Kenesbay Karimov - Aqqapshıq
.pdfjaqsı biledi. Biraq kewil qurǵır arzan alıp, qımbatına satsam, dey beredidaǵı.
«Qısqa bazar kúni bolıs kelip qaladı-aw», degen úmit penen dógerekte aylanshıqlap júrgen Asqar bolıstı sırtınan kórip qaldı da onıń menen gezlesip, ótinishin aytıwdı oyına túyip qoyǵan jigit asıqtı. Dán bazarınan shıǵar jerde janındaǵılardıń qorshawında
kiyatırǵan Qulımbettiń aldınan shıǵıp, eskermey qalmasın,—degen oyda:
—Assalawma áleykum, Qulımbet aǵa!—dep dawısın kóterip sálem berdi.
Erksiz túrde «wáleykum», dep sálemdi álik alǵan Qulımbet jigitke tigildi: «Kim boldı eken?»
Boyına qaydan kúsh-jiger menen batıllıq kirip kelgenine ózi de hayran qalǵan jigit sózin dawamladı.
—Siz meni álbette tanımaysız, men bir jetim jigitpen. Biraq siziń saqıylıǵıńız benen abıroyıńızdı Shımbay soramında kim bilmeydi, bolıs aǵa. Miriwbet qılıń, meni xızmetke alıń.
Qaraqalpaqlardıń: «jıllı-jıllı sóyleseń, jılan ininen shıǵadı, qattı-qattı sóyleseń musılman dinnen shıǵadı» degenindey jigittiń sózlerindegi marapat epkini mayday jaǵıp ketti me, yamasa «jetim jigitpen», degeni kewlinde ayanısh sezimlerin oyattı ma, esheyinde iymeytuǵın kewli qattı bolıs jigittiń kókireginen iyterip, kewlin jıqpadı, arız qılǵanlardı júrip baratırıp tıńlaytuǵın, bolmasa
qolın siltep «jolımnan qash», deytuǵın, ábden bolmasa ótinishtileklerin aytıp, ayaǵına jıǵılıp, qara shıbınday jabısıp alatuǵınlardı «mınanı joǵalt», dep janındaǵı jandayshaplarına ımlap, jolınan alıp taslatatuǵınádetlerinen waz keship, jigitke
ótkir názerin tikti.
—Ne xızmet qolıńnan keledi, jigit?
—Bazardan dán satıp alıp, jıynasam,—deymen.
—Dán satıp alaman? Óziń nege qılmaysań, bul isti?
—Sarmayam joq, bolıs aǵa.
«Sarmayası bolmaǵanı durıs, dep oyladı Qulımbet, eger pulı bolıp dán bazarǵa kirse maǵan baqtalas bolıp shıqpay ma? Qáne, kóreyik qolınan ne keler eken?».
—Qosheter!
—Lábbay aǵa! Súlińgir qara, qolpıldaǵan keń shapanı ózine jaraspay turǵan, murtın qısqa etip qoyǵan arıq jigit aldına kelip iyildi.
—Sen búginnen baslap meniń xızmetimnen bosadıń. Xalayıq, esitip qoyıńlar! Ótken bazar meniń hámirimdi basqasha túsinip, sizlerdiń dánińizdi arzan alaman, degen mınaw adam. Ol mıqlı qolların alǵa
60
sozıp, suq barmaǵın qara jigitke shoshayttı. Men saǵan bazardaǵı nırqtı túsir deppe edim, zańǵardıń balası!
Ne bolǵanına aqılı jetpey hayranlıqtan ashılǵan awzı jabılmay qalǵan qara jigit kózi jıpılıqlap basın kótermedi.
—Ayt!
—Men... men, narıqtı...
—Jap awzıńdı jaramas... Kiseńdegi pullardı ber!
Qara jigit qaltıraǵan qolları menen qaltasınan manatlardı shıǵarıp, usındı.
—Sanap alıp, mına jigitke ber,—dep hámir etti bolıs óziniń janındaǵılardıń birine Asqardı kórsetip.
Házir ǵana kúlip júrgen Qosheterdiń kúni óz basına túsip qalıwınan qáweterlengen ekinshi jigit dárhal pullardı sanap, Asqarǵa usındı.
—512 manat,—dedi hámmege esittirip.
—Qansha dediń? Bul bolıstıń dawısı edi.
—512 manat aqpatshanıń pulı menen...
—Ánekey jigit,—dedi bolıs bazardaǵılar sózimdi esitsin, degen maqsette dawısın kóterip. Qosheter bazardaǵılardıń dánin meniń atımdı satıp arzan almaqshı bolǵan eken, jazasın aldı. Báshir seniń atıńnan puldı alǵanıń jóninde tilxat tayarlaydı, soǵan barmaǵıńdı basıp bereseń de, iske kiriseseń,—Seyfulmálik?
—Lábbay, Qulımbet aǵa!
—Jaz,—dedi bolıs. Tilxat jaz...
—Ájep boladı.
Seyfulmálik iynindegi qorjının jerge qoydı da onnan qaǵazqálem alıp iske kiristi. Bazardaǵı biyday tolı qaplardıń biri
oǵan xantaxta xızmetin atqardı. «Turkestanskie vedomosti»dıń ústine bir paraq qaǵazdı jaylastırıp, jaza basladı. Qızıǵıwshı xalıq onı qorshap alıp, tańlanıw menen tigiler edi.
—Báshir sawatlı eken. Orıssha jazıp atır... dep sıbırladı eńsesinen úńilip turǵan diyqan janındaǵı joldasına...
—Rastan ba? Sen orıssha túsineseń be?
—Yaq, biraq arabsha jazıwdı bilemen, meshitte oqıǵanman. Orısshası soldan ońǵa qaray jazıladı, al arabsha kerisinshe jazıladı, dep molla túsindirgen edi. Kóp ótpey tilxat tayar boldı. Báshir oqıp esittirip, jigittiń atın soradı. Soń onı da izine tirkedi.
—Endi mına jerge barmaǵıńdı bas!
—Atımdı jazsam bolmay ma?
—Xat tanıysań ba ózi?
—Arabshanı meshitte oqıǵanman.
Jigit báshirdiń qolınan qamıs qálemdi alıp, ol kórsetken jerge:
«Asqar Sálmen ulı», dep jazıp qoydı.
61
—Áne, boldı.
Óziniń ańsaǵan ármanına ańsat ǵana qol jetkizgenine quwanǵan jigit óz halatın kópshilikke bildirmewge tırıssa da kózleri
kúlimlep, quwanıshın pash etip turar edi.
Dán bazarındaǵı satıwshılar menen alıwshılardıń aldında pristav tamanınan moynına qoyılǵan ayıptıń birin juwǵan, qalayda
ózi solay oyladı, Qulımbet bolıs hám jigitten kem quwanbadı. Bolısqa qadalǵan názerler menen túrilgen qulaqlar barlıǵın kórdi hám esitti. Ayıpker hámmeniń kóz aldında jazalandı. Kámbaǵal alıpsatar ushın jumısınan ayrılıw ańsat emes ekenligin kópshilik
jaqsı biledi. Endi oǵan heshkim isenbeydi, xızmetke almaydı. Álbette,
Qosheterdiń ayıbı joq ekenligin bazardaǵılar da, Qulımbet te túsinip tur. Ol bolıstıń qılǵan ozbırlıǵı, bazardaǵı nırqtı óz paydası ushın arzanlatqanlıqtan jazalandı. «Birew jılamasa, birew
kúlmeydi», degen pikirdi ózine uran etip alǵan Qulımbet bas awırtıp otırsın ba?
8.
Asqar sawdaǵa tez úyrenisti, kishipeyilligi, ábjilligi sawdada tásil qılıp, alatuǵın dániniń sapasın «tómen» jerge urıp, qunın túsiriw ne ekenin bilmeytuǵınlıǵı menen ol satıwshınıń da, alıwshınıń da kewlinen teńdey shıǵa biletuǵın edi. Dándi aradan bir-eki bazar ótkerip, ústine azǵana ústeme qoyıp satıp, paydasın bolısqa berdi, sarmaya sonıki bolǵan soń ne qılsın. Bazarda jońıshqa tuqımı qımbat, ol as bolmaytuǵın nárse, biraq ne ushın narqı bálentligin kópshilik túsinbey hayran bolıstı. Jigitti de bul sawal oylandırıp qoydı. Ne ushın ishiwge ya jewge jaramsız tuqım dánnen birneshe mártebe qımbat?
Dánler batpanlap, pudlap, onseri, siyseri dep ólshenetuǵın bolsa, jońıshqa tuqım geyde qadaqlap ólshendi. Sol ushın onı jıynaw qıyın bolatuǵın edi.
