwletiyar edi.
Júzi ısıq bolǵanı menen kisige hámirin ótkize alatuǵın ózimshil, tuwrı sózli, onıń ústine ójetligi menen tentekligi de bar bul adamnan oyazlıq soramındaǵı ózin tanıǵan hárbir adam—qádimgi
puqaradan tap bolısqa shekem seskenip turatuǵın, bolmasa sıylaytuǵın, qaraqalpaqlar bunday kisiler jóninde: «Dáwletiyar kiyatır dese,
jılaǵan bala toqtaydı», dep aytıssa arzıǵanday dárejege jetken edi.
—Assalawma áleykum, Dáwletiyar aǵa!
Jigit qolına uslap turǵan qaptı atıp urıp, at ústinde otırǵan adamǵa qos qollap sálem berdi.
Arıq aqsaqaldıń kók júrmeli tınıshsızlanıp, aylandı. At jániwar jat adamnıń qanday niyette qol sozǵanın túsinbedi, shaması. Jigittiń ıqlasın jıqpayın dedi me, úzeńgige shirenip otırǵan adam jılawdı tarttı.
—Wáleykum assalam! Kózime ısıq kórinseń de tanımay turıppan. Xojeyiniń kim? Atıń kim,—dedi jigittiń sálemin álik alǵan
Dáwletiyar.
—Atım Asqar boladı, Dáwletiyar aǵa. Xojayınım qádimgi Qulımbet bolıs.
—Há-á! Qulımbet bolıs de!
—Solay! Degen menen ózime ózim xojaman, desem de boladı.
80
—Ol qalay?
—Sarmayanı bolıstan alǵanman. Soǵan jarasa dáramatın beremen.
—Onda qazıwǵa barasań!—dedi arıq aqsaqal úzeńgige shirenip. Bir xojalıqqa esapsań. Úy-jayıń bar ma?
—Qudayǵa shúkir, jaman shatpam menen anam bar.
—Úylenbediń be?
—Yaq úylenbegenmen.
—Quday qálese úylenerseń. Qosıbay, jaz dápterge Asqar... ákeńniń atı kim, bala?
—Sálmen...
—Sálmen ulı Asqardıń shańaraǵınan bir beldar. Arıq aqsaqal at
ústinde turǵan jigitke qaradı, ol dorbasınan qálem-qaǵaz alıp, jaza basladı.—Óziń barasań ba, sál nárenjanlaw kórineseń?
—Aytqanıńız durıs aǵa, birer adam jallasam ba, degen oydaman.
—Onda asıq. Úsh kúnniń ishinde jibergen adamıń azıq-túligi menen Kegeyliniń boyınan tabılmaǵı dárkar. Qaraqalpaqlar «xatqa tústiń, otqa tústiń», dep biykarǵa aytpaǵan. Ya óziń, ya aytqan adamıń aytılǵan jerde házir bolmasańız ózińnen kór!
Dáwletiyar arıq aqsaqal áwelgidey úzgeńgige shirenip, qáddin tikledi. Kók jorǵanıń jılawın qaǵıp, tebindi. Mezgilinde jem jep turǵan
at suwlıqqa taslap, doynaǵınan izine qaray topıraq atılıp, jele jóneldi. Asqar atı-hawazası oyazlıqqa keń tarqalǵan arıq aqsaqaldıń izinen qarap eki oylı bolıp qala berdi.
Dáwletiyar muraptıń balası edi. Ákesiniń birneshe tanap jeri menen atpa ılaydan tiklegen úyi awıldıń shetinde bolıp, balalıǵı kámbaǵalshılıqta ótti. Sebebi ákesi ele jas jigit payıtınan sozılmalı awırıwǵa shatılǵan bolıp, ómiriniń kópshilik bólegin tósekte jatıp ótkizdi. Muraplıq qaraqalpaqlardıń túsiniginshe abıroylı, sonıń menen birge kózin tapqan adamǵa dáramatlı hámel bolıwına qaramastan Dáwletiyardıń ákesiniń bul hámelde talabı
kelispedi, shaması, sebebi eldiń biyleri kóp ótpey nawqaslıǵı sebepli onnan bul hámeldi alıp qoydı. «Qolda ósken attıń tay atı qalmaydı», degenindey, hámel qoldan ketken menen «murap» degen laqabı ózinde qaldı. Haslında ol tuwma murap edi, suwdıń «júretuǵın» jolın jaqsı biletuǵın, sol sebep qaysı awıl jańadan jap jarmaqshı, bolmasa japtan alınǵan salmanıń saǵasın ózgertpekshi bolsa hárdayım «murap»tı izlep keletuǵın, jalınıp-jalpayıp, shay pulın berip, kólik ákelip mingizip sol jerge aparıp kórsetip, jerinen jap qazıp yamasa saǵa túsirip, suwdıń haǵlap aqqanlıǵın óz kózleri menen kórmegenshe
onı hesh qayda jibermey xızmetin qıldı.
Bunday payıtlarda muraptıń perzentleriniń tuńǵıshı bolǵan
Dáwletiyar ákesiniń nawqaslıǵına bola, hárdayım janında júrdi, úyden shıǵıp samallasa qoltıǵınan demep, ıssı-suwıǵına qaradı.
81
Dáwletiyar zeyinli hám qatıqulaq bolıp ósti. Ákesiniń jap qazıw baslanatuǵın jerde biyigirek orınǵa kóterilip, qolı menen kózin quyashtan kólegeylep, alıslarǵa názer taslap oyǵa batqanın, gúbirlenip
ózi menen ózi sóyleskenlerin, saǵa alınatuǵın japtıń rashına shıǵıp, suwdıń aǵısına tigilip turǵanların gúzetip turıwdan jalıqpaytuǵın, jap qazılatuǵın jerdi qolı menen nusqap: «mına jerden basla»,
«mınaw jerge qazıǵıńdı qaq», degenlerin yadında saqlawǵa, onnan birer sheshim tabıwǵa umtılar, ákesiniń bilgenlerin biliwdi, sonday murap bolıwdı jan-táni menen qáler, qızıǵar edi. Ákesinen: «suwdıń jolın qalay durıs taba alasız?», dep sorasa, kesellikten júdegen ákeniń
qanı qashqan júzine qan juwırıp: «bul tuwma sezim balam, suw qay taman oy bolsa sol tamanǵa qaray aǵadı. Eger sezimtallıq tábiyatıńnan tuwma bolmasa jay kóz benen uzaq mánzillerdińoylı-bálentin qalay ayırasań?», der edi. Ákesiniń júzine qan juwırǵanın kórgen Dáwletiyar: «Ákem ózindey murap bolsa, dep mennen táme qıladı-aw, shaması», dep oylap, onnan birer nárse bolsa hám úyrenip qalıwǵa tırıstı. Sol ushın da hárdayım ákesine kimnińdur jap-salma
qazdırıw, japtan saǵa alıw boyısha isi túsip kelse, dárhal keregin tayın qılıp, súyep turǵızıp, ákesi menen shaqırılǵan jerge barıwdıń tátárrigine túsetuǵın edi. Qırsıǵına muraptıń esigine isi túskenler hár kúni kele bermeydi. Ondayda oyın balası bolǵan Dáwletiyardıń bir kózi oyında bolsa, bir kózi esikti baǵıp,áwerelenetuǵın edi.
Ákesi ólgende boyı ádewir ósip qalǵan Dáwletiyarǵa ákeden ya jartıwlı múlik, yamasa qandayda bir óner miyras bolıp qalmadı.
Shımbay Resey patshalıǵına qaraslı bolıp, orıslar kelgende Dáwletiyar kúshine tolısqan, hayalı menen eki-úsh balası, ılashıǵı menen tórt-bes eshkisinen ózge múlki joq kámbaǵal jigit edi. Dáslepki bolıs saylaw payıtında Kegeyliden saylawǵa piyada barıwdı ar kórip, awıllaslarınan at sorap minip kelgen Dáwletiyar óz qarsılası, xanlıq dáwirindegi atalıqtıń balası, bardamlı jerden shıqqan Sayıpnazar
biy jorǵa-júrmel attıń ústinde, dógereginde ózin qollapquwatlaytuǵın bir topar jigitleri menen aldın-ala tigilgen otawlarǵa túskenin kórdi. Ilaj qansha, «joqqa júyrik jetpeydi», qaysıdur kámabaǵaldıńılashıǵında qorjındaǵı toraqtı qaynaǵan suwǵa ezip iship, júweri zaǵara jep ońıssa da, awqatlı talabanlardıń zıyapatlarına barmay, ózindeyler menen áńgime-gúrriń qılıp waqıt ótkizgen.
