Kenesbay Karimov - Aqqapshıq

hayal óz ájelinen ólgendur, bálki ashlıq dińkesin qurtıp, ózegi talıp, ashınan ólgendur. Erkinbay sapardan aman-saw oralǵanda anası awıldıń arqasındaǵı qoyımshılıqtaǵıqábirde óziniń máńgilik mákanında

bul dúnyanıń táshwishlerinen tınıp, uzaq uyqıǵa ketken edi. Erkinbay sorastırıp, gúzde suwıq erte túsip, diyqanshılıq zúráát

bermegenin xalıq ashıǵıp atırǵanın, kempirdiń jerin ijaraǵa ekken

Qulımbet heshkimge heshnárse bermegenin esitti. Qulımbettiń úyine barıp edi, ekewiniń de sóziniń bası quwıspadı, shaması kókireklerinde bir-birine degen ádawat, dushpanlıq otları tutanıp tarqastı. Qulımbet ishinen:—Anań ólse óz ájelinen óldi, endi men saǵan onıń qunın tólewim kerekpe edi?—dep oylasa, Erkinbay:— Insapsız ekenseń, jerdi ektiń, eń bolmasa bir-eki batpan dán bergenińde bolmay ma? Ashtan ólmes edi. «Er moynında shirimeydi qıl arqan», degendey tiri júrsem qarızıńdı úzbespe edim?—dep oyladı.

Sońınan bolıp ótken taǵı bir waqıya janıp turǵan otqa shıramay sepkendey eki ortada tutanǵan ádawattı lawlatıp, olardı pitispes dushpanlarǵa aylandırǵan bolsa ne ájep?

Anasınıń sadaqasın pisetinde qalǵan bir ılaqtı soyıp, eshki janazaǵa soyılǵan edi, tarqatıp, taǵı saparǵa atlandı, bul ret bası awǵan tamanǵa ketti. Aradan jıldı ótkizip, «awılda jerim bar edi, jaǵdayı neshik?», dep aylanıp kelgende ata-anasınan miyras qalǵan múlkine Qulımbettiń iye bolıp alǵanın esitip, turǵan jerinde bir zamat qatıp qalǵanı yadınan shıqpaydı.

Awıl adamlarınıń aytıwınsha sol jılı sháhárdegi awıl aqsaqalı baslaǵan orıs tóreler jer ólshewge keledi. Kimniń neshe tanap jeri bar ekenligin xatqa túsiredi. Sonda Qulımbet óziniń ijaraǵa alıp egip júrgen jerlerin «ózimdiki» dep, óziniń atına xatlaydı. Jer iyeleri bunı izinen bilip, «wah», desip jambaslarına urıp qalısadı.

Ázelden xan hámeldarınıń, sońınan orıs tóreleriniń xatına túspeklikten qorqatuǵın qaraqalpaq awılınıń qarapayım adamları pánt jegenin ózleri de bilmey qaldı. «Xatqa túskeniń—otqa túskeniń» deytuǵınlar Qulımbetke isenip, jerlerinen ayırıldı. Birazı jerin

qaytıp almaq bolıp, sháhárge, orıs tóreleriniń baslıǵı otıratuǵın jayǵa barıp, aldına kire almadı. Beline qılısh asınıp, qolına mıltıq uslaǵan soldatlardıń sustınıń ózi qorqınıshlı edi.

Erkinbay dáslep Qulımbetke jolıqtı. Insapqa shaqırıp, jerin

ózine qaytarıp beriwdi aytıp edi, Qulımbet:—Jerińdi egip payda tappadım, eki jıl qatara daqıl bolmay qaldı. Shıǵarǵan shıǵınlarım, kórgen zıyanımdı kim qaplaydı? Anań biysharanıń heshteńesi joq edi, onnan ketken shıǵınlarımdı qaytarıp beriwin soraǵanımda:—

Óziń kórip tursań, mende ya pul, ya dúnya joq saǵan beretuǵın, Erkinbay aman qaytsa bolar, bolmasa jerdi alarsań degen edi,—dep qas qaqpadı.