Jońısha tuqımınıń qardarı bolsa da ózi az bolǵanlıqtan tuqımdı kóp etip jıynaw múshkil kórindi. Sonda da táwekel etken Asqar bazarǵa kelip tuqımın satıwǵa asıqqan, yamasa qardarın tappaǵanlardan arzanıraq berip, iyesin razı qılıp, onseri batpanday tuqım jıynadı. Endi bunı qay jerge aparsam qımbatıraq sataman, degen oyda janındaǵı ózindey alıpsatardan soradı:
—Mınanı kim aladı endi? Bunıń batpanı ushın eki batpan biydaydıń pulın tóledim.
—Kim alatuǵının bilmeyseń be, ele? Baba ármenge barasań?
—Baba ármen? Ol qay jerde boladı?
Joldası qalay barıwdı siltedi. Bir batpan tuqımdı arqalap, jigit siltegen jerge barsa, aytqan dánxanası jabıq, awzında attıń gellesindey qara qulıp ildiriwli turıptı.
62
—Alla bárekella!
«Batpan júk bara-bara basadı» demekshi, iynin taldırǵan qaptı jerge qoyıp, mańlay terin sıyırıp, esiktiń ashılıwın kútti. Állenemerde orta boylı, tolıq deneli, qırǵıy murınlı, ósik qara qasları bir-birine tutasıp ketken, murtı salbıraǵan, mawıtı beshpent, qozı teri bórk kiygen adam esikke jaqınladı.
—Baba ármen degenleri siz be? Assalawma áleykum!—dedi jigit kishipeyillikti ornına qoyıp.
Sálemdi «álik» alǵan murtlash basın iyzedi de esikti asha berdi. Dánxananıń aǵash esigi shıyqıldap ashıldı. Ishkeri alakóleńke edi.
—Jońıshqa tuqım bar?—dedi ósik qaslı kisi.
—Bar!
Baba ármen, haslında onıń atı Babayan yamasa, Balayan, ya soǵan usaǵan bolsa kerek, «Babayan ármen...» dep aytıwǵa qıyınsınǵan qaraqalpaqlar qısqartıp «Baba ármen», dep atap ketken bolsa ájep emes, qay jerdendur
eski shapan alıp, asıqpay kiydi, shaması «kiyimim shań bolmasın», dese kerek, soń pálle tárezi, kepshik hám qoqandozların shıǵarıp, tuqımdı ólshep alıwǵa kiristi.
—Tók, tók, hám ózi ǵana túsinetuǵın sózlerdi aytıp jigitke kepshikti nusqadı Baba ármen. Jigit qaptıń awzın túrip, jońıshqa tuqımdı kepshikke awdarıp edi, jońıshqanı atıp shańın suwırǵanda alla samalın bermegen be, ya diyqan «tuqımım awır bolsın», dep ádeyi qırmannıń topıraǵın qosıp salǵan ba, shań burqırap, tanawlarǵa
kirip, átirap alan-burqan boldı.
Bundaylardıń talayın kórgen be, ya ózine «tepse tebirenbeytuǵın» sabırdı qudayı bergen be, Baba ármen tap solay bolıwı kerek yańlı qabaq shıtıp, ashıwlanbadı, sının buzbadı. Teksheden kenep jayıwdı alıp qoltıǵına qıstı, soń kepshikti kóterip, dánxananıń arqasına
ótip, bir-eki márte suwırıp, shańınan ádewir arılǵan tuqımdı táreziniń pállesine salıp, ekinshi tamanına moynı jińishke shoyın taslardı qoyıp, ólshey basladı.
Sonda barıp jigit ele tuqımnıń narqın aytıp, sawdalasıwdı umıtqanın bildi.
—Batpanın neden alasız, Baba aǵa?
—Batpanǵa bir rubl beremen,—dedi Baba ármen.
—Bir rubl. Rus rubli.
Asqar bir pursatqa ekilendi. Ózi batpandı úsh gúmis teńgege aldı.
Rubl—yaǵnıy manatı qansha bolar eken? Meyli, bolǵanı bolar, bálki ármen aldamaǵan, bazar bahası solay shıǵar?
—Meyli, taǵı ákelsem alasız ba?
—Qansha ákelseńiz de alaman.
Baba ármen usınǵan puldı alıp, qaltasın qoltıqlaǵan jigit dán bazarına qayttı. «On teńge bir manat, bir teńge on baqır, men bolsam
63
tuqımdı bes teńgege aldım. Paydam bes teńge, jaman emes, endi ańlıǵanım jońıshqa tuqım bolsın».
Jońıshqa tuqımnıń ne ushın dánnen qımbat ekenligi, onıń Resey patshalıǵına jiberiletuǵınlıǵı, ol jaqta tuqımnan oq-dári
alınatuǵını, al Baba ármen bolsa orıs sawdagerleriniń tayarlawshısı ekenligin jigit ol payıtta qıyalına da keltirmedi.
Sol kúnnen baslap Qulımbet bolıstıń dán alıp satıwshısı bolıp jallanǵan Asqar dán alıp satqannan kóre jońıshqa tuqım alıp satıw paydalıraq ekenligin, biraq ónimniń tazalıǵına itibar qaratıw dárkarlıǵın uǵıp aldı. Endi ol bazarda júrip, kimlerdiń tuqım
ákelgenligin kóz qırı menen baqlap turatuǵın, ondaylardı uzaqtanaq ózgelerden ajırata alatuǵın, dárhal janına barıp:
—Jońıshqa tuqımıń bar ma?—dep sawdalasıwǵa kirisetuǵın boldı.
Diyqanlar da basına qozı teri bórk, ústine mórelengen shapan kiyip, belin mádeli belbew menen baylaǵan, murtı endi tap berip kiyatırǵan, táńki murın, qızıl shıraylı, bárqulla kúlip turatuǵın, sarǵısh reńge boyalǵan saqtıyan teriden tigilgen hámiyanı belbewine ildiriwli orta boylı jigitti tezde tanıp aldı. Jaydarı, ısıq júzi,
jumsaq sózi, kewilli júretuǵın azǵana shoqlıǵı, tuwrısózliligi, dánniń nırqı satarmannıń diydine tuwrı kelgenligin dárhal ańlap, bahanı kesip aytatuǵın mártligi ushın unatıp qalǵan Asqarǵa adamlar dán satıwǵa, tuqım satıwǵa umtılatuǵın bolıp qaldı. Ayırımlar salmaǵı batpanǵa jetpeytuǵın, tarıqqanınan: «ǵárejet qılayın», dep bazarǵa onseri, bolmasa siyseri, bolmasa birneshe qadaq ǵana tuqım
ákelse, ózge alıwshılarǵa isenbey:
—Asqardı kórmedińler me? Azǵana tuqımım bar edi,—dep jigitti izleytuǵın, ózi azǵana ónimdi ózgelerdiń bahasın kemitip, ya kem shıǵarıp, táreziden jep qalıwınan qorqıp solay isleytuǵın edi.
Solay etip, dán bazarında sawda júrgizgen Asqardıń abıroyı kún sanap óse berdi, shuqır jerge tamshılap tamǵan suwdıń waqıtlar ótip kólge aylanatuǵınlıǵı kibi jigittiń dáwleti de arta berdi. «Tamatama kól bolar», dep qaraqalpaqlar biykarǵa aytpaǵan. Ózi dán egip,
orıp, túyeklep, mashaqatın shegip, bazarǵa ákelgen zatına qardar tappaǵan diyqannıń dánin onıń mútájliginen, dilgirliginen,
kámbaǵallıǵınan paydalanıp qoyıwdı Asqar qıyalına keltirmedi. Anıq bahasın berip aldı. Bolmasa jartı bahasına alıp qalatuǵın insapsızlar, táreziden uratuǵın qallaplar, pulınıń jarım-jartısın
berip, «qalǵanın endigi bazarda beremen» dep pánt beretuǵın jalataylar basqa jerdegi sıyaqlı Shımbay bazarında hám kereginen zıyat edi.
Asqar sawdaǵa aralasqannan soń ózi ushın durıs jol tańladım, dep oyladı. Shınında dán—azıq, insan tirishiliginiń arqawı bolıp,
onısız adamzattıń jasay almaytuǵınlıǵı, onıń bahası hárdayım
ósse ósip, al kemimeytuǵınlıǵı, adamlar hárdayım oǵan mútáj 64
bolatuǵınlıǵı jigitke balalıǵınan-aq ayan edi. Anası menen ekewi
ákesiz qalǵannan keyin ashlıqtan qıynalmaǵan bolsa da geyde-geyde túńligin ıs basqan qara úydiń keregesine ildiriwli turatuǵın qaltashadaǵı dasturxanda bir-eki, bolmasa úsh-tórt kúnge deyin nan bolmay qalatuǵın halatlar kóp márte tákirarlanǵan. Jigit balalıqtan júweriden, tarıdan, biydaydan tayarlanǵan nanlardıń qaysısınıń dámi qanday bolatuǵınlıǵın jaqsı biledi, olardıń biri tatlı, biri kermek,
biri súykimli, biri súykimsiz bolsa da bári birdey nan, olardıń bar bolǵanı toqshılıqtıń, joǵı ashlıqtıń belgisi ekenligiqaraqalpaq
tili, anası aytqan háyyiw kibi, yamasa «ana», «ata» sózi yańlı sanasına bekkem ornalasıp alǵan.