Xanlıq zamanında ádilsizlik, nahaqlıqqa dus kelmedi me, ya
ákesiniń anda-sanda alǵan shay pulı, ózi atalıqtıń balalarına diyqan júrip tapqan azı-kem dáramatı menen keshirgen turmısına
kónligip, átirapqa kózin keńirek ashıp qaramaǵan ba, teńlik ne, keńlik ne eskermegen eken, kók kózli, sarı saqallı, hajıǵa uqsap aq shalbar menen aq kamzol kiygen orıs tóre menen Sayıpnazardıń awız jalasıp, til biriktirgenin ańlaǵanda Dáwletiyardıń bel menen ketpenniń,
82
oraqtıń sabın uslay berip qabarǵan juwan barmaqları mush bolıp túyildi.
Sol saparı Dáwletiyardıń áwmeti kelgen edi. Íǵbalı ma, yamasa kópshiligi ózindey diyqan adamlar bolǵan saylawshılardıń qalıs ıqlası ma, qullası hámmeniń kóz aldında bolıp ótken saylawda Kegeyli bolıslıǵına talaban Dáwletiyardıń alǵan tası qarsılasınıkinen salmaqlı kórindi. Bolıs saylawında orıslar ornatqan tártip adamlar ushın hám túsiniksiz hám kúlkili túyildi. Ersi bolmay ne bolsın, ortada eki adam eki qaltanıń awzın ashıp, biri súrenlep: «Kim Dáwletiyardı jaqlasa berilgen tastı mınaǵan
salsın», dese, ekinshisi: «Kim Sayıpnazardı jaqlasa mınaǵan salsın», dep shawqımlastı. Átirapqa úyler tigilgen, jıǵın-jıǵın adam
jıyılǵan, olardıń qaysısı bolıs saylawǵa kelgen, qaysısı qızıq kóremen, biypul tamaqlardan bos qalmayın dep júrgen biykarshı ekenligin sırttan qarap ayırıp bolmaydı. Qalta uslaǵanlarǵa mıńlaǵan kózler tigilip, kimniń qaysısına qolındaǵı jup-jumır, máyekten kóre úlkenirek tastı salǵanın baqlap turıptı.
Dáwletiyar ózine atalǵan qaltaǵa salınǵan taslardı sanap tur edi, ne boldı, áytewir esaptan aljastı. Degen menen óziniń qarsılasınan
ústem ekenligine kózi jetip, sebebi hámme kórip turǵanınday qaltanıń qaramı úlken edi, ishinen: «men utıp shıqtım», dep quwandı, biraq átirapına qarap quwanıshın bóliskendey hesh kimdi kórmey pántqumar boldı.
Bolıs saylawın gúzetip turǵanlar da solay oylaǵan edi. Biraq orıs tóre otawǵa kirip, taslardı sanap shıqqannan sońǵı nátiyje basqasha boldı. Saylaw atalıqtıń balasınıń paydasına sheshilip, Sayıpnazar bolıs bolıp shıǵa keldi.
Sol jerde «Dáwletiyardı saylaymız», dep kelgen jarlı bolsa da arlı qıpshaq awılınıń jigitleri daw shıǵarmaqshı edi. Hár tamannan narazı dawıslar esitildi. Ol dawıslardı orıs tóre esitpewi múmkin emes edi.
—Saylaw ádil ótpedi!
—Dáwletiyar kóp tas jıynadı!
—Qaytadan sanalsın!
Uzınlı-qısqalı, úlkenleri jası qırqtan endi asqan bolsa da dástúr boyınsha saqal-murt qoyǵan, jası kishileri endi on segiz-on toǵızǵa kirgen, selkildek shógirmeler kiygen, kimniń qolı gúnde
aǵash penen bel uslap qabarǵan, kimi jaylawdaǵı malı menen jılqısın qarawıllap, at ústinde júzlerin dala samalı qaraytqan qaraqalpaq qıpshaqları teńlikke kónse de kemlikke kóngisi kelmeytuǵını olardıń dawısları menen jedelli háreketlerinenseziler edi.
—Kto to nedovolen?—dedi orıs tóre janındaǵı dilmashqa. Arıqturaq, basına sheti qundız terisinen jiyeklengen degeley kiyip, beline kámar baylaǵan kók kózli tatar dilmash túsindire ketti.
83
—U nix takoy obıchay...
Sońınan bul xalıq hár qanday xabardı narazı keypiyattı kútip alatuǵınlıǵın, kóp ótpey bárine qol siltep, óz jónine kete beretuǵınlıǵın, házir de solay qılıp atırǵanın, al Kegeyli volostnoyı bolıp saylanǵan Sayıpnazardıń óz elinde abıroyı bálent, onıń sol lawazımǵa ılayıq ekenligin bayanladı. Dilmashtıń sóziwar bolıp ketip, Sayıpnazardı maqtawına sebep bar bolıp, ol saylawdan aldın berilgen, házir shapanınıń ishki qaltasında jatırǵan eki solkebay altın edi. «Altın kórse perishte joldan shıǵadı», demekshi tatar dilmash qaltalardı jıynap júrip, taslardı sawmalap úlgerdi me, ya xatqa túsirer payıtta ábjillik qıldı ma, qalay degende de óziniń qarsılasınıń jeńiske erisiwinde ózge birewdiń xızmeti bolǵanlıǵınan Dáwletiyar da, onıń janındaǵılar da gúman qıldı. Degen menen saylaw ótken, nátiyjesi aytılǵan, endi onıń nátiyjesin
ózgertiw jolların heshkim bilmedi.
Nahaqlıqtı saplastırıwdıń ilajın tappaǵan jigitler bir zamat seńdey soqlıǵıstı. Dógeregine qatara úyler tigilgen alań qara, qońır
bórkler, shekpen kiyip belin buwǵan qaraqalpaqlarǵa toldı. Bir zamanda atlarına mingen adamlar topar-topar bolıp, kimler arqaǵa, kimler qublaǵa, óz mákanları bolǵan awıllarǵa tarqaldı.
Ózin kótermelep kelgen jigitler menen Dáwletiyar Shımbaydan on-on bes shaqırım jerdegi Qıpshaq awılına qayttı. Jigitler de,
Dáwletiyar da narazı edi.
—Óz kózim menen kórmegenimde inanbas edim,—der edi duǵıjım deneli, jası qırqlardan asıp, jigit aǵası bolǵan awıllası gijinip. Dáwletiyardıń jıynaǵan tası Sayıpnazardıkinen kóp edi, óllager...
—Atalıqtan qalǵan altınlar jumsaldı, shaması. Bul jerde bir nárse qılıw qıyın uqsaydı. «Patsha isi—shaytan isi», deydi xalıq. Bul
sóz sarı sınlı, jası qırqtan asqanına qaramastan bet-awzına bir qıl kógermegen kempir bet, kósenamay adamnan shıqtı.
—Qıpshaqshılıǵımızdıetip, at aydap, tikken úylerin pıt-shıt qılǵanımızda bolar ma edi?
—Onnan ne utamız?—dedi kempirbet kósenamay. Aqpatshanıń qolı uzın kórinedi. Tek «aq úyli» bolǵanıń qaladı.
—Kóz aldımızda tasımızdı urladı-ǵoy!
—Nahaqlıq qıldı.
—Áliptiń artın baǵayıq. Endigi saylaw úsh jıldan keyin. Ólmegen adamǵa ol da mushtan burın keledi. Bizler de bir jolın qılarmız.
—Atalıqtıń altınınday altınıń bar ma?
Qullası jigitler narazı bolıp tarqastı.
Óziniń ılashıǵına kelip, attan túsken Dáwletiyar tórdegi kiyizge shıǵıp, shalqasına jatıp oyǵa batqan edi. Hárdayım, sátsizlikke ushırasa usınday qılıp jatıp alatuǵının biletuǵın kelinshegi
84
eriniń isiniń ońınan kelmegenin ańǵarǵan shıǵar, úndemedi, óz isi menen bola berdi.