Q ulımbet jerdi qaytarıp beriwdi qıyalına da keltirmeytuǵınlıǵın ańlaǵan Erkinbay oyaz otırǵan esikke de bardı.

40

Awızda turǵan soldat penen pashshap kirgizbedi, qural gezenip, «janap, pristav onday máseleni qaramaydı, qazıǵa bar!», dep quwıp saldı.

Hesh jerden kómek tappaǵan Erkinbay ǵázep otında jana basladı.

Qulımbet ádewir bayıǵan, esiginde jalshılar saqlap, dógeregine tórtbes jigit ertip júretuǵın, olar misli úyretilgen kópeklerdey, yashullısı kimge qolın nusqasa onı talap taslawǵa tayar turatuǵın bolǵan. Jaǵalasıp, ta, málelesip te jalǵız ózi Qulımbettegi kegin qaytara almaytuǵının sezgen jigit ashıw menen onıń úyin órtep kúlin kókke suwırıwdı sheshti. «Men urlıq qılǵan kúni ay jarıq

boldı», degendey, ottı tez óshirip aldı, zıyan azǵana edi, bir-eki kiyiz benen kórpe-tósek jandı, bolǵanı. Qulımbet Erkinbaydan birer bále keletuǵının kózi ashıqtay kórip otırǵan, shaması, tuwrı sháhárge barıp, oyaz pristavınıń ózine arız qıldı, bunı qabıllamaǵan orıs tóresi onı qushaq ashıp qarsı alıp, aytqanın tıńlaǵan kórinedi, awıldan shıǵıp ketip, araǵa bir hápte salıp, endi bári tınshıǵan shıǵar, degen oyda elge qaytıp kelgen Erkinbaydı uslap, qolın artına baylap, mıltıqtıń qundaǵı menen túygishlep, eki soldat Shımbayǵa ákelip, oyazdıń keńsesiniń janındaǵı qarańǵı túrmege qamap tasladı.

Erkinbaydıń halınan eki-úsh kúnge deyin temir qapıdan kúnine

bir mártebe nan, suw bergenin esapqa almaǵanda heshkim xabar almadı. Tórtinshi kúni izine mıltıq kótergen soldat ertip kelgen pashshap

temir qapını ashtı.

—Júr, aldıma tús!

—Qayaqqa?

—Tóreniń aldına.

Qarańǵılıqqa úyrenip ketken jigit kúndizgi jaqtıǵa shıqqanda kózi kórmey qaldı hám taqır jerde súrnigip ketti. «Kózim kórmey qalsa ne qılaman», degen oy kókiregin qańtardıń muzlı samalınday qarıp ótti. Biykarǵa qorqqan eken, jaqtıǵa úyreniskennen soń álem kózlerine óziniń ráń-báreń boyawları menen, qádimgidey kórine basladı.

Kúngey tamanǵa qurılǵan kishkene áynektiń shiyshe kózlerinen túsken quyash nurı jaqtırtıp turǵan kishkene ójiredegi aǵash otırǵıshta birneshe adamlar, bolıslar menen aqsaqallar, soldatlar, pashshaplar qatarlasıp otırǵan edi. Erkinbaydı alıp kirgende ishtegiler qozǵalısıp, ǵawırlasıp taǵı basıldı. Hámmesin aldın-

ala tayarlap qoyǵan bolsa kerek, mańlayında qasnaǵı bar furajka kiyip, kók mawıtı kiteliniń pogonları pópekli, beline kámar taǵıp, qılısh asınǵan orıs tóre qolındaǵı qaǵazǵa qarap, bir nárselerdi oqıdı, orısshanıń birazına túsinse, birazına túsinbegen Erkinbay tóreniń pópekli pogonların tamasha kórip, tigiler edi. Tóreniń sózlerin bashqurt dilmash qaraqalpaqshaladı:

41

—Tallıq bolısınıń turǵını, Tampı ulı Erkinbay Qulımbet Qudaybergen ulınıń, ekewi de Tallıq awılınan, úy-jayına qastan ot bergeni ushın úsh jıl múddetke súrginge jiberilsin.