Kim alıp, kim satıp, qaynaǵan qazanday sapırılısıp atırǵan bazarda hár nárse boladı, hár qanday sózler aytıladı, ápsanalar toqıladı, sógisler oylap tabıladı. «Sırtınan xandı da sókkenmen», dep bir biytalaptıń maqtanǵanınday satıwshı menen alıwshınıń ortasında hám hár qıylı halatlar keshedi. Kim razı, kim narazı,
qaraqalpaq aytqanday: «Alarmanǵa altaw az, berermenge besew kóp». Sol ushın da sawdanıń ústinde bazı birewler sheshen bolıp ketedi. Ásirese alarmannıń tili súyeksiz boladı: Qabın qoltıǵına qısıp, ǵoddaslap
júrip, bazardıń anaw basınan túsip mına basına shıqqansha hár qapqa, hár dánge qol urıp kóredi:
—Júweri neden?
—Batpanı úsh teńge!
—Bay-bay! Júweriń suwırılmaǵan, ishinde pushı menen qawıǵı kóp.
—Sora, sora,—deydi dánge qoyılǵan kem tasqa shıdaǵan satıwshı.
—Sorasam batpanı bir teńge!
Satıwshıǵa bul sóz málel keler, bálki kelmes, sol ushın ol taǵı
ózin tómenshik uslaydı.
—Qosıńqıra, biradar...
—Júweriń pispegen, shımshıqtan qorqıp kókley orǵansań, onıń ústine qırmandı samallı kúni atpaǵansań, pushı kóp, qawıǵı kóp...
Endi alarmannıń bul sózleri satarmannıń janına tiye baslaydı. Giyneli dawıs penen aytadı.
—Júwerini pisirip ordım, shımshıǵın qorıǵanımda janımda joq ediń. Qırmandı arqadan samal turǵan kúni attım. Ór betke shalsha tutıp turǵanıńdı kórmedim. Sol ushın bir teńgege batpan júweri joq. Órley ber, tawıp alarsań.
—Meyli dá, bermeseń ne qılayıq,—dep alarman qoltıǵındaǵı qaltasın bir silkip, qaytadan qoltıqqa urıp, arı ketedi.
Satarmannıń ishinde hám sózge taqıwa, astarlap sóylep-aq kewlindegisin jetkizetuǵın, bolmasa kim ekenińdi aytpay-aq óz ornıńa otırǵızıp qoyatuǵın diyqanlar tabılıp qaladı. Asqar ondaylarǵa da tap bolıp kórdi, álbette.
65
Bir saparı aldına birneshe qap júweri, tarı, arpalardı dizip qoyǵan, kósenemay, jupını kiyingen, jalańayaqları qarayıp ketken, iynindegi bóz shapanına birneshe jamawlar túsken, kámbaǵallıǵına qaramastan quwaqılıǵı, ushırma sózge qumarlıǵı kúlip turǵan kózlerinen bilingen orta jaslardaǵı diyqan:
—Asqar bala, qayrıl biz tamanǵa!—dep ózine dıqqatın qarattı.
—Assalawma áleykum yashıullı... dep sálem bergen jigit dán tolı qaplarǵa qol uzatıp kóre basladı.
—Kór bala, arzan beremen. «Ekkende joq, tikkende joq, qırmanda tayar», bolsań da insabı menen sora.
Diyqannıń sózleri jigittiń jan jerine tiygen edi. «Shınında
men kimmen?» degen soraw tamaǵına tıǵıldı. «Kórinip turǵanınday diyqan telegindegi dánin ǵárejetke mútájliginen satıp otırıptı, bolmasa artıq-aspay nesi bar deyseń, úyinde balaları jolına ayday qarap: «atamız bazardan pálen ákeledi, tólen ákeledi», dep kóz tigip otırǵandı. Qolında zıyat teńgesi bolǵanda ayaǵına gewish alıp kiymes pe edi? Ol sol ushın da meni insapqa shaqırmaqta...»
Asqar diyqannıń kewli ushın dánniń narqın soradı. Diyqan ayttı. Onıń menen sawdalasıwǵa jigittiń shıdamı jetpedi me, ya
«insapsız eken», degen oyǵa barmasın, degen oyǵa bardı ma, «yaqshı, yaqshı», dep qozǵala berdi.
Sonda diyqan taǵı ospaqladı.
—Sawdada ákeńdi ayama, jigit. Nege sorasań da men ashıwlanbayman.
Bul bazar degen, barlıǵın bazar kóteredi. Ózińe alla insap bersin.
Men de diydime kelmegenshe sawdalasaman, teginge bermeymen. Payǵamberimiz Muhammed sallalahu wássalam aytqan:—Sawdalaspay, aytqanına alǵanıńız mákiriw,—dep. Sol ushın sawdalasqan bazar ushın ayıp emes.
—Yaqshı,—dedi jigit diyqannıń sózinen yoshlanıp. Júweri, arpa, tarı—barlıq dánińdi kótere alaman, narqın ayt.
Jalańayaq diyqan eglenip, hár qapqa bir qarap ekilenińkiredi. Artıq-kemin yadtan shamalap alǵan bolsa kerek, sheshimin ayttı.
—Júweriniń batpanı pálen, tarı pálen, arpa pálen, barlıǵına jigirma jeti teńge bere-ǵoy!
Diyqannıń sawdalasıw jónindegi gáp ele yadınan kóterilmegen jigit dedi:
—Eki teńgege razı bolasız yashıullı, jigirma besti beremen. Diyqan quyash penen jamǵırda reńki ońıp, piltesi shıǵıp ketken
taqıyasın qolına alıp, basın qasıdı. Shaması kewline:—Eki teńgege bir jup gewish alsam, jalańayaq júrmes edim,—degen oy kelgen bolsa
ájep emes. Aqırında qıyalındaǵı bir jup gewishten hám waz keshken bolsa kerek, qolın bir siltedi:
—Meyli, jigirma beske bergenim bolsın. Qaplarıń tayar ma?
—Házir...
66
—Shaqır keppandı... Kósenamay diyqan dán ólsheytuǵın keppanlardı izlep, dógeregine kóz juwırttı. «Báribir, jigit insaplı eken, alla ómirin uzaq qılsın, ayırım alıpsatarlarǵa uqsap, arzan sorap, narqtı jerge urmadı, menińshe arzan bermedim, pálen teńgege
sherim etik alsam...» degen oylar menen turǵanda tárezisi menen tasların arqalap alǵan janındaǵı járdemshisi menen keppan payda boldı.
—Qáne, kim dán ólshetetuǵın?
Shiyrin qıyalları bólingen diyqan:
—Biz ólshetemiz keppan, tóre, biraq insaptı umıtpay nesiybeńe qayıl bol!—dep ele iske kirispegen dán ólshewshini insapqa shaqırmaq boldı.
—Insap degen nárse minekey, biz onı arqalap júrippiz,—dep keppan tárezisi menen tasın iyninen alıp jerge qoydı. Dúnyanıń awır-
jeńili barlıǵı usı tárezi arqalı ólshenedi, diyqan ata. Mısqaldan baslap, batpanǵa deyin... Pálledegi tastan basım kelgen bir qısım dán biziki. Qanatlı qustıń jerden tawıp alǵan bir túyir dánge qánáhát qılǵanınday biz de járdemshimiz ekewimiz hár pálleden awısqan bir uwıs dánge qayılmız. Insaptı arzan alıp, qımbat satqanlarǵa bersin...
Bul sóz qaplardı tayarlap atırǵan Asqarǵa qaratılǵan edi. Ózin keppannıń aytqanların esitpegenge alıp, úndemedi. Úndegende ne desin? Alıpsatarlıǵı durıs emes pe?
Jigit jalańayaq diyqan hám dán ólshewshi keppannıń sózinen
ózinshe juwmaq shıǵardı. Insaptı umıtpaw dárkar. Sońǵılıǵında hárdayım insap haqqında sózlerge ámel qıldı. Hár sapar sawdaǵa kiriser aldında ózine-ózi: «Asqar, insaptı umıtpa!» der edi.
9.