Dáwletiyar ılashıqtıń aǵashların sanap, oyǵa battı. «Sol bolıslıq degen meniń qılatuǵın isim be edi», ózine «bolıs bol», dep qoltıǵınan kótermelegenlerge ókpelep gijindi. «Solardıń sózine erip, kópshilikke kúlki boldım. Meniń ármanım muraplıq emes pe edi? Sol muraplıqtı da jiyren murtlı orıs tóre beretuǵın shıǵar?
«Jıǵılǵan gúreske toymaydı», degendey kelesi saylawda baxtımdı taǵı bir sınap kórsem be eken?».
Ílashıqtıń tóbesine qarap oylanıp jatıp, bir tutam ǵana ómirin kóz aldınan ótkizdi. Qarasa ómirinde quwanǵanday isler de bolǵan uqsaydı. Máselen: awıldıń jigitleri ózinen táme qılıp, usı el basqara aladı-aw, dep bolıslıqqa usınıwınıń ózi úlken húrmet sıyaqlı. Bolmasa, jurttan qay jeri artıq, kerek bolsa astında atı da joq-ǵoy óziniń.
«Endi atalıqtıń balalarına diyqan júrmeymen», degen oy keldi.
At satıp alıw kerek! Muraplıq qılaman. Biraq at kerek! Qaysı pulıma alaman onı!». Usınday alǵaw-dalǵaw oylar menen áwere bolıp sanası talıqqan jigit uyqıǵa ketti. Tús kóripti. Túsinde murap ákesi
dawıslap aytqan emish: «Murap bolasań, murap», dep qaytalay berermish. «Qalay bolaman aqırı, ayt!». «Murap bolasań, murap...».
Kimdur basın shayqap: «Tur, tur!», dep atırǵanday, kózin ashsa hayalı eken.
—Aǵası, jaqsı tús kórdińiz be? Sóylenip atırsız, turıp bir nárse jep, júrek jalǵap ala-ǵoy,—dep janına dasturxan jayıp atır.
Kórgen túsin jaqsılıqqa jorıǵan Dáwletiyar átirapına ózine usaǵan adamlardıń jıynalǵanına, saylawda kelip turǵan jeńisti qoldan shıǵarıp alǵanına qaramay el ishinde abıroyı óskenine quwandı. Kelesheginen úmit kútip jasay berdi. At satıp alıw menen murap bolıw jónindegi ármanı kókireginiń bir shetinde ishin
jılıtıp turar edi. Biraq attı qaysı pulına satıp aladı, muraplıqqa kim kóteredi, onısı namálim bolsa da jaǵımlı hám jaqsı qońsı kibi bul pikir jatsa da, tursa da basınan ketpedi.
Kewli telezip, heshbir talapqa qolı barmay, ılashıǵınan kiripshıǵıp júrgen kúnleriniń birinde salt atlı esigine kelip, at basın tiredi.
—Dáwletiyar úyde me?
Júregi dúrsildep, álleqanday xabar keler eken,—dep átirapqa qulaq túrip otırǵan jigit hayalına buyırdı.
—Kim ekenin bil, ishkerige mirát qıl!
—Kúyewim úyde, attan túsiń,—dedi esikten shıqqan hayalı.
Shabarman attan túsip, ılashıqqa kirdi.
—Dáwletiyar ózińiz be?
85
—Awa men, ózi...
—Sizdi pristav tóre shaqırtıp atır. Tez atlanıń.
—Amanlıqpa?
—Amanlıq shıǵar,—dep kúldi shabarman jigit. Jamanlıq xabar bolǵanda meni emes, al Qaraqul pashshaptı jibergen bolarma edi. Onda tez atlan.
Oylanıwǵa, orıs tóre nege shaqırǵanın pámlep kóriwge waqıt bar edi.
—Yaqshı. Sen júre ber. Men ólmesem izińnen jetip baraman,—dedi xabarshıǵa.
—Meniń menen júrmeysiz be?
—Ayttım-ǵoy, ólmesem jetemen,—dep gijirlendi Dáwletiyar.
Xabarshı atlanıp atırıp átirapqa kóz juwırttı. Jaqın dógerekte baylawlı at kórinbes edi. «Ne menen baradı?»—degen oy kewlinen keshti. Sol gúman menen atlandı.
Bunday oy Dáwletiyardıń da kewlinen keshken edi. Ne menen baradı? Oyına qaraqalpaq jırawdıń:
Atlan, atlan!—degende,
Atlanarǵa atı joq,
Kiyerine tonı joq.
Óz teńiniń ishinde,
Eki kózi jaltańlap, Eki qolı saltańlap
Piyada qalǵan sol jaman,—dep tolǵaǵanı oraldı. «Qaysı toyda esitip edi?». «Sadaǵań keteyin tawıp aytıptıdaǵı!».
—Shabazım!—dedi aqırı hayalına. Esitip turǵanıńday bizdi pristav tóre shaqırtıptı. Jaqsılıqqa bolǵay, áytewir. Endi men Shımbayǵa, tóreniń aldına eki qolım saltańlap piyada barıwdıń esabın tappay turıppan.
—Jaqsılıqqa bolǵay ilayım,—dedi hayalı eńkeygende aldına túsken sholpını jawırnına ısırıp qoyıp. Buyırsa atqa minerseń. Házir piyada ketkende qayda barasań?
—Sol ushın házir joram Mırzabektiń úyine barıp ayt, atın minip úyge kelsin. Tezlet!
—Yaqshı shabazım,—dedi eriniń ne oylaǵanın túsingen hayal.
Kóp ótpey ayaq soqpaqta «shóp ilmesin» dep uzın kóyleginiń etegin kóterip alǵan haldıń sholpısındaǵı gúmis teńgeler sıńǵırlap, asıǵıs
júrip barar edi.
Oǵan deyin Shımbaydaǵı pristavtıń keńsesinde bolıp ótken oylasıqtan álbette, Dáwletiyar xabardar bolǵan joq.
On eki bolıslıqqa bólingen Shımbay uezdindegi júz mıńlaǵan tanap egislik jerler Ámiwdáryadan saǵa alǵan birneshe ózekler menen birge Iyshanjıqqın, Kegeyli, Quwanıshjarma dep atalatuǵın
86
arnalardan tarqalatuǵın jarmısh japlar menen salmalardan suwǵarılatuǵın edi. Arnalar menen jarmıshlardıń moynı uzın, Ámiwdáryanıń ılay suwı hár jılı qum menen saz ılaylar ákelip, tez-tezden qazılıp turmasa batıl bolıp, ayaqqa suw barmay qaladı. Hár bir iste imperiyanıń paydasın gózleytuǵın aqpatsha tóreleri Ámiwdáryanıń tómengi aǵısında jaylasqan qaraqalpaq jerleriniń topıraǵı qunarlı ekenligin ańlaǵan, bul jerlerden ǵálle, paxta, sonıń menen birge jońıshqa tuqımın óndirip, Reseyge shiyki zat sıpatında kóp muǵdarda jónetip otırıwdı rejelestirip atırǵan, onı iske
asırıw ushın birinshi gezekte aǵın suw kerekligin túsingen bolsa kerek, suwǵarıw tarmaǵın tazalap qurıw dárkarlıǵı ústinde bas qatırdı.
Túrkistan general-gubernatorınıń Ámiwdárya bóliminde suwǵarıw tarmaǵın tártiplestiriw boyınsha bergen buyrıǵın orınlaw ushın
bólim baslıǵı Shımbay pristavına asıǵıs xabar jiberip, uezdliktegi arnalar menen jap-salmalardıń xojeyini—arıq aqsaqal saylaw kerekligin, sol adamdı álbette tawıp, bir hápteniń ishinde Petroaleksandrovskke jiberiw, jáne ol adamdı qazna esabınan minetuǵın kólik hám jol qárejeti menen támiyinlewdi buyırǵan edi.
Shımbay pristavı óz baslıǵınıń buyrıǵın orınlamastan burın bul másele boyınsha jergilikli adamlar—qaraqalpaqlardan kim menendur oylasıwı, kimnińdur atın bilip, onıń arıq aqsaqallıqqa ılayıq yamasa ılayıq emesligin anıqlawı dárkarlıǵın ańladı. Dilmash penen keńesip kórip edi, ol bolıs saylawı payıtında solkebayın alǵan qádimgi Sayıpnazar bolıstı ayttı, basqa adamnıń dáregin aytpadı, aqırında orıs tóre, yaǵnıy pristav Sayıpnazar bolıs penen aqıllasıp kóriwdi sheshti.