Solay etip óz awıllası Qulımbet Qudaybergen ulı Erkinbaydıń atasınan qalǵan bir tanap jerin tartıp alǵanı azday, ózin Ombı sháháriniń janındaǵı qazaq awılına súrginge jibergizgen edi...

Dán bazarında Erkinbay Qulımbetti anıq kórdi, onıń pańlıq penen taltańlap basqan qádemlerin jekkóriwshilik penen gúzetti, abıroyı menen baylıǵınıń artıp ketkenligin sezdi.

Tallıq bolısı Qulımbet óz awıllasın tanımay qaldı, dep oylaǵanlar qátelesken bolar edi. Ózine tigilip turǵan, burılıp ketken payıtında jelkesine oq jaydıń oǵınday qadalǵan óshpenli názerdi

Qulımbet bolıs jan dúnyası menen sezindi, biraq hóktem bolıs oǵan qayrılıp qarawǵa batılı jetpedi me, yamasa kókireginde bir-birine qarama-qarsı gúresip atırǵan eki oydıń birewine bas jip taǵa almadı ma, qayrılıp qarap, názer iyesin qıdırmadı.

Bul óshpenli názer menen qarama-qarsı pikirlerdi óz dástúri hám jazılmaǵan tártiplerine ǵana boysınatuǵın bazar hám onıń qoynında qazanday qaynap, sapırılısıp atırǵan adamlar elestirmedi de, ańǵarmadı da. Kóp-kóp dánler, tas-táreziler, qapların arqalaǵan keppanlar, dán tolı arbalardı aydap, «posh-posh»lap baqırǵan arbakeshler dán bazarınıń shawqımına shawqım qosıp, háwijine shıǵar, bazardı qızdırar edi.

Dán satqan diyqanlar Qulımbet belgilegen narqtan asa almasa da onıń alarmanlarına dánlerin kótere berip, bosaǵan qapların arqalap, hár kim óz jumısı menen kimi balıq bazarına, kimi kiyim bazarına, bazılar jabıq kóshedegi baqqal dúkanları tamanǵa asıqtı.

5.

Qulımbet bolıs kewilsiz edi. Oǵan sebeptiń oylamaǵan jerde aldınan sap ete qalǵan, ózi kóriwdi qálemeytuǵın adamdı gezlestiriwi bolsa, ekinshiden «pristav kelsin dep atır», degen jaǵımsız xabar edi.

Ásirese pristavtıń shaqırtqanı jaǵdaysızlaw tiydi. «Taǵı ústimnen kim arız qıldı eken?» degen gúman oyına kelip, ózi bilip-bilmey qılǵan óreskil háreketlerin kóz aldınan ótkizdi. Ayaǵı pristavqa barıp tirelgendey is qılǵanı yadına túspedi. Sırtqa qulaq túrdi.

Ele qıslawǵa kóshpegen bolıs awılı kishigirim, «Dóńgelek kól» dep atalǵan kóldiń boyında, bir jaǵı kúni-túni shuwıldap samal shaqıratuǵın torańǵıl toǵayınıń eteginde jaylasqan edi. Bolıstıń eńsesi biyik, on eki qanatlı aq otawınıń oń jaq, sol jaǵında

úylenip, bólek shıqqan ullarınıń, irgelesip hayallarınıń úyleri tigilgen. Sál arıraqtaǵı uzın etip qurılǵan sherteklerdiń astındaǵı asılǵan qazanlar bárqulla qaynap turadı. Bolıs bolıp saylanbastan burınları hám Qulımbet diyqanshılıqtıń, Shımbay bazarında dán alıp satıwdıń arqasında ádewir bayıǵan payıtlardan baslap-aq