Qulımbet bolıstan sıbaǵasın alǵan pristavtıń báshiri qálerqálemes ótinishti orınlawǵa kiristi. «Pul degen kózdiń qurtı, birew berse qolıń pulǵa qalay sozılǵanın óziń de bilmey qalasań. Alıwın alsań da izinen keltiretuǵın xızmeti awır», degen oy menen ońashada, esikti ishten tartıp jawıp pristavtıń atına jazılǵan qaǵazlar saqlanatuǵın temir sandıqtı ashıp, tigilgen, mórlengen, shetlerine belgi qoyılǵan hár túrli qaǵazlardı stol ústine qoyıp, shetinen birmebir kózden ótkere basladı. Olar arızlar, pinhamı xabarlar, pristavtıń kórsetpeleri bolıp arab hám kirill jazıwında hár túrli nárseler
tuwralı bayanlar edi. Mine, mınawsı eski arza, qaysıdur Erkinbay degen adam tamanınan Qulımbet bolıstıń ústinen jazılǵan. «Bul kerekli hújjet kórinedi» dep oylaǵan báshir qaǵazdıń tómenine kóz juwırtıp edi, bunnan úsh-tórt jıl burın, aldıńǵı pristavtıń
waqtında jazılıp, tómenine«tastıyıqlanbadı pálenshe qazı qarap shıqtı» degen sózler arab álippesinde túsirilgen eken. «Waqtı ótken
eken», dep pámlegen báshir qaǵazlardı kózden ótkize berdi. Qaǵazlarda 67
Shımbay sháhárindegi kimlerdińdur aqshamları soqtaǵa, asıqqa pul tigip qumar oynaytuǵınlıǵı, kimnińdur qoyı menen sıyırı urlanǵanlıǵı, bir qassaptıń Qaraqul pashshaptıń aytqanın orınlamay, qaytama ózine qolındaǵı et kesip turǵan pıshaqtı oqtalǵanı, bular pristav tamanınan qoyılǵan jansızlardıń bergen jazba xabarları bolsa kerek, kimnińdur aqpatsha aǵzamları jóninde tilge alıp bolmaytuǵınsózlerdi aytqanlıǵı... Aqırında qaǵazlardı tintkilep otırǵan pristav báshiri ózi izlegen nárseni tapqanday boldı. Arab háriplerinde bir párshe qaǵazǵa pitilgen xatta dán bazarında, sársenbi kúni Qulımbet bolıstıń janındaǵı xızmetkerlerineesittirip: «dánniń narqın pálen teńgeden joqarı
kótermeysiz», dep tapsırma bergenligi, onı xızmetkerler iske asırǵan payıtları dán satıp atırǵan diyqanlar arasında narazılıq kelip shıqqanlıǵı, nátiyjede adamlar pristavqa arız qılamız, dep shawqım kótergenligi, diyqanlar arasınan iri deneli, qara saqallı adamnıń
ózgelerdi pristavqa arız beriwge shaqırǵanı, sorastırıp anıqlanǵanda sol qara saqallı dápeńniń atı Berkinbay bolıp, ol Tallıq
bolısınıń Tikózek awılında on tanap jeri bar ortasha diyqan
ekenligi belgili bolǵan. Menińshe Shımbay sháháriniń dán bazarında bunday ǵalawıt shıǵıwına Qulımbet bolıs sebepshi...
Dálizden esitilgen ayaq seslerinen setem alǵan báshir dárhal jıynastırıp, temir sandıqqa saldı, qulıptı urıp, giltti alıp qoydı.
Álleqanday pinhamı hám juwapkerli jumıstı orınlaǵan kibi qolın qolına ısqılap, quwjıńlap, ózinshe kúlimsiredi. Sońınan bul maǵlıwmatlardı bolısqa qalay jetkiziwdiń jolların oylay basladı. Yamasa bul sırdı heshkimge járiya qılmasam ba eken, degen oyǵa da bardı. Sebebi, házir ǵana ózi kózden ótkizgen jasırın xatlardaǵı sırlar da jasırın, olardı pristav yaki onnan joqarıdaǵılar ǵana
biliwi tiyisligin, báshir kisige, kim bolıwına qaramastan, aytpawı dárkarlıǵın biler edi. Biraq «jegen awız uyalar» dep bir qaraqalpaq aytqan sóz bashqurt jigittiń yadına keldi de sırdı Qulımbet bolısqa jetkiziwge bekindi.
Sonda pristav báshiri Qulımbet bolıstıń báshiri, óziniń jerlesi bolǵan tatar jigiti Seyfulmálikti esledi. Oǵan
«Túrkestanskie vedomosti»dıń bir-eki sanların oqıwǵa bergen edi-
ǵoy. Jigittiń kitap oqıwǵa qumar ekenligin dáslepki kórgende-aq ańlaǵan pristav báshiri onıń kóp ótpey qayta oralatuǵının boljadı.
«Seyfulmálik«vedomost» ushın álbette, keledi».
Aradan bir hápte ótkizip, uzaq bazar kúni bolıstıń qaysıdur tapsırması menen Shımbayǵa kelgen Seyfulmálik oyaz pristavınıń kók boyaw menen sırlanǵan sawlatlı dárwazasın qaqtı. Ishten basın kórsetken gúzetshige kimge kelgenliginbayanladı. Kóp ótpey kelgen jigitti pristav báshiri shaqırttı. Onı birneshe kúnlerden berli kútpekte edi, aqır.
68
Báshir Seyfulmálikti esikke shıǵıp kútip aldı, óz bólmesine kiritip, ákelgen kitapların qaytıp alıp, jańaların berdi. Sońınan dedi:
—Vedomostlardıń biriniń ishine bolısqa atalǵan xat salındı.
Tek ózine ǵana oqıp ber. Sońınan xattı heshkim kórmesligi ushın jaǵıp jiberińler. Solay bolǵanı hámmemiz ushın jaqsı boladı.
Seyfulmálik báshirdiń júzine sorawlı názer menen baqtı. Biraq bet-álpetine qatallıq tús bergen báshir suq barmaǵın ernine bastı.
Bul: «Sóylemey-aq qoy, bul jerde aytıw qadaǵan», degeni bolsa kerek, dep túsingen jigit kitaplar ushın minnetdarshılıq bildirdi hám
jańa kitapları bolsa hárdayım oqıp shıǵıp, qaytaratuǵınlıǵın ayttı.
—Qolıńdaǵı kitaptıń jańa sanları Peterburgtan keledi, olardı da oqıw ushın berip turıwǵa háreket qılaman,—dedi báshir júzi jılıp.
Seyfulmálik ózi alıp kelgen xattı bolısqa oqıp bergennen soń
Q ulımbet jańadan tayınlanǵan oyaz pristavınıń ne ushın ashıwlanǵanlıǵın ańǵardı. «Báse, bazardaǵı gáplerdi kimdur pristavqa jetkizgen ekendaǵı. Qarasaqal diyqan Berkinbaydı tanıyman. Ol arız jazıw jóninde aytqan shıǵar, biraq ózi jazbaǵan-ǵoy. Qalayda pristav báshiri asıǵıslıq etken kórinedi. Arız jazǵandı anıqlaw dárkar!»
Usınday sheshimge kelgen bolıs óz báshirine:
—Araǵa hápte salıp, báshirge taǵı kitap qoltıqlap bar, maǵan arız jazǵanlardıń kim ekenligin anıqlap bersin,—dep kórsetpe berdi.
Sebep penen pristav báshirine taǵı barsa, birer jańa kitap alatuǵınlıǵınaSeyfulmálik ishinen súysinip, quwandı, biraq bul halatın bolısqa bildirmedi.
Aqırında óziniń ústinen orıs mırzaǵa kimler arız qılǵanlıǵı
anıq bolǵanda bolıs ashıwǵa buwlıǵıp, bir orında otıra almay qaldı.
«Alma almadan alısqa túspeydi», dep naqıllaǵanday, «bazarda dán sata almaytuǵın boldı, Qulımbet bolıs degen adam narqtı tómen belgilep, dánimizdi sol bahanı berip, tartıp aladı, onı iske asıratuǵın jalpıldaqları bazardı iyelep aldı», degen mánidegi arızdı
Berkinbay atlı diyqan jazıptı. Bálki ol óz qolı menen jazbaǵandur, biraq «Berkinbay jazdı», dep gúwalıǵına sıya jaǵılǵan barmaǵın basıp tastıyıqlaptı.
Bunday isti bolıs Erkinbaydan kútse de, Berkinbaydan kútpegen edi. Oǵan jamanlıq ya ozbırlıq qılǵanın yadına túsire almadı. Dáslepki bolıs saylawında «óziń bolıs bol, biz seni saylayıq!» degenlerdiń biri edi. Erkinbaydıń sózine erdi me eken?
Jamanlıqtıńúlkeni-kishi bolmaydı, dep oylaytuǵın, biraq reti kelgende ózgelerge tańlap otırmastan onıń úlkenin de, kishisin de qılǵan bolıs búginligi óziniń qılıǵına ózgeler tamanınan berilgen unamsız bahanı jamanlıq dep qabılladı. Dárhal jamanlıqqa
69
jamanlıqtıń ózi menen juwap beriwdiń jolların qıdıra basladı.