Pristavtıń aldına iymenińkirep kirgen Sayıpnazar bolıs: «Tóre ne ushın shaqırdı eken», dep ishki oyları menen bolıp, abırjıda pristavtıń júzine tikke qaramadı, eńkeyip, basınan bórkin alıp, «ızdırasti», dep sálemlesip, edenge tigildi.
—Bolısqa ayt, Petroaleksandrovskiyge, úlken tóreniń adına jiberetuǵın adam kerek, ózi abıroylı, muraplıqtan xabarı bolsın,— dep buyırdı. Dilmash, sózbe-sóz awdarmay óz tili menen tatarshalap túsindirdi. Orınlıqta amanat ǵana otırǵan, ilajı bolsa bul hawası ózgergen tar ójireden tezirek shıǵıp ketiwdiń jolların izlestirip turǵan bolıs dilmashtıń sózlerin qulaǵınıń artı menen tıńladı. Uqqanı: Petroaleksandrovskke úlken nachandiktiń* aldına kimdidur jiberiw kerek, muraplıqtan xabardar adamdı... Murap, kim bar edi
onday, há degende yadına ujıbatlı hesh nárse kelmedi, aqırında Qıpshaq awılındaǵı ólgen muraptıń balası Dáwletiyardıń atı túse ketti.
Ishinen «jerden jeti qoyan tapqanday» quwanıp, murnınıń astınan 87
kúlip qoydı: Sol boladı, Dáwletiyar boladı, jas bolsa da pısıq jigit kórinedi, ótken saylawda dilmashtıń járdemi tiymegende, kim biledi...
Sonı sezgen bolsa, álbette dushpanlıq qıladı. «Kórikti qızǵanda bas», házir reti kelip turǵanda... Kim biledi ne ushın shaqırtqanın? Bálki qolın baylap, túrmege qamaytuǵın shıǵar? Ya hámel berer me eken? Bolıslıqtan úlken hámel barma? Sol boladı...». Bir oyǵa bekingen bolıs tilge kirdi.
—Onday adam... Onday adam bar. Atı Dáwletiyar.
—Dáwletiyar? Estiyar adam ba? Muraptıń isinen xabardar ma?
—Xabardar. Atası murap edi.
—Isenimli adam ba?
—Isense boladı.
—Házir shaqırtıwǵa adam jiberilsin!
Bul pristavtıń buyrıǵı edi.
Másele sheshildi. Aldı-artın puqta oylamaǵan, anıǵıraǵı oylawǵa pursatı bolmaǵan Sayıpnazar bolıs Dáwletiyardı qaytıp kelmeytuǵın jaqqa jibergen kibi pristav aldınan boyı jeńillenip shıqtı.
Dárwazaǵa jetpey atırǵanda dilmash izinen dawıslap shaqırdı. Ishkerige qaytıp kirgen bolısqa bılay dedi:
—Joqarıdan kelgen buyrıqtaPetroaleksandrovskiyge baratuǵın adamdı kólik penen támiyinlew, jol qárejetin beriw kórsetilgen.
Dáwletiyar, usı búgin-aq jónep ketiwi zárúr bolǵanlıqtan oǵan miniske at tawıp beriwdi pristav sizge júkledi. Jol azıǵı da siziń
moynıńızǵa. Qorqpań,—jol qárejetke sarplaǵan pulıńız keyinirek qazna esabınan sizge tólenedi.
«Qap, áttegene, Dáwletiyardı nege tilime aldım», dep ókindi bolıs. Endi oǵan at tawıp bermegim dárkar. Báribir pristavtıń tapsırmasın orınlamasa bolmaydı. Ilajsızdan:
—Yaqshı, barlıǵı bárjay boladı,—dep dilmashqa qaradı. am shekpeń, pristavqa solay jetkiz,—dep qosıp qoydı.
Dáwletiyar jorasınıń atın sorap minip, Shımbayǵa kelgende
Sayıpnazar at izlew, azıq-awqat jámlew menen áwerelenip, ókinishten bas shayqap júrgen, muraptıń ulı ele óziniń basında qamshı oynatatuǵınlıǵınqıyalına da keltirmegen edi.
Uezd pristavınıń orta boylı, jalpaq betli, tańqı murın, qoy kózlerinen ushqın shashırap turǵan nıǵız deneli jigitten kewli tolǵan bolsa kerek, qolına qaǵaz berip atırıp, bir nemelerdi ayttı. Onı dilmash tatarshaladı.
—Mınaw xattı Petroaleksandrovskiydegi úlken tórege bereseń.
Kólik penen azıǵıń Sayıpnazar bolısqa tapsırıldı.
—Keyin ne qılaman? Bul sózler Dáwletiyardıń awzınan erksiz shıǵıp ketti.
—Ol jaqtaǵılar aytadı,—dedi dilmash. Jolıń bolsın. Házir tuwrı bolıstikine bar.
88
Sayıpnazar bolıs negedur Dáwletiyar menen kórispedi.
Shetkerirekke tigilgen qaraúyge baslap kelgen xızmetker bolıstıń «mazası bolmay atırǵanın», búgin usı jerde qonaq bolatuǵınlıǵın, at penen azıq-awqat tayarlanıp atırǵanlıǵın xabarladı.
Bolıstıń jayǵan dasturxanı da jupını, qádimgi xızmetkerlerge beriletuǵın jarma-jawǵannan ibarat edi. Erteńgi kúnnen jaqsı úmit kútiwden ózge ilajı qalmaǵan Dáwletiyar dasturxannan birnemeler jep, tórdegi qara kiyizge qıysaydı. Kózi ilingen eken, ergenektiń «sıqır», etken sestinen oyanıp ketti.
—Assalawma áleykum, Dáwletiyar aǵa!
Dawıstı esitken jigit basın kóterip, túrgelip otırdı.
—Wáleykum assalam, molla bol!
—Shırıshıńızdı buzbadım ba, kirsek bola ma?
—Kireber inim, shırısh buzılmaydı.
Buzılatuǵın shırısh buzılıp bolǵan, ruxsat soraǵan dawıs iyesi, on bes-on altı jaslardaǵı, murtı tap berip kiyatırǵan bala jigit bosaǵadan atlap, ishkerige kirgen edi. Qonaq penen qol alısıp kóriskennen soń japsardaǵı kiyizge saqqa júginip otırǵan jigitti Dáwletiyar bastan-ayaq kózi menen sholıdı.
Basına alatmısh taqıya, oyma jaǵalı kókke boyalǵan bózden tigilgen kóylek sırtınan mórelengen shekpen kiyip, beline baylaǵan qosbawǵa aq saplı pıshaq ilingen, bóz shalbardıń balaqları sarı saqtıyannan tigilgen báykemi etiginiń uzın qonıshına salınǵan, qara kózli,
qızıl shıraylı, qır murınlı bala jigittiń qızıqqısh názeri de Dáwletiyarǵa tigildi.
—Bolıs atamnıń qonaǵın kóriwge kirdim aǵa, ayıpqa
buyırmaysız,—dedi jigit jaǵımlı dawıs penen.
Petroaleksandrovskiyge baratırıptı,—dep esittim. Burın ol jaqta bolǵanbısız?
—Yaq, qayaqta saǵan, bolmaǵanman.
—Onda birinshi mártebe kóredi ekensiz. Qanday jaqsı! Ol jerde tastan salınǵan sulıw jaylar, Shımbaydıkindey qıysıq-qısıq emes, al dúziw, keń kósheler bar desedi, kóshelerde orıs xanımları jigitler menen qoltıqlasıp, arqayın seyil qılıp júrer emish...
—Múmkin sonday shıǵar... Nesip etse kórermiz...
—Qanday jaqsı,—dedi jas jigit entigip. Men úlken sháhárlerdi kóriwdi balalıǵımnan árman etemen...
—Inshalla ármanıńa jetkeyseń,—dedi jigittiń saparǵa qızıǵatuǵınlıǵınańlaǵan Dáwletiyar.
—Siziń menen ketsem bolar edi, atam jiberer me eken?
—Ol jaǵın men qaydan bileyin,—dedi Dáwletiyar shın kewli menen. Bolmasa alıs jolda janında márt joldasıń bolǵanına ne jetsin.
—Atamnan ruxsat sorap kóremen,—dedi jigit entigip. Jolǵa shıǵıw ǵamın oylap qoyǵanman.