42

esiginiń aldında asıwlı qazanda awqat qaynap turatuǵın ádetti engizgen, sońınan: «xalıq meni qazanım arqalı sıylap, meni bolıs

etip sayladı», degen oy menen asıwlı qazan ádetin dástúrge aylandırǵan edi. Qaraqalpaqlardıń: «shiydiń túbin qayıǵan, esap penen bayıǵan», degen naqılında aytılǵanınday esap penen bayıǵan eki adam bolsa

biri Qulımbet, al bir adam bolsa, sonıń ózi edi. Atasınan úlesine hesh bolmasa bir tanap jer tiyispegen jigit usı dárejege jetiskenshe qanshelli mashaqatlardı basınan keshirmedi, deysiz! Tiyindi tiyinǵa jalǵastırıp, pul jıynap jer aldı, onı kóbeytti, ijaraǵa jer ekti, daqıldıń kógine qarız aldı, quday keshirsin, zorlıq ta qıldı. Búgin bazarda kórip qalǵan, keshegi óz awıllası Erkinbaydıń jerin tartıp alǵan esabı.

Dizilisken oylar shaqırılmaǵan qonaq kibi qaylardandur sanasına kelip kirer edi. Tısqarıda, qońsı otawlardan kirip-shıqqan kelinkepshikler menen hayallardıń ayaq sesleri, sál arraǵıraqtaǵı astında qazanlar qaynap atırǵan shertek tamandaǵılardıń ǵańǵır-gúńgir sóyleskenleri qulaǵına kirmeytuǵın sıyaqlı. «Burın bunday bolmaytuǵın edi, qartayıp baratırman ba, bala?».

Shártektiń astınan ayqaylaǵan dawıs esitildi:

—Palaw tayar. Bolıs aǵaǵa tartayıq pa?

—Házir... Kirip, ózinen sorayın. Bul xızmetkerdiń dawısı edi.

Kóp ótpey ayaǵına sarı saqtıyan teriden báykemi etik, basına shiyrazı, selkildek bórk, ústine qawsırmalı jiyegi qoshqarshaq naǵıs penen jiyeklengen, jeńi shıǵanaǵınan aspaytuǵın, jawırınshası sarı jipek sabaqlar menen ádiplengen jasıl mawıtıdan tigilgen kamzol, onıń sırtınan baylanǵan enli kámarına súyek saplı aq pıshaq ildirilgen, uzın boylı, háreketi shaqqan, qobaǵa murınlı, qırǵıy qabaq jigit, bolıstıń xızmetkeri shiy esikti serpip kirip keldi.

—Awqat tayar eken.

—Ákeliń...

Jigit qolındaǵı altınday jıltıraǵan jez quman menen jez shılapshındı iske salıp, bolıstıń qolına suw quydı, iynindegi bóz súlgini usındı.

—Kim bar?

—Búgin heshkim joq eken.

Qulımbet qonaq ushın tigilgen otawda birer húrmetli qonaq bolsa awqatqa mirát etiwdi oylaǵan edi. Shaması heshkim kelmegen kórinedi. Xızmetker puwı burqıraǵan palaw tolı sırlı badıyanı dasturxanǵa

qoydı. Shártek astında asıwlı qazanlardıń biri bolısqa arnap asılatuǵın, qalǵanlarında hár túrli awqat bolıp, olar qonaqtıń húrmetine qaray beriletuǵın, al kúnlikshi menen jalshıǵa, jılqıman menen shopanǵa, basqa da xızmetkerlerge shúlen qazanda júweri góje qaynap turatuǵın edi. As tabılsa jeytuǵın tabıladı, aqsham jatar

43

payıtına shekem bolıstıń úyine kim kelse de ash jatpaydı. Qulımbettiń bul ádeti onıń abıroyınıń órlewine, eki mártebe bolıs bolıp saylanıwına sebep boldı. «Qulımbettiń saqıylıǵı

zor!», dep jurttıń aytqanın esitip qalsa, bolıstıń tóbesi kókke jetkendey quwanadı.

Qırmızı salınıń gúrshine súylin tósep asılǵan palawdan bireki asam alǵannan keyin, tabaqtı ısırıp, qolın súlgige artqan

Qulımbet taǵı oylarǵa shúmdi.

Bul dárejege jetemen, degenshe shekken mashaqatları kóz aldınan

óte berdi.