«Jerin tartıp alaman», degen qıyal sanasındadáslepkilerden bolıp oyandı. «Pristavqa baradı, qazıǵa baradı», degen oylar qabatlastı. Bastıbastı qılaman, degenshe abıroyı tógiletuǵınlıǵı basına keldi. Ashıw menen ızadan, ósh alıw haqqındaǵı shálkem-shalıs pikirlerden
talıqqan miyi júreginde jalınlap janǵan ústemlik etiw tilegi menen arpalasıp,bolajaq háreketlerdi rejelestirmekte edi.
«Báhárde, jazda, jerine suw bermeymen!» Bul ósh alıwdıń eń tiyimli usılı edi shaması, bul bolıstıń qolınan keledi álbette. Bunday
qatal hám sırttan qaraǵan kózge onshelli túspeytuǵın ósh alıw usılı qıyalına qaydan kelgenine ózi de tańlandı. Irgedegi ızǵar jerden shıǵıp, tósekte otırǵan adamnıń shalǵayına jabısıp alıp, qolayı kelgende záhárli nishterin qadaytuǵın sarıazban shayanǵa megzep dushpanınan ósh alıwdıń payıtın paylaydı, álbette endi...
Qulımbettiń kókiregin kernegen ızalı-ashıw qolamta astında qalǵıǵan shoq kibi áste-aqırınlap basıldı.
Endi qolaylı payıttı paylaw qalǵan edi.
10.
Asqar dán alıp satıwdan kóre jońıshqa tuqım alıp satıw paydalıraq ekenligin bilip alǵannan soń kóbirek sonıń menen aylanıstı. Bolıstan alǵan puldıń ústindegi kelisilgen paydasın
hár bazar sayın berip turatuǵın, sonda da ózine ádewir pul qalatuǵın edi. Bir jılǵa jetpey atırıp-aq toplaǵan aqshası altı qanat úy
satıp alıwǵa jetetuǵın bolǵanın ańlaǵan jigit úyshiler awılına barıp, úydiń súyegine buyırtpa berdi. Bul isin ishine sıydıra almay
anasına aytıp edi, quwanǵanınan kázine jas alǵan ol:—Asqarjan, úyshige ayt, jaqsı niyet penen tigejaq otawıńnıń súyegin jánewit taldan
islesin, ekpe taldan jonıp júrmesin,—dep keńes berdi.
—Onıń qanday parqı bar ana,—degende shatpaqlap juwap berdi. Taldıń taldan parqı bar?
Paldıń neden parqı bar? Jánewit taldan úy tikseń,
Ábi áwladıńa ótedi.
Tórinde aqlıq oynasa, Ómirińdi palday etedi.
—Apa, shayır ekensizǵoy,—dedi tańlanǵan Asqar.
—Áy, bizge shayırlıq qayda, balalıq payıtımda ózgelerden esitkenim-ǵoy. Kewlim kóterilgende tilime uralıp atırǵanı,—dep shın kewlinen kúlip edi, ulı erjetip, keywanılıqqa jetisip kiyatırǵan anasınıń júzi jadırap,jasarıp ketkendey kórindi. «Bir awız jaqsı xabardıń adamdı jasartıp jibergenine qara. Anamnıń usınday bolıp kúlip júriwi ushın házir Kegeyliniń aǵısın izge
burıwǵa da tayarman, shaması», dep oyladı kewillengen jigit. Sońınan dedi:
70
—Boladı, apa, ustaǵa:—úydi jánewit taldan soǵadı ekensiz,—dep aytaman.
—Taǵı bir nárse aytpaqshı edim, Asqarjan... Anası bul sózdi aytıw házir orınlı bolar ma eken,—dep ekilengeni júzindegi abırjıwdan jigitke málim bolıp qalǵan edi, ol anasına dalda berdi.
—Ayta beriń ana, tartınbań!
—Meyli, aytsam aytayın. Awıldan bazarǵa hár kúni qatnayman, dep qıynalıp kettiń. Sháhár tórt-bes shaqırımnan zıyat bolsa zıyat shıǵar, biraq kem emes. Ustaǵa buyırtpa bergen úyińdi Shımbay sháhárdiń
bir shetine tige qoysaq, degen niyetim bar... Bul jerde jesir hayal, jetim ul bolǵanlıqtan meniń tuwısqanlarıma arqa súyep otırıppız. Endi, qudayǵa mıń qátle shúkir, óziń azamat bolıp, óz qolıń awzıńa jetti...
Bul oy Asqardıń basına da kelgen, hár dayım erte menen keshte, qar menen jamǵırda bes-altı shaqırım jol basıp ótiw bazda-bazda:
«sháhárge kóship ótsek qalay boladı?» dep oylanıwǵa májbúr qılar edi.
—Meyli, úy tayar bolǵan payıtta sháhárge tigemiz. Qay jer maqul bolar eken, ana?
—Suwǵa jaqın bolsın, nesip etse baǵ egerseń...
«Adamnıń niyeti—joldası», desedi qaraqalpaqlar kimdur jaqsı niyet penen is baslasa onı qollaw ushın. Anası aytqan bul keńes aradan jıllar ótkende iske asıp, Kegeyli arnasınıń shep jaǵalıǵında bir ájayıp baǵdıń miyras bolıp qalıwına sebep bolatuǵını ol
waqta Asqardıń oyına kelmegen edi.
Nanbayxanadaǵı talaptı qoyıp, bazarda sawda qıla baslaǵalı
Erkinbay arbakeshti hár kúni kóre almasa da onnan qol úzip ketpegen
Asqar kewli ashıq Erkinbay menen ushırasıp, artıq-kemdi aytısıp sırlasıp turatuǵın, oǵan pinhamı sırların isenip, tartınbay aytatuǵın edi. Anasınıń Shımbay sháhárine kóshiw haqqındaǵı
usınısın Erkinbayǵa aytıp, onnan másláhát alıw kerek, degen pikirge kelgen Asqar dán bazardaǵı sawdasın pitkergennen keyin Mátkarim xiywalınıń nanbayxanasına arbakeshti izlep keldi.
Dárwaza ashıq, bastırmalardıń astındaǵı tandırlarda ot shalqıp janbaqta, tandırdan shıqqan nanlardıń adamnıń kewlin kóteretuǵın jaǵımlı iyisi tarqalıp turǵan keń háwlide ádettegidey is qızǵın, jumısların pitirgen Erkinbay tuwarıp qoyılǵan arbanıń altaqtasında állebir qosıqtı ózinshe ıńıldap aytıp, jiyren attıń aldına salınǵan jońıshqanı ishteylenip gúrt-gúrt ettirip shaynawın
tamashalap otırar, átirapta bolsa kimler un elep, hayallar qamır iylep, nanbaylar baslarına oramal tartıp, tandırdaǵı qızarıp pisken shóreklerdi alıp, betine suw jaǵıp taqlap qoymaqta, nan satıwshılar bos sebetlerin biriniń izine birin qatarlastırıp dizip, nan alıwǵa
71
náwbet kútpekte edi. Kóp ótpey nanbaydan nanlardı sanap alǵan olar sháhárdiń qarańǵı kóshesinen baslap, shettegi kósheler ǵana emes, al kónshiler, kókshiler, arbashılar awılların hám aralap: «nan bar, ıssı
nan», «maylı pátir, maylı pátir», yamasa «zaǵara, zaǵara, gindikli zaǵara», dep átiraptı shawqımǵa toltırıp nan satıwǵa shıǵadı. Qullası hárkim
óz isi menen bánt bolǵan nanbaydıń átirapı paqsa diywal menen qorshalǵan keń háwlisinde Erkinbay ǵana is penen bánt emestey kórindi.
Ol Asqardıń ashıq dárwazadan kirip kiyatırǵanın álleqashan kórgen, soǵan qaramastan ózin párwayı pánseri adamday etip kórsetkisi keldi me, otırısın buzbay ıńıldısın dawamladı. Jigit janına kelip
sálem bergende ǵana basın burıp, sálemin álik aldı.
—Wáleykum assalam bolıstıń alıpsatarı, kel, kel, shaması kópten berli kórispedik, dep jigittiń sálemge usınǵan qolların onshelli duǵıjım bolmasa da taramıstay qarıwlı barmaqları menen qattıraq qısıp qoydı. —Isleriń qalay? Bolıstıń kewlinen shıǵıp atırsań
ba?
—Házir jaqsıman,—dedi jigit qısınıńqırap.
—Jaqsıman de! Qulımbet seniń bayıp, netip ketiwińe jol berermeken ele...
—Kim biledi, bálki imkan berer. Sawdam júrisip turıptı. Dán bazarında ózimdi suwda júzgen balıqtay emin-erkinsezemen. Insaptı umıtpayman.
—Alıp satqan adamǵa insap degen nárse menen esaplasa beriw qıyın shıǵar. Biraq báribir sen insaptı umıtpa.
—Álbette, umıtpayman Erkin aǵa.
—Sezip turıppan. Maǵan aytajaq gápiń bar, shaması.
—Onı qaydan bildińiz?
—Júziń, názeriń aytıp turıptı.
—Tuwrı taptıńız. Oylasatuǵın, keńesetuǵın islerim bar.