89
Bolıstıń balasınıń atı Xalıqnazar eken. Onıń alıs saparlarǵa shıǵıwǵa, sháhárlerdi, ellerdi kóriwge háwesligi sezilip turar edi. Ekewi ádewir gúrrińlesti. Jigit keterinde jupını dasturxanǵa bir qarap qoydı.
Erteńgeshe xoshlasqan jigit qaraúyden shıqqannan soń kóp uzamay tanıs xızmetker tabaq kóterip keldi. Onda mol etip salınǵan pisken qoy góshi, músheden asıq jilik bar edi. «Bolıstıń ózi bizdi jarmajawǵan menen uzatıp salmaqshı edi, shaması, mınaw Xalıqnazardıń qonaqshıllıǵınıń belgisi shıǵar», dep oyladı tabaqtaǵı asıq
jilikke razı bolǵan Dáwletiyar.
Bolıstıń nemquraydılıǵı miniwge berilgen jortaq jániwar, onıń ústine arıq hám ǵarrı edi, jolǵa tayarlaǵan azıqtan ayqın sezildi. Eski qorjınǵa salınǵan arpa nandı jep, Qarataw tusında taslı hám qumlaq jerlerde júriwge jaramay qalǵan kólikti jetelep,
birneshe kúnde Petroaleksandrovskiyge jetken Dáwletiyardıń shekken záhmetleri bosqa ketpedi, túsinde murap atası qolı menen nusqaǵan tamannan—Petroaleksandrovskten murap bolıp qayttı, jay murap emes, al Arıq aqsaqal lawazımına tayınlandı, ol Shımbay uezdindegi barlıq arnalar menen japlardıń xojayını, degeni edi. Kim biledi, bunday lawazımdı iyelewi Dáwletiyardıń ózi túwe marhum ákesi de qıyalına keltirmegen shıǵar?!
Jigit ármanlarına eriskendey edi. Qaznadan at-ton berildi. Hár jılı pálen solkebay aylıq belgilendi.
Nawrızdan burınǵı ayda qádimgidey qazıw baslanǵanda arıq aqsaqal Sayıpnazar bolıstı yadına aldı. Bolıstıń saylawdaǵı qılıǵı, Petroaleksandrovskigeketerde mensinbey, jortaq hám qırshańqı at mingizgeni umıtılmaǵan, kewliniń bir mushında payıt ańlıp jatırǵanı ózine ayan boldı. Dárhal járdemshisin shaqırıp, atlandırdı. Sayıpnazar bolısqa jetkiz, bir hápte máwlet, bes júz qazıwshısı, azıq-túligi menen pálen kúni Kegeyliniń saǵasına jetip barsın. Arıq aqsaqal—Dáwletiyardıń tapsırması solay, dep jetkiz!». Ishinen:—Dáwletiyardıń búgin kim bolǵanlıǵın bolıs kórip qoysın!—dep oylap, ızalı kúldi. Kegeyli bolıslıǵı soramındaǵı
eki mıńǵa jetpeytuǵın shańaraqtan bir háptede bes júz beldardı azıq-túligi menen tayar qılmaq múshkil is ekenligin bilmegende arıq aqsaqal bunday tapsırmanı bermegen bolar edi. Dáwletiyarǵa sol kerek emes pe, ózi? Aldında eki búgilip turǵan bolıstı kóz aldına keltirdi. «Kishkene demeń bizdi, kishkene adam óspey me, kókeyińdi tespey me?» dep qaraqalpaqlar biykar aytpaǵan shıǵar?!
Abzalların sazlap, gúmis toǵalı júwen menen gúmis shaptırǵan erturman, shashaqlı teletin jona salıp ertlengen at ústinde záńgige shirenip otırǵanda orta boylı bolıwına qaramastan sawlatınan at úrketuǵın Dáwletiyar arıq aqsaqal janına birneshe bolıslar menen atqosshıların
90
ertip, Kegeyli arnanıń saǵasına at súrip kelgende qazıwshılar hám kómekshilerdiń qosları átiraptı toltırıp jibergen edi.
Arıq aqsaqaldıń járdemshileri jetip kelip, atın jılawlap, xızmetke tayın boldı, onıń ushın úy belgilep, tayarlıq kórilgen
bolıwına qaramastan Dáwletiyar attan túspedi, járdemshisin sorawǵa tuttı.
—Qáne, qaysı bolıstıń beldarı jetip kelmedi,—dedi aqsaqal záńgige taban tirep.
—Shımbay bolısınan úsh júz beldar, Kókkólden eki júz eliw, Besjaptan bir júz eliw, Náwpirden...
—Kegeyliden qansha beldar keldi? Sayıpnazar bolıs qáne? Arıq aqsaqaldıń qıraǵı kózleri kópshiliktiń ishinen Kegeyli bolısın izledi, biraq ol kózge túse qoymadı.
—Kegeyli bolıslıǵınan... Arıq aqsaqaldıń tapsırmasın Sayıpnazarǵa ózi aytıp jetkizgen járdemshi Dáwletiyardıń qáhárli názerine bárdash bere almay, bul iste ózi ayıplıday tómen qaradı.
—Kegeyli bolısınan neshe beldar keldi? Bolıs qáne?
—Bolıstıń ózi kelmedi... Barlıǵı bolıp úsh júzge jetińkiremeydi...beldarları...
—Arıq aqsaqaldıń tapsırmasın bolısqa óziń jetkizbegen be ediń?
—Ózim Dáwletiyar aǵa...
—Óziń bolsań bolıs qáne? Beldarı nege kemis?
—Sayıpnazar bolıs ayazlap jatıp qalǵan qusaydı. Ornına bas qılıp ulın jiberipti.
—Kimdi?
—Balası Xalıqnazardı...
Dáwletiyar qara kózleri kúlip turǵan, alatpa taqıya kiygen, óspirim jigitti esledi.
—Shaqır! Qayda ol?
—Beldarlar tamanda, qos tigip atırǵan shıǵar?
Kimlerdur Xalıqnazardı izlep, zır juwırıp ketti. Dáwletiyar
ózi menen bolıslıqqa baqtalaslıqta ǵárremlik qılǵan, húrmetin jayına qoymaǵan bolıstıń qullıq etip, eki búgilip turǵanın, onıń mıń márte úzir soraǵanın, kemis qazıwshını erteń bir kún toltıratuǵınlıǵın aytıp jalınǵanların kóriwdi ýh, qanshelli qálegen edi, biraq olay bolmay shıqqanına, kerek bolsa onıń ózi kelmey, balasın jibergenine qattı ashıwlandı, aldında házir bolıp, bolıstıń awırıp qalǵanın bayanlaǵan kimseni jumsaq bılǵarı bawı oń qolınıń bilezikligine ótkizilgen tobılǵı saplı, buzaw til qamshı menen tartıp-tartıp jiberiwdentayınbastay kórindi.
Sayıpnazar bolıstıń balasın izlep ketken xızmetkerdiń izinde basına qara bórk kiyip, shekpeniniń beline enli qayıs kámar baylaǵan,
91
kámarǵa ilingen gezliginiń qını salbıraǵan jigit báhárdegi qoshqarshaq gúlindey ashılıp, kúlimsirep keler edi.
—Assalawma áleykum Dáwletiyar aǵa!
Xalıqnazar atlılarǵa bes-altı adım qalǵanda irkilip, tájim qıldı.
Júzi quyashtay kúlip turǵan albırt jigittiń ushqın shashqan kózinekózi túskende tula boyın biylep alǵan qáhár sáwirdiń quyashına tótepki bere almaǵan muz kibi eriy basladı. Aldında bas iyip Dáwletiyardı kemsitken Sayıpnazar bolıs emes, al sol kúni bir tabaq qoy eti menen sıylaǵan aq kewil bala jigit, Xalıqnazar turar edi.
—Wáleykum assalam Xalıqnazar inim!—degen sóz awzınan eriksiz shıǵıp ketkendey boldı. Tutımı qattı kóringen arıq aqsaqaldıń háwirinen bunshelli tez túskenine ózgeler hayran, Dáwletiyardıń ózi de ishinen tań qaldı.
—Hamalıńız múbárek bolsın aǵa! Ákem tósek tartıp jatır edi, Sizden xabar bolǵan soń beldar toplawǵa ózim kiristim. Siz aytqannan kóre kemisirek, qalǵanın toltırarmız, aǵa...