Sol jılı, egin-tegin jıynalıp bolǵan soń, aqırepten keyingi ayda bolıs saylawı bolıp ótken edi. Tallıq bolıslıǵına talaban

bolǵanlardıń qatarında joq. Saylawshı bolıp bardı. Qarasa bolıstıń janındaǵı talabanlardıń biri—kandilet dep atalıp ol endigi saylawda da qatnasıw huqıqın qolǵa kirgizer eken. Bunı esitken awıllasları Qulımbetke keldi.

—Qáne Qulımbet, dáwletiń bar, qazanıń bar, jeriń bar, kimnen kemseń? Biz qusap tilge shorqaq emesseń. Tallıq awılınan hám bolıs shıqsın aqırı, qıyın kúnde járdemiń tiyer. Biz seni bolıslıqqa kandilet etip usınayıq!

Sonda Qulımbet basın qasıp oylanıp pa edi, házir onı esine túsire almadı. Biraq ishinen quwanǵanı ras. Baylıqqa erisiw, awıllaslarınanústemirek, aqıllıraq bolıwdı árman qılmaǵan ba edi. Awıllaslarınıń usınısın kóp qarsılıqsız qabıllap,

bolıslıqqa kandilet bolıwǵa razılıq bergenin eslegende júzi jılıp, eziwine kúlki juwırdı.

Awıllasları qolladı ma, quday qolladı ma, sol saparı Tallıq bolıslıǵına kandilet bolıp xatqa alındı. Sonıń ózine quwandı,

biraq quwanıshın sandıq tórinde saqlanatuǵın ǵáziynedey etip giznep, awıllaslarına:

—Alla áwmetimdi bergen shıǵar,—dedi de qoydı.

Awılǵa kelgennen keyin qádimgidey qolı ashıqlıǵın dawam ete berdi. Kelgen-ketkenge esigi bárqulla ashıq turdı. Ásirese,

«Kandiletligiń qutlı bolsın», dep kelgenlerdiń jası úlkenlerine itibar qılıp, iyinlerine sarpay jawıp, sıylap jiberdi. «Dáwletińdi biypasırqı sarplap atırǵa joqsań ba, shabazım...» degen hayalına:

—Quday berer, dáwlet keler, mal-dúnyanıń aldın irkpe, aqqan suwdıń aldın baylasań izi tınıp qaladı,—der edi.

Aradan úsh jıl ótkende, bolıs saylawı úsh jılda bir mártebe bolatuǵın edi, táwekel bolıslıqqa ózin urdı, qısı-jazı, erteli-kesh esiginde qaynap turatuǵın qazanınıń sharapatı tiydi me, ya ózi aytqanday alla áwmetin berdi me, utıp shıǵıp, bolıs boldı. Shımbay pristavı saylanǵan bolıslardı aldına shaqırǵanda sháhár xalqı

44

«pristop» dep ataytuǵın, iynine pópek, kókiregine jipek bawlı shıtaqlar taǵılǵan, belinde qılıshı menen tapansha ilingen enli

qayıs, ayaǵındaǵı qaraǵanda júziń kórinetuǵın aynaday etip tazalanǵan qurım etiginiń ókshesine tórt eli shıǵıp turǵan nál ornatılǵan,

sarı murtlı, kózi duzday orıs tóreni dáslepki márte jaqın jerden kórgenin yadladı.

—Zdravstvuyte mnogouvajaemıe volostnıe,—dep murtına qolın aparǵan edi orıs tóresi.

Bolıslar da aldın-ala pristav báshir*iniń úyretkenindey:

—Izdras... Izdras...deptartınshaqlıq penen juwap qaytarıstı.

—Sadites!

Ózleri ushın úyrenshikli bolmaǵan, aǵashtan soǵılıp, naǵıslı tawar menen qaplanǵan kúrsilerge amanat ǵana jaylasqan bolıslar, bir-birine qarasıp, et asqan úydiń ballarınday ırjıyıp kúliwge beyimlesse de,

ot jaǵılǵan ójirede duwqat shapanların sheshpey otırǵanlıqtan mańlayları, ayırımlardıń murınları terley baslaǵan, tórt ayaǵında qaltıldap turǵan kúrsilerdi «sındırıp qoymayıq», degen gúman menen qozǵalıwǵa húreylenip otırar edi.