—Bul jerde aytılatuǵın nárseler emes kórinedi,—dedi Erkinbay qazanday qaynap atırǵan háwlige kóz juwırtıp. Meyli, biziń shatpaǵa ketemiz.
—Qayaqqa?
—Biziń shatpaǵa. Meni ne, aǵashtıń basında qıslap júripti,—dep oylaysań ba. «Óz úyim, óleń tósegim», dep Jiyrensheniń ?z shatpasındaǵı jeken tósegine awnaǵanınday biziń hám shatpamız bar, házir kóreseń. Qáne, kettik!
—Arbanı jekpeymiz be?
—Álbette...
Erkinbay altaqtadan túsip, jiyrendi jeteklep kelip, arbaǵa jekti.
Jigitke nalınǵan boldı.
72
—Jiyren jániwar arbanıń atı emes-aw. Ministiń atı. Jorǵası
da, júrmeli de bar, hónerden quralaqan emes. Buwdan attıń mańlayı. Ilajsızdan yabınıń ornına arbaǵa jegilmekte.
—Báyginiń atı emes pe, qosıp kórmedińiz be?
—Báyginiń atı bólek boladı, al ministiki bólek. Bul at penen Ombı menen Orınbordan aylanǵanman.
Eki adam mingen at arba nanbaydıń háwlisinen shıǵıp, qarańǵı kósheniń tusı menen arqaǵa qaray júrdi, soń kúnbatısqa burıldı. Arqa menen qublaǵa sozılǵan biraz kóshelerdi kesip, batısqa burıldı, Kegeyliniń kópirinen ótip, arnanı jaǵalap biraz júrgen soń qatara tigilgen ılashıqlardıń biriniń aldında irkildi.
—Mine, jetip keldik,—dep Erkinbay arbadan ǵarǵıp tústi. Arnaǵa jaqın soǵılǵan qatar qoslarda adamlar ǵańǵır-ǵúńgir
sóylesip, kimi qostıń ishindegi, kimi sırtqa qurılǵan oshaqlarda keshki awqat tayarlap atırǵan, kiminiń oshaǵında ǵıjlaǵan shoq, qaysıbir oshaqlarda janıp atırǵan ot gewgimdi jaqtırtıp, kún boyı tirishilik hám ash qarındı toydırıwdıń ǵamı menen juwırıpjortqan kámbaǵallardıń ómirine az bolsa da jubanısh, tınıshlıq
hám payız alıp kirgendey kóriner edi. Qaysıdur qostan hayal adamnıń erin, yaki balasın shaqırǵan sesti sıńǵırlap esitiledi:
—Oljabay, háy Oljabay! Qayata júrseń? Kel jarmań suwımasınan burın iship ala-ǵoy.
Sál ortaraqtan oǵan juwap esitiledi.
—Házir, házir. Jarma suwıy bersin, baraman.
Taǵı bir qostan balanıń jılaǵanı, onı jubatpaqshı bolǵan anasınıń emirenip:
—Quwatım, quwatım, ash bolǵan shıǵarsań, házir emizemen,—degeni esitiledi. Há demey-aq náresteniń shırlap jılaǵan sesti
qarańǵılıqqa sińip ketedi. Shaması anasınıń mámmesin ráhátlenip sorıwǵa kirisken bolsa kerek. Qullası sháhár kóshelerinde, bazarlarda,
átiraptaǵı egislik jerlerde, baǵlarda kún boyı miynet etip talıqqan adamlar tapqan nesiybelerin óz uyalarındaǵı palapanlarına alıp kelip ortaqlasatuǵın quslar kibi juǵırlaspaqta edi. «Mágar tuwılmaqtıń, juwırmaqtıń, baylıq toplamaqtıń shın mánisi sol shıǵar», dep oyladı arbanı tuwarıp atırǵan Erkinbaydıń janında turǵan Asqar.
—Qáne jigit, biziń shatpaǵa márhamat,—dedi jiyren attı qostıń aǵashlarınıń birine baylap, arbadaǵı jońıshqadan bir dástesin alıp attıń aldına taslaǵan Erkinbay. Kerek, deseń esigi de joq biziń
úydiń... Tas shıranı qay jerge qoydım...
Úy iyesi bir jerden shıranı taptı. Kisesinen shaqmaq tas alıp állenemirde gúnji mayǵa batırılǵan paxta pilikti tutandırdı.
Tısqarıda qarańǵı túsip, qoyıwlasa baslaǵan, al qostıń ishi mańlayǵa urǵanday tas qarańǵı... Gúnji maydı ózine sińirip alǵan paxta pilik
73
mızlap janıp, átiraptı jaqtırta basladı. Janǵan maydan xosh iyis tarqaldı. Piliktiń kishigirim jalınınan tikke kóterilgen tútin qara sabaq kibi shubatılıp, hawada tarqalıp, iyis shıǵarar edi.
—Áne, endi ǵawzań-ǵuwzań qılıp, áńgimege kirissek boladı,— dedi qostıń japsarına tóselgen qara kiyizge maldas qurınıp alǵan
Erkinbay. Soń qolındaǵı túyinshikti sheship, ortaǵa jayıp jiberdi. Onda bir jup biyday shórek, azǵana gúnji halwa bar edi.
—Qáne, dasturxanǵa qara. Házirinshe bul úyde bizlerge xızmet qılǵanday ózimizden ózge heshkim joq. Shóllesek suw ishemiz. Qabaqta suw, qay jerdedur gúze menen sháńgil qabaq bar edi. Eger kimdur dártine jarataman, dep alıp ketken bolsa suwdı qabaqtıń ózinen ishiwge
tuwra keledi.
—Erkinbay aǵa, nege úylenbeysiz? Bul sawal jigittiń awzınan abaysızda shıǵıp ketti me, namálim edi.
—Bir mártebe úylenbekshi bolǵanman. Súrginge ketkenimde ózge birewge tiyip ketipti. Yaqshı, menikin qoyayıq. Biz bolsa seniń oylasıǵıńdı qılmaqshı edik?
—Tuwrı,—dedi Asqar ózin qolǵa alıp. Mınaday-ǵoy... Azǵana eglendi...Tartındı. Onı abaylaǵan Erkinbay:
—Tartınbay ayta ber, meni misli óz jigit aǵańday kór,—degennen keyin sózge kiristi.
—Anıǵıraǵı azǵana pul toplap edim, soǵan qaraúy buyırtpa berdim. «Taza úy tiksem», degen anamnıń niyeti edi.
—Jaqsı bolıptı, úy tikkenge ne jetsin, inim.
—Onıń ústine sháhárge kóship kelmekshimen.
—Soǵan jaylı qonıs kerek,—demekshikórineseń,—dep Erkinbay izin jalǵastırdı.
—Awa aǵa, dál taptıńız.
—Tap usı jerge tik úyińdi. Qońsı bolamız.
—Qalay bolar eken? Birew: «meniń jerim», dep daw salıp júrse.
—Aspan menen jerdi, suwdı da allanıń ózi jaratqan. Sońınan
onı adamlar bólisip alǵan, shaması... «Jer meniki», dewshiler hárdayım tabıladı. Sen tartınba, kóship keleber. Bul kára arnanıń rashı, bálent jer, sonlıqtan diyqanshılıq egiwge jaramsız. Biraq, úy tigiwge, qos salıwǵa jer jeterli. Nábada bayıp ketkendey bolsań, qol sozım jerden egislik atızlar tabıladı, satıp ala bereseń.
—Onda bul másele sheshildi,—dedi Asqar bolıp ótken áńgimege qanaatlanǵan túrde. Úydi tezletiw, bazardan baw-shuw, kerekli dáskelerin túwellew dárkar. Bunday islerdi anam mennen kóre jaqsıraq bejerse kerek.
—Álbette,—dep maqulladı onı Erkinbay. Qızıl-jasıl buyımlardı tańlap alıwdı hayallarǵa qoya ber. Endi biziń shatpada qonıp, bazarǵa usı jerden barasań, inim.
74
Asqardıń basqa ilajı da joq edi. Waqıt állenemir bolıp qalǵan, piyada jol asıp, Shımbaydıń arqa tamanındaǵı Ayımbet iyshan mediresesine jaqın jerdegi awılına barmaq endi múshkil edi.
Erkinbay menen Asqar yarım aqshamǵa deyin annan-mınnan, kózleri uyqıǵa ketkenshe gúrrińlesip jattı. Aqırında shiyrin uyqı óz isin
isledi, qorazlardıń ekinshi shaqırıǵınan soń gezekpe-gezek uyqıǵa ketti.