Túrine qaraǵanda bunday «telpek selkildespe» toplımlarǵa túsip kórmegenligi sezilip tursa da sózdi ornına qoyıp sóylegen Xalıqnazarǵa kópshilik ishlerinen súysinip turar edi. Arıq aqsaqaldıń janındaǵı bolıslar menen atqosshılar aspanda tosınnan payda bolǵan bir topar qara bulttıń: «usı jawıp jawratpasa bolǵanı-
ǵoy» degen gúmanlardı biykarlap jawmastan ótip ketkenligine quwanǵanınday halattı basınan keshirdi. Aqıbeti qayırlı pitkenine razı boldı, shaması.
—Sayıpnazar bolıs ayazlaǵan bolsa, shortannıń sorpasın iship jazılar.Beldarlarıńnıń neshe kúnlik azıǵı bar,—dedi Dáwletiyar.
—Hápte, on kúnge jetip qalar, Dáwletiyar aǵa. Qalamasın jetkizermiz, qarap otırmaspız.
—Bárekella, qazıwda ǵayrat salıń, jigitlerińe ayt! Arıq aqsaqaldıń dawısındaǵı qáhárli lep, mehribanlıq penen almasqanday edi.—Qáne, bolıslar attan túseyik! As jep bolǵan soń beldarlarǵa pátiya berip, harmasın aytayıq.
—Maqul, maqul!—dep ǵawqıldasqan bolıslar menen aqsaqallar atlarınan túse berdi. At jılawlaǵan jigitler xızmetke tayar turar edi.
Kún jelemikli ayaz bolıwına qaramastan Nawrızdıń jaqınlasıp kiyatırǵanınan dárek beretuǵın quyash jerdiń tońın jibitip atırǵan payıt. Muraplar, járdemshiler suwı tartılǵan arnanıń ultanına túsip,
ólshew sırıqların taslap, hár kimge qazatuǵın shegin belgilep berip, qazıwshılar shekpenler menen bórklerdi bálentirek jerge qoyıp, bóz kóyleklerdiń jeńin túrip, nıshlı bellerdi qolǵa alǵan payıtta kimnińdur bálent dawısı esitildi.
—Xalayıq! Qazıwshı aǵayinler! Qazıwdı baslawǵa Shımbay eliniń ámeldarları, ulamaları pátiya bermekshi! Qulaq salıńlar.
92
Arnanıń ultanında birneshe júz adım jerdi iyelep, shegeleń jerge nıshlı bellerdi urıwǵa tayar turǵan mıńlaǵan adamlar dawısqa qulaq túrip, tınıshlandı, ǵawırlı tındı.
Bul jerde jas bolsa da Dáwletiyar arıq aqsaqaldan ámeli úlken heshkim joq edi. Adamlar arıq aqsaqalǵa tigildi. Ol aldın ala bul
isti oylap, Shımbaydan pátiya beretuǵın ulamanı aldırıp qoyǵan eken.
—Xalayıq!—dedi arnanıń bálent rashında turǵan Dáwletiyar dawısın bálentletip. Bilesizler, qazıw pirli is. Pátiya beriwdi Pana axunnan soraymız.
Jas ortaǵa barǵan, aq aralasqan saqal-murtın puqtalap gúzegen, aq sálle orap, ústine sırma shapan kiygen, júzinen nur jawıp turǵan
qızıl shıraylı kisi táspisin kisesine salmastan pátiyaǵa qol jaydı.
—Ilaya áwmiyn! Alla isimizge sát, bileklerge quwat, bellerge mádet, háreketke bereket, insap penen qánáát bergey, arnamızǵa suw tolıp, allanıń beretuǵın rısqı-ruwzı mol bolǵay, ilah ilaha illalla
Muhammad rasulullahi allahu akbar!
Arnanıń ultanında turǵanlar menen rash basındaǵılar sońǵı sózdi tákirarladı.
—Allahu akbar!
Tóbege kóterilgen quyash nurlarınan ısınıp, mawjırap atırǵan Kegeyli arnasınıń jaǵalawındaǵıdalalar bul sesten gúńirendi...
«Allahu akbar»...
Solay etip Dáwletiyarǵa mágar jamanlıqtı ráwa kórmese de pisentsizlik qılıp ızasın keltirgen Sayıpnazar bolıs balası Xalıqnazardıń sharapatı menen arıq aqsaqaldıń qáhárli
tarpıwınan aman qalǵan edi. Adamlar bul waqıyanı hárkim hár túrli qılıp aytısıp júrdi. Birewler:«bolıstıń balası Xalıqnazar azamat
eken, ákesine sóz keltirmedi», dese, birewler Dáwletiyardı kótermelep: «arıq aqsaqal ǵarabatıy adam eken, qaytımı tez, giyne saqlamaydı, bolmasa joqarıǵa jamanlap, hámelinen túsirtiw de qolınan keler
edi» dese, bazılar: «Sayıpnazar bolıstıń súyener tawı bálent, izinde orıs tóreler turıptı, sonıń ushın «aspannan súyewsiz, jerden tirewsiz
Dáwletiyar bolıs penen «sen, men»ge barıwdan jasqandı», dep boljallap aytıp júrdi. Bolıs saylawı payıtındaǵı patırattan, jolǵa berilgen
arpa nan menen qırshańqı attan kópshilik xabardar, sol ushın qúdiretli arıq aqsaqal bolıstan payıtın tawıp ósh aladı, dep oylaǵanlardıń boljawı qáte shıqqanı menen turmay, bolıp ótken kishigirim waqıya qalay degende de xalıqtıń kóz aldında Dáwletiyardıń abıroy-bedelin bir kóterip taslaǵan edi.
12.
Asqar beldar jallawdı oylap táshwishlendi. Óziniń Kegeyli qazıwına barıwǵa imkaniyatı joq, alıp-satıw hár kúngi jumısı, onnan ayrılsa aldına qoyǵan maqsetleri ne boladı?
93
Ele egistiń máháli uzaq, diyqan jerine tógin shıǵarıp, nambar tayınlap, jap-salmasın qazıp, tınım tappaydı. Bunday islerdi bárjay qılǵan ayırım diyqanlar ózleri qazıwǵa bara almaytuǵınlardıń pulın alıp, ornına baratuǵınlıǵın esitip júrgen Asqar dánxananıń esigin jawıp, dán bazarǵa jol aldı. Sol jerden óziniń ornına qazıwǵa baratuǵın birer kimseni beldar etip jallawdı oyına túyip qoydı. Búgin qısqa bazar edi, dán satatuǵınlar da az, alıwshılar da onshelli
kóp emes. Qıs ayaqlap, báhárgi egis jaqınlap kiyatırǵan, adamlar neni
únemlew, tejew imkaniyatı bolsa sonı tejep, taslaǵan bir dáni mıń bolıp ónetuǵın, táshwishli, mashaqatlı, sonıń menen birge mol ırısqınesiybege tolı báhár menen jazdı kútpekte edi.
Dárwazadan kiriwden-aq Tallıq bolısınan kelgen, uzın boylı, dápeń qara saqal diyqan kózine túse ketti. Jaqınlap barǵan Asqar qara saqal diyqannıń aldında turǵan yarım qap dándi kórdi. Sálemnen soń diyqandı sózge tarttı.
—Biydaydıń nırqın aytıń, Berkin aǵa!
—Hey bala, nırqı at penen túye bolarma edi! Usı turısı bir yarım batpan. Óziń bileseń, házir júdá mútáj bolmasań dán satatuǵın payıt emes, ele biyday pisikke deyin nan jew kerek. Balalar júweri zaǵara, tarı zaǵara menen ońısar, dep ákelip atırǵanım. Jup ógizim, on tanap jerim bar edi, qıs qattı keldi me, ógizdiń biri óldi, ilajsızdan hadallap aldım. Endi taq ógiz benen on tanap jerdi qalay aydayman? Aqılım hayran. Toń jibimey turıp bir ógiz alsam, deymen. Bazarǵa barsam ógizdiń bahası aspanda. Bas úyretilmegeniniń ózin jigirma
manattan kemge bermeydi. Biydaydı gúzde satıp, hayal-bala-shaǵanıń
úst kiyimin bir jańalap edim. Ógizdiń óletuǵının qaydan bilemen, wáliy emespen-ǵoy!
Ańqıldaǵan qara saqal dártin aytıp shaǵınar edi. Dawısı dán bazardıń ana sheti menen mına shetine jetip turıptı. Sırımdı
ózgeler esitedi-aw dep tartınıp turǵan joq. Shaması: «esitse ne bolıptı, ózgeler de ózimdey», dep oylasa kerek.
—Dánińdi aytqanıńa alayın aǵa!—dedi Asqar pásirek dawıs penen. Diyqan kóziniń astınan Asqarǵa gúman menen tigildi. Kewlinen:
«bul bala alıpsatar edi-ǵoy, naǵıp sawdalaspadı», degen oy keshse ájep emes. Óziniń aytqanınan zıyat nırq aytıwǵa tartındı. Qaraqalpaqtıń: «Jan da awızdan shıǵadı, lebiz de awızdan shıǵadı», deytuǵın naqılın biletuǵın, oǵan ómirinshe ámel qılıp kiyatırǵan qarapayım adam edi.
—M...meyli,—dedi aqırında. Biraq sawdalaspay, meniń aytqanıma keliskenińe tańlanbasqa ilajım joq. Payǵambarımız Muhammed alayhissalam aytqan, desedi...
—Mútájlıǵıńızdı kórip-bilip turıppan Berkin aǵa!—dedi Asqar diyqanǵa payǵambardan qalǵan ráwiyattı aytqızbay, razımısız, sol aytqan bahańızǵa.
94
—Razıman, inim. Óziń bileseń, diyqan hárdayım óziniń diydindegi bahanıń ústine bir teńge, yarım teńge qarawıl qoyıp aytadı... Ólsheteseń be? Keppandı shaqırayın...
—Keppandı qáytemiz? Men sizge isenemen Berkin aǵa. Aldaytuǵın adamǵa uqsamaysız.
Tuwısınan ózi dáliden tuwrı xabar aytatuǵın,júz-qáterge qarap otırmaytuǵın Berkinbay jigittiń kishipeyilligine ishinen razı bolıp, qaptı ornınan tap ishinde bir qadaq dán bar sıyaqlı bir
qolı menen jeńil ǵana kóterip:
—Qáne, qabıńdı ákel bala,—dedi iri dawısı menen. Maǵan qarama, bir yarım batpandı óziń arqalap kete almassań, shamamda, hammal shaqır.
—Durıs aytasız,—dedi jigit diyqannıń sózin maqullap. Soń kisesinen kelisilgen puldı alıp uzattı.
—Taǵı bir gáp aytsam, sizge málel kelmes pe eken, ekilenip turıppan Berkinbay aǵa.
—Ayta ber, ne gáp?
—Kegeyliniń qazıwı baslandı. Soǵan beldarlıqqa jazıp edi.
Haqıńdı bersem, ógiz satıp alıwıńızǵa qosent bolar ma edi?
—Qazıwǵa beldar bolıp jallan deyseń be, sonda. Neshe teńge bereseń?
—Jurtlardıń bergenin...
—Meniń eki beldar ornına júretuǵınımdı bilmeyseń-ǵoy.
—Maǵan bir beldar.
—Yaqshı. Ógizdiń, bas úyretilmegen ógizsheniń narqı jigirma manat, meyli on somǵa kelisemen.
Asqar bas qasıp qaldı. Bir beldardıń qanshaǵa jallanatuǵınlıǵın bilmes edi. Qalay da ózi qazıwǵa bara almaytuǵın bolǵan soń birewdi tabıwı kerek.
—Meyli,—dedi aqırında. Azıq-túligi kimnen boladı.
—Sol on manattıń ishinde bola qoysın. —Ákeliń qoldı.
—Biraq bir shárti bar,—dedi jabaday qolın uzatpay turıp Berkinbay. Óziń qazıwǵa aparıp, muraptıń diziminen ótkizip qaytasań. Kópshiliktiń ishinde: «Men Asqar jallaǵan pálenshemen!», dep júrmeymen.
—Meyli, kelistik.
Olar sózdi bir jerge qoyıp, erteńine aytılǵan jerde tabısatuǵın bolıp tarqastı.
Kelesi kúni wádelesken jerde gezlesken Asqar menen Berkinbay, aytpaqshı, qara saqal diyqannıń jiyren baytalına mingesip alǵan
on úsh-on tórt jaslardaǵı, jupını kiyingen bala bar edi, atı Kiyikbay, dep tanıstırǵan Berkinbay jol boyı ol balanıń kim ekenligin
aytıp berdi.
Qara saqal diyqannıń «meniń eki beldardıń ornına
júretuǵınımdı bilmeyseń-ǵoy», degen gápinde jan bar eken. Kiyikbay
95
atlı balanıń ákesi biytap bolıp, awır jumısqa jaramas eken. Sol ushın azın-awlaq pul menen azıq-túlik berip, Berkinbay menen kelisipti. Qazıwda Kiyikbaydıń atına bir shek beriledi, biraq onı buwını qatpaǵan balanıń ornına Berkinbay aladı, solay etip ol da bir qazıwshı bolıp sanalıp, esapqa alınadı.
—Kiyikbayǵa da jumıs tabıladı,—dedi Berkinbay. Qosta suw qaynatadı, otın tayarlaydı, annan-mınnan sóylesip otırıwǵa boladı. Zıyanı tiymeydi.
Jiyren baytalǵa mingesken ekew, jayaw kiyatırǵan Asqar menen úshewi qazıwshılar toparına aralasıp, Kegeyliniń órindegi qazıw bolatuǵın
jerge jetip kelgende kún tas tóbege kóterilgen edi.
Hállenip alǵan qazıwshılar esaptan óte basladı. Murap penen járdemshiler qolındaǵı dizimnen adamlardıń atların baqırıp oqır, atı shıqqanlar oń táreptegi toparǵa barıp qosılar, dizimge kirgen adam ornına kimdi jallaǵanın málimler, murap dizimge ózgeris kirgizip qoyar edi.
Berkinbayǵa gezek kelgende murap járdemshileri heshteńe demedi, dizimdegi Asqardıń tusına birneshe sózler jazıp qoydı,
Kiyikbaydıń biytap ákesiniń atı oqılǵanda ortaǵa shıqqan balaǵa kewli tolmadı shaması, murap aralastı.
—Kimniń ornına keldiń bala?—dedi tolıq deneli, qızıl shıraylı shoq saqallı semiz murap.
—Ákemniń ornına... Bala tómen qaradı, dawısı zorǵa esitildi.
—Ákeń nege kelmedi?
—Biytap, tósek tartıp jatır...
—Jeri bar ma?
—Tórt tanap, balanıń áljuwaz sesti shıqtı.
—Sen qazıwǵa jaramaysań, jasıń neshede?
—Bıyıl on tórtke shıǵaman.
—Nege birewdi jallamadı.
—Pulımız joq.
—Pulıń bolmasa men ne qılaman,—dedi semiz murap qırıldaq dawıs penen. Házir úyińe qayt. Ákeń ózi kelsin, bolmasa beldar jallasın.
—Pulı bolmasa...
—Hey bala dedi murap qáhárli dawıs penen, arnanıń ultanınan rashqa ılay atıp shıǵarıw qolıńnan kelmeytuǵınıkórinip turǵan joq pa? Nege jaq jarıstırasań?
—Qáwenderim bar,—dedi bala uyań dawıs penen. Jawdıraǵan qara kózleri oń jaqta turǵanlarǵa úmit penen baǵar edi.
—Meniń waqtımdı alma, shıq bılay!—dep jekirindi murap. Ol balanıń jińishke ǵana bileginen uslap julqıp jiberdi. Qayt úyińe!
Ákeń kelsin ya adam jibersin. Bolmasa erteń kóredi mennen. Jerine
96
suw bermeymen, sonı aytıp bar, ket qáne! Endigisin oqı! Murap dizim oqıp turǵan járdemshisine júzlendi.
Usı payıt adamlar kútpegen waqıya júz berdi.
—Toqta murap!
Qáhárli dawıs muraptikinen bálent bolsa bálent, biraq pás emes edi.
—Bala úyine qaytpaydı! Ol beldarǵa sanaladı. Men onıń qáwenderimen.
Adamlardıń názeri dawıs shıqqan tamanǵa burıldı. Esaptan ótken qazıwshılar ishinen uzın boylı, ol beldarlardıń eń uzın degeninen
de boyshańıraq bolıp kózge taslanar edi, mıqlı qolları jabaday, jún shekpeniniń jeńlerine sıymay kernegen bulshıq etleri bilem-bilem bolıp oynap turar, iri gewdesine say tandırday keletuǵın basına kiygen bárki onı ábden aybatlı hám tulǵalı etip kórseter, sheshek daǵı bar bujır júzine jaraspay turǵan jalpaq murnınıń qanatları harrıyǵan, túksiygen qabaqları astına tereń jaylasqan kózleri ushqın shashqan kisi uzın saplı belge tayanıp turar edi.