Úy tigiw táshwishine túsken Asqar bir-eki hápte tınım tappadı, gá ustalarǵa barıp úydiń dáskeleri jánewit taldan soǵılıwın
qadaǵalap júrdi, gá anası menen uzaq bazar menen qısqa bazardı qaza qılmay taza úydiń dáskelerin alıw ushın zır juwırdı. Jigit bul
islerdi «anamnıń razılıǵı ushın islep atırman», dep oylasa, Náziypa:
«bul isler balamnıń erteńgi kúni ushın», degen pikirde edi. Qullası, ana da, bala da bul islerdi ózi ushın emes, al biri ana ushın bolsa, biri bala ushın, degen niyette qıldı.
Kóp ótpey úyshiler kóshesinde ustalar jańa altı qanat úydiń súyegin: keregeler menen uuıqları, shańaraq penen ergenekti, onıń mańlayshası menen tabıldırıǵın soǵıp, keregelerdi kóklep, shańaraqtı—torańǵıldan iyilgen toǵınlardı gúldirewish penen biriktirip, bul kún hám ay jaqtısı túsiw ushın islenedi, josa dep atalatuǵın,Qusxanatawdan ákelinetuǵın qızıl topıraqtı suw menen aralastırıp úydiń aǵash súyegin boyap, sıqırlawıq ergenek esiktiń eki jaǵın qoshqarshaq, ǵumshagúl naǵıslar menen áshekóylep, soǵıp pitirdi.
Buǵan shekem úydi jabatuǵın dáskelerdiń eń baslıları tuwırlıq,
úzik, túńlik, jabıq ushın hár túrli kiyizlerdi shapshıǵa bastırıp,
Náziypa kómekke aytqan Lar boyı awılınıń qız-kelinshekleri menen káywanları,kópshiliktiń ishinen olaǵı da, sheberi de tabıladı, sol aytqanday áytewir úlgi kórgenleri tabılıp, aq kiyizden tuwırlıqtı piship, shetlerin reńli sabaq penen órneklep, oǵan tús kiyizden dádege qoyıp, onı da bawırsaq gúlli qızıl mádeliden oyıp alıp bezedi,
úzikti, túńlikti aq kiyizden piship alıp, ernegin boyalǵan reńli jún sabaqlar menen qayıp tikti. Qara kiyizler shiydiń sırtınan tutılatuǵın etip, kerege boyı ólshendi.
Bunday úy dáskelerin awıl-elde piship-tigip alıwǵa bolǵanı menen arnawlı sheberler aylap mańlay terin tógip, sulıw hám úydiń ómirine ketetuǵın bekkem etip toqıytuǵın baw-shuwlardı Náziypa Shımbay bazarınan saylap júrip satıp aldı. Qaraqalpaqlar úy tigerde pisetinde barın ayamaytuǵın, «pálensheniń úyi dım kemissiz tigilipti», dep
ayta júrsin, deyme, yamasa adamlardıń sulıwlıqqa ıntıqlıǵı ma, yamasa baylıqqa umtılıwı ma, bunı oylap kórmegen bolsa da Náziypa balasınıń bergen pulın aytılǵanlardı satıp alıwǵa jumsadı.
Kiyiz ánjamlar menen shiyler tayar bolǵannan soń awılınıń káywanası bolǵan, óz jeńgesi menen sháhár bazarın aralap, sawda qılǵan
75
Asqardıń anası aqbasqurdan baslap, aqqur, qızılqur, túrkmen qur, beldew, beljip, dizbe, kindikbaw, janbaw, iyinbaw, jalbaw, tuwırlıq bawlardı satıp aldı. Ańshıq penen qálekeni, tisegini umıtıppız
dep ustalar otıratuǵın jerden olardı da taptı.
Solay etip, bir otawǵa ne abzal kerek bolsa barlıǵı jám bolǵanday edi. «Jalǵız ulımnıń otawınan ne ayayın, kemissiz bolsın», degen pikir menen «taǵı neni umıttım, oyıma túsireyin», degen kelinshek eki-úsh kúndi araǵa saldı.
Erkinbay menen Asqar bul aralıqta arbakeshtiń qosınıń janınan
úy tigiletuǵın orındı tayarladı. Jerdi tegislep, shóp-shardan tazalap, arnadan qabaq penen suw alıp tógip, átiyajlap qoydı.
Endi Lar boyı awılındaǵı usı kúnge deyin jaraǵan eski úydi jıǵıp, kóshirip ákeliw kerek edi. Altaqtasında eki jigit otırǵan
arba awılǵa kirip kelgende Náziypaqońsılardıń kómegi menen úydi jıǵıp, taylap, arbaǵa júklewge tayar etip qoyǵan eken.
«Kimligińdi bileyin deseń, kóship kór», dep bir quwaqı qaraqalpaqtıń aytqanınday úydiń ózi arbanıń júgin pitirdi,
boǵjama, kebeje, júkayaq, qarshın uqsaǵan dáskeler de bar eken, olar úydiń ústine tiyeldi. Aylanıp kelgende «kámbaǵalmız, heshteńemiz joq», dep aytsa bola beretuǵın jesir hayal Náziypanıń kóshi de bir arbalıq boldı.
—«Kóshken jerde kósewiń qaladı» degenge «oshaǵıń da qaladı», dep qossa bolar eken,—dedi eski qonısqa sońǵı ret názer taslaǵan Asqar.
—Tuwrı,—dedi Erkinbay úy ornında qalǵan kesek oshaqtı nusqap.
Jańa qonısta jańa oshaq salınadı.
Bul jer Náziypanıń qız bolıp ósken tórkini, balalıǵı ótken jer bolsa, ele esin tanımay turıp usı awılǵa anasınıń qushaǵında
kelgen Asqarǵa da usı jer qádirdan awılı bolıp qalǵan, tatlı balalıq payıtları usı kárada ótken, Lar ózeginiń suwlarına talay shomılıp, qalaq oynaǵan, jaǵasındaǵı jumsaq qumlarda salqın suwdan shıǵıp, quyashqa ısınıp jatqan, minezi tuyıqlaw, onshelli ashılısıp sóylese bermeytuǵın bala bolsa da qatar oynap-ósken jaraları usı elde, usı awılda edi.
Arba ornınan qozǵalarda kóship baratırǵanlardı gúzetiwge shıqqan káywanı hayallar, qız-kelinshekler menen Asqardıń birli-yarım juraları jabırlasıp xoshlastı.
—Aman-saw jańa qonısqa jetip alıńlar!
—Barǵan qonıslarıńız qutlı bolsın!
—Kelip turıńlar, bizlerdi umıtıp ketpey... usınday sózlerdi aytıp, qol bılǵap xoshlasqanlardıń birazlarınıń kózlerine jas kelip
qalǵan, ayırımlar kózlerin jeńi menen sıpırsa, taǵı birewler kewli boslıǵın kisige kórsetpew ushın teris aylanıp turmaqta edi.
76
—Biz bir kábatullaǵa baratırmız ba, Shımbay sháhári mınaw turǵan qol sozım jer-ǵoy, siz barsańız qonaq bolasız, bolmasa biz kelemiz, áytewir bári jaqsılıqqa bolsın, xosh qalıńlar, jeńgelerim, bawırman apalarım menen analarım! Bul Náziypanıń dawısı edi, ózin qanshelli qolǵa alaman, dese de kewli eljirep, kózlerine jas kelip, tamaǵına
bir nárse tıǵılǵan yańlı, jutına berdi.
—Aytpaqshı, biykesh-aw, jańa úy tiger payıtıńda izdi umıtpa, barıp ózim tigip beremen,—dedi kókke boyalǵan uzın boz kóylektiń sırtınan etek-jeńine múyiz naǵıs túsirilgen, qarsı ilgekli, kelte jeń
beshpentiniń iynin basına salǵan geji oramalı jawıp turǵan, jawırnına túsken burımlarınıń ushına gúmis giltshalǵısh taǵılǵan, uzın boylı, jası eliwlerge jetse de ajarın joyıtpaǵan, qır murınlı, qara kózli káywanı hayal.
—Boladı Ayqız kishe, álbette saǵan ayttıraman, úydi óz qolıń menen tigip bereseń.
Arbadaǵı attıń beli talmaqta edi. Erkinbay jılawdan uslap:—
Shuw jániwar,—dep belgi beriwi máttal, jiyren at arbanı súyrep ornınan qozǵaldı. Kóp ótpey sháhárge alıp baratuǵın, burınǵı Qasqa jol, endiliginde Orıs jol dep atala baslaǵan, oǵan qulaqlarda úyrenip ketken edi, úlken arba joldıń shańın aspanǵa kóterip alıslay berdi. Lar boyı awılınan shıqqan kósh izinde duwqatı shapannıń belinen enli qamar baylaǵan, orta boylı, murtı tap bergen, táńki murınlı, domalaq júziniń oń tamanında máshtey meńi bar, sarı sınlı, bunnan bir jıl burınǵı Qálmen baqqaldıń dúkanınan quwılǵan alatpa taqıyalı, uyań bala jigit emes, al buwını qatayǵan, basına qozı teri bórk, ayaǵına saqtıyan etik kiygen, eseygen jigit bolıp qalǵan Asqar,
onıń izinde basına mádeli oramaldı háywanqaslap oraǵan, uzın boylı, qır murınlı, qıyǵash qasları menen badam qabaqları qız payıtında sulıw qız bolǵanlıǵınan dárek berip turǵan, ele de tolısa qoymaǵan denesine qara maqpaldan tigilgen beshpenti menen laplama boyawǵa boyalǵan uzın kóylegi jarasıp túsken, bul kiyimlerdi kelinshek bolıp túsken jıllarında kúyewi Sálmen ápergen, sonnan berli toymerekelerde ǵana kiyilmese, basqa waqıtlarda boǵjamada jatıp tozıp atırǵan edi, jigittiń anası bolǵan jesir hayal—Náziypa keler edi.