Hámmeden kóre óziniń ústem hám xojeyin ekenligin uqtırıwǵa zor berip urınıp, qabaǵın úyip, jawatuǵın bult kibi túnergen murap qazıwǵa jaramaytuǵın óspirim balanıń tárepin alatuǵın kimnińdur tosınnan payda bolǵanına tańlandı ma, ya eńgezerdey beldardıń sustı bastı ma há degende awzına sóz túspey irkilip qalǵan edi, aradan suw ishim waqıt ótip ózine keldi hám qıshqırdı:
—Sen kimseń ózi?
—Tallıq bolısı, Tikózek awılınan Berkinbay bolaman. Jabaday qolları menen tikenektey qara saqalın qamtılap qoyıp juwap berdi ol. Asqar sawdagerdiń beldarıman.
—Kisiniń beldarı ekenseń, ózgege qalayınsha qáwenderlik qılmaqshısań!—dep baqırdı ózin ońlap alǵan murap.
—Maǵan eki beldardıń shegin alıw jır emes! Ózgelerden burın bolıp, rashqa shıǵıp otırǵanımdı kórmegensizler...
Beldarlardıń arasında gúńkildi esitile basladı.
—Ol aladı... Esitkenbiz...
—Berkinbay degen usı ma?
—Eki adamnıń ornına baradı, dep esittik...
—Sonıń ózi...
Muraptıń isengisi kelmes, isense de onı moyınlaǵısı kelmes edi, shaması.
—Onı ne menen dálilleyseń?
Berkinbay judırıq bolıp túyilgen oń qolın kóterdi, soń iyip bulshıq etlerin kórsetpekshi edi, shekpeniniń jeńi «pır» etip júyesinen sótilip ketti.
—Kúsh ógizde de bar! Bul sóz jeńiliwdi qálemegen muraptıń awzınan shıǵıp ketti.
97
Ashıwlanǵan Berkinbay uzın saplı belin joqarıǵa tóbesine kóterdi. Polat beldiń júzi quyash nurında jarqıradı.
—Qáne, kim qazıwǵa usınday bel menen kelipti? Aytıńlar!
Xalayıq ǵawırlastı.
—Nambar bel!
—Nambar bel!
—Qazıwǵa kim bunday bel alıp keler edi?
—Bir alǵanda bir batpan ılay alar?
—Onnan da kóp...
—Mayırılasań...
—Men usı bel menen ultanǵa túsemen!
—Onı da kórermiz.
—Kórermizdi qoy, óz kóziń menen kór! Qáne, shegińizdi ólshep beriń! Ya sizlerdi kóterip aparıw kerek pe?
Ol usılay dep murap penen onıń járdemshileriniń aldına keldi.
Jurt: «endi ne bolar eken», dep siltidey tına qaldı. Berkinbay uzın saplı beldi jerge taslay berip, dizim jazılǵan qaǵazdı qolına uslap turǵan jigitti boyına tán bolmaǵan shápiklik penen belbewinen uslap, bir qolı menen-aq tóbege kóterdi.
—Qáne, jigit, qashpa, sen de beri kel! Ol muraptıń janında turǵan jigitke umtılıp edi, jigit qaymıǵıp ketti. Al, qol ushına kóterilgen jigit jıǵılıp ketiwden qorqıp, ayaǵı sálleńlep:
—Túsir, túsir deymen, páske túsir!—dep qıshqırıp adamlardı qıran kúlkige keneltip tasladı.
—Berkinbay, jigitti túsir, qáne júr, qazıwda kórset kúshińdi,— dep qıshqırdı murap.
Qullası bir beldardı eki beldardıń esabına ótkiziwden bas tartıp, ayaq tiregen murap, aqırında Berkinbaydıń qarıwın arna ultanında sınap kóriwge kelisim berdi.
Murap, Berkinbay hám muraptıń járdemshileri,barlıǵı bolıp birneshe adam suwı tartılǵan Kegeyliniń ultanına tústi. Basqalar rashqa shıǵıp, tegin tamashanı kóriwge asıqtı. Áne, páste murap járdemshileri qulpáreń bolıp, sırıqtı taslap, Berkinbayǵa qazılatuǵın shekti ólshep berer edi. Beldarǵa tiyisli jer uzını jigirmalaǵan adım bolsa, eni de sol quraqımnan kem kórinbedi.
—Eki adamnıń shegi me, insapsızlıq qılmadıńlar ma?—dedi
Berkinbay murap ólshewdi toqtatqan payıt.
—Eki adamnıń bir kúnlik payı usı, zıyat ólshenbedi.
—Aqıranı kim qaytaradı?
—Bir beldarǵa bir adam aqırada turadı,—dedi murap.
—Meniń tusıma mıqlı jigitlerden qoyıwdı umıtpań!
Sońınan ultanda turıp Berkinbay:
—Kiyikbay, qayaqtasań? Kel beri,—dep dawısladı.
98
On úsh-on tórt jaslardaǵı taldırmash deneli, jupını kiyingen bala rashtan tómenge tústi.
Eńgezerdey qara saqallı diyqan belbewin, soń shekpenin sheship, Kiyikbayǵa berdi. Bóz kóyleginiń sırtınan belin buwıp, jeńin
túrdi, Kiyikbayǵa burılıp:
—Endi baraber, suw qaynatıp, suwıtıp qoy,—dedi, soń: —Ya pirlerim, qollaygór,—dep gúbirlenip, alaqanına túkirip, qolına nıshlı, uzın
saplı nambar beldi alıp, arnanıń balıq kóz shege topıraǵına urdı, oń ayaǵı menen beldiń qulaǵınan basıp, eki qarıs tereńlikke sińirdi, soń rashtıń tómenindegi jaǵıstıń ernegine beldegi bir batpan, bolmasa da bir pud keletuǵın topıraqtı ırǵıttı. Ultannan jaǵısqa
deyingi bálentlik úsh qulashtan kem emes edi. Rashta turǵan tamashagóy xalayıq:
—Álhábbiz, álhábbiz! Bárekella,—dep ǵawırlastı.
—Turdım ǵayratıńa!
—Kóz tiymesin!
—Anaw-mınaw jigit anaw nambar bel menen topıraqtı kánarǵa atıp shıǵara almaydı!
—Kóz tiymesin!
—Bazılar bir kepshe topıraqtı da shıǵara almaydı.
Ádette úlken arnalardıń qazıwında shek dál ortadan eki tamanǵa bólinip, hár tamanda eki beldar qatar turıp, ultandaǵı topıraqtı sawmalap, aqıraǵa, aqıradan rashqa atıp shıǵarar edi.
Aradan bir sháynek shay ishim waqıt ótkenshe mańlayınan aqqan ter moynına sorǵalaǵan, bóz kóylegi terlegen jawırnına jabısqan Berkinbay tınbay isledi, aqırada turǵan eki jigit murın sińbiriwge pursat tappay háreket qılsa da úyilgen topıraqtı atıp úlgermes edi.
—Háy, Berkinbay, bir máwrit eglen, tamaǵıńdı hóllep al!—dep dawısladı rashtaǵı adamlar menen birge diyqannıń qazǵanın gúzetip turǵan murap.
Berkinbay tut aǵashınan saplanǵan úlken beldi ultanǵa shanshıp, jeńi menen mańlayınıń terin sıyırdı.
—Há, murap dos, endi isendiń be?—dep ultanda turıp qıshqırdı.
—Isendim...dep juwap berdi murap.
—Kiyikbay suw ákel!
Rashta, awızqabaqtı uslap turǵan Kiyikbay jaǵanıń jasqalaw jerinen epshillik penen arnanıń ultanına tústi. Awızqabaqtı qolına alǵan Berkinbay awzın toltırıp alǵan suw menen tamaǵın ǵarǵara qılıp, shayqap tókti.
—Qaynaǵan suw ma?
—Álbette. Kelgen payıt qaynatılǵan edi-ǵoy!
—Bárekella...
Suwdı qanǵansha ishti. Soń awızqabaqtı balaǵa berip, ekewi rashqa kóterildi.
99