Araǵa jıllardı salıp, duzı buyırdı ma, bir waqıtları kúyewi Sálmen menen azǵana waqıt baxıtlı, quwanıshlı hám jaqtılı demlerdi ótkizgen sháhárge taǵı baratırǵanına Náziypa hám quwanıshlı, hám
ǵamlı edi. Álbette, sháhár kósheleri ótmishti taǵı yadqa túsiredi, júrekti tırnaytuǵın súwretler sanasında taǵı janlanadı. Olar kewline ǵamlı táshwishler sala ma, yamasa shiyrin ármanlar qayta oyanıp tınıshın
ala ma, ol jaǵı házirinshe kelinshekke belgisiz, biraq ulınıń erjetip, qolına qandaydur imkaniyatlardı kirgizgeni, úy tigiw mashqalasın moynına alǵanı quwanıshlı. Asqardıń Qálmen baqqaldan jaman sóz
77
esitip úyge kelgendegi payıtı kóz aldınan ótti. Sonda ol biraz albıraǵan hám erteń ne isleytuǵınınbilmeytuǵın albırt bala edi. Sonnan berli minekey... Kelinshek balasına ishtey súyinip: «Ilayım, til-kózden aman bolǵay», dep sıbırlanıp, jaǵasına túkirip qoydı.
Jigit izine qayrılıp edi, anasınıń jol ústinde qol jayıp otırǵanın kórdi.
—Apa, ne qılıp otırsız?
—Tiye bersin aytıp atırıppan.
—Kimge?
—Aǵabiydiń ruwxına.
—Esitiwimshe ol Sasıq áwliyegeqoyılmaǵan-ǵoy?
—Solay deydi. Báribir onıń jasaǵan mákanı usı jer-ǵoy. Anaw kóringen diywallar aǵabiy atamnıń shárderesiniki emes pe?
—Awa, sonıki desedi.
—Kim biledi Asqarjan, onıń ruwxı usı dógerekte, ya tóbemizde ushıp júrgen shıǵar. Bizler—seniń ákeń Sálmen ekewimizdi biylerdiń nahaq húkiminen qutqarıp, sarmayaǵa birneshe teńge bergenligin óle-ólgenimshe umıtarman ba? Sonda men aǵabiy ataǵa tirisinde hár kúni uzaq ómir tilewge, ájeli jetip ólse ruwxına duwa qılıwǵa sert etkenmen.
Arba ádewir uzaqlap ketken edi. Ana menen bala izinen jetip alıwǵa asıqtı.
Olar sháhárge jetip kelgende gúz quyashı átiraptı qızıl shapaqqa boyap, lalaptay qızarıp batıwǵa beyimlesip baratırǵan edi.
—Erteń kún ashıq boladı,—dedi Erkinbay izge qayrılıp.
—Solay bolǵay,—dedi Náziypa. Quday qálese ertege eski úydi tiklep alamız.
Keń hám tar kóshelerden júrip otırıp, Kegeyliniń qushaq jetkisiz juwan torańǵıl aǵashlardan tiklenip, ústine sheńgel menen jıńǵıl tósep, topıraq júritilgen kópirinen ótip, arba diydilegen jerine jetip irkildi.
—Búgin kesh boldı, qaraúydi erteń tigesizler, dem alayıq, dep júkti túsirip bolǵan Erkinbay Asqar menen anasın óz qosına mirát etti.
Erteńine eski úy tigildi. Náziypa qaraúyge bárinen burın endi tigiletuǵın otawdıń dáskelerin alıp kirip, jaylastırdı. Átiraptaǵı qoslar menen jupını qaraúylerde jasap atırǵan káywanılar menen qız-kelinsheklerjıynalıp kelip, qol-kómek berdi. Qaraúy tigip bolınǵan soń kempirler menen jası úlken adamlar úyge bas suǵıp:
«qonıs jaylı bolsın», ayttı. Náziypa dasturxan jayıp, birneshe biyday shórekler, qant penen jiyde qoyıp, kelgenlerdi tórge shıǵıwǵa mirát etti. Kelgenlerdiń kópshiligi:—Qoy, ózlerińiz kóship-qonıp, búlinip atırǵanıńızda biz qonaq bolıp otırmayıq», dep dasturxandaǵı nannan awız tiyip, otırmay qayttı, bir-eki kempir menen káywanı hayallar
78
kiyiz ústine tóselgen kórpeshege dize búgip, úy aldındaǵı jer oshaqta asılǵan sháwgimde qaynaǵan suwdan demlengen shaydan bir-eki kese iship:—Taǵı birde yamasa, otaw tikkenińde kelermiz,—dep tarqalıstı. Sháhárdegi bazarlar menen ónerment ustaxanasında, sallaqxanalar menen
átiraptaǵı egislik maydanlarında hár qıylı talaplarda jallanıp isleytuǵın kún boyı mańlay terletip qılǵan miynetlerine alatuǵın haqısı keshqurın úyindegi qara qazandı qaynatıwǵa zorǵa jetetuǵın kámbaǵal talapkerleriń jıynalǵan jeri bolǵan bul jerde de kópshiligi úrp-ádetti, dástúrdi, sıylasıqtı, ádepti biletuǵın, oǵan
ámel qılatuǵın, kókirekleri taza, miynetkesh adamlar jasaytuǵınlıǵın
Náziypa olardıń sózleri menen háreketlerinen bilip aldı. «Qádimgi, ózimizdey ańqıldaǵan qaraqalpaqlar eken», dep oyladı. Anıǵında bul qonısta tek qaraqalpaqlar ǵana emes, al xiywalı ózbekler, qırdan kóship kelgen qazaqlar, tatarlar, túrkmenler,bashqurtlar, uyǵırlar, qırǵızlar, qalmaqlar menen ayırım orıslar da jasaytuǵınlıǵın ol sońınan bildi.
Tap bulardıń úy tigiwine qarap turǵanday erteńine gúz hawası buzılısa berdi. Arqa tamannan jaǵımsız ızǵırıq samal esip, kókte awır-awır bultlar payda boldı. Bul qubılıs aldı qıs bolıwına qaramastan taza úy tigemen, dep bilek sıbanıp otırǵan Náziypanıń kewlinde gúmanlar payda qılıp, oyların alǵaw-dalǵaw etip jiberdi. Tigilgen úy qısı menengi qar-jamǵırda, kiyiziniń, sırtqı
qurlarınıń reńki óship, súyegi ızǵar menen otırıp, sáni ádewir qashıp qalatuǵının oylaǵanda ishken ası boyına taramas edi. Tuwrı, qaraqalpaqlardıń qaraúyi bar xojalıqları, ásirese awıllarda kóbinese sol qaraúylerde qıslaydı, kúshi-quwatı barları sırtın diywal menen qorshap, tóbesin bastırıp, «jaqtı túsedi», dep biraz jerin ashıp qoyadı. Bir sheshimge kele almaǵan hayal aqırı balası menen keńesti.
—Kelesi báhárde tikkeniń maqul shıǵar,—dedi Asqar da anasınıń sózin maqullap.
Solay etip sonsha tayarlıqtan keyin jańa úydi, Asqarǵa arnalǵan
úydi tigiw kelesi báhárge qaldırıldı.
11.
Asqar dán menen jońıshqa tuqım sawdasınıń onsha-bunsha ádisin bildi, isi júristi. Bazarǵa jaqın jerden esigi qulıplanatuǵın kimnińdurdánxanasın ijaraǵa aldı. Qısı menen júdá zárúr bolmasa ústine paydasın qoyıp, qaytıp satpay dándi toplap, al báhárde «juwannıń sozılıp, jińishkeniń úziletuǵın» payıtı, ashıqqan adam
azıqqa, diyqan tuqımǵa alıp, qımbatlaǵan gezde kóbirek paydaǵa satıwdı oyına túyindi. Bul alıpsatar sawdagerlerdiń atam zamannan berli qollaytuǵın usılı edi. Bundayda ádette mútáj adam, álbette ol tarıqqan, mútáj, jer egiw ushın tuqımǵa itiyajı bar adam boladı, sawda ushın
onıń parqı joq, sawdanıń jazılmaǵan qaǵıydası sol bolatuǵın
79