Orıssha sóylegen tóreniń sózlerin báshir qaraqalpaqshaǵa sózbesóz awdarıp turdı. Pristav bolıstıń nelerdi islew dárkarlıǵın túsindirdi. Onıń aytıwınsha bolısnoy* óz bolıslıǵındaǵı

adamlardı ózinen narazı etpewi, qozǵalań kelip shıǵıwınıń aldın alıwı, hár ay sayın aqsaqallardıń esabın tıńlawı kerek eken, bolıslarǵa aqpatsha qaznasınan aylıq bólinetuǵınlıǵı, jaqsı islegenlerge patsha aǵzamnıń ordenleri berilip, sıy-húrmet kórsetetuǵınlıǵı túsindirildi. Qaznadan aylıq beriletuǵının esitken bolıslar bir-birine qarap kóz qısıp, quwjıńlasıp, orınlarınanqozǵalısıp qoydı.

Oyaz pristavınıń keyingi sózleri, ásirese «eger jumısıńızdı

maǵan ayta almasańız, báshirge aytıń», degeni ózgelerdi bilmeydi-dá, Qulımbetke jaǵıp ketti. «Sustı menen aybatı at úrkitetuǵın pristavqa jolıǵıp bále bar ma, báshir is pitiretuǵınbolsa...» degen oy basına keldi.

Orıs tóre menen birneshe mártebe ushırasıp, izinde tamır bolıp ketiwine pristavtıń sol bashqurt báshiri sebepshi bolǵan edi. Onıń kewlin tabıw onshelli qıyınǵa túspedi. Birer jazdıń basında, qawın pisik baslanǵan payıtlarda Tallıq bolıslıǵınan qawın tiyep

shıqqan arbalardıń biri jabıq kóshe menen qatar jaylasqan kóshelerdiń birindegi pristav báshiriniń úyin tawıp bardı. Esikten shıqqan úy iyesine Qulımbettiń tapsırıwı boyınsha arbakesh

__________________

*báshir-pisar-xatker;

(*volostnoy -russhanıń buzıp aytılǵanı.

45

Tallıq boyındaǵı bir tamırı báshirdiń balaları jańalıq qılsın

dep qawın-qámek berip jibergenin aytıp, arbadaǵı júkti qay jerge túsiretuǵınlıǵın soradı.

Erteńine bolıstıń ózi bashqurt báshir otıratuǵın bólmege kirip barǵanda báshir álleqanday qaǵazlar ústinde eńkeyip, jazıp-sızıw menen mashqul bolmaqta edi. Bolıstı kórgennen soń báshir aldındaǵı qaǵazlardı ısırıp qoydı, ornınan turdı, jıllı júz benen qos qollap sálemlesti. Jibergenqawın-qámegi ushın raxmet ayttı.

—Báshir jora,—dedi Qulımbet bolıs ózimsinip. Meni pristav penen tanıstır, ótken saparǵı ushırasıwımız at ústi boldı. Kóz kózge tússe, kewilde mehir oyanadı, deydi qaraqalpaqlar.

Sonda báshirdiń jımıyıp ǵana pinhamı kúlip qoyǵanı yadına tústi.

—Aytıp kóreyin,—dedi báshir nemquraydılaw etip. Biraq házir heshkimdi qabıllamaydı.

—Házir bolmasa sońıraq qabıllar... Ol kisesine qol salıp, eki kók qaǵaz, aqpatshanıń pulın shıǵarıp, qaǵazlardıń ústine qoydı.

Qaǵaz benen sıya-sawıt alıwǵa jumsarsız, tamır...

Báshir qaǵazlardıń ústinde jatırǵan pulǵa bir, Qulımbetke bir qarap, kúlimsiredi.

—Sizdi pristav mırza menen ózim tanıstıraman.

Qullası báshir arqalı jumıs pitkeriwdi oylaǵanı durıs eken.

Sońınan báshir bolıstı pristavtıń aldına ózi alıp kirip, tanıstırdı, ekewiniń sózin bir-birine túsindirip turdı. Shaması, uzın boylı, sın-sımbatı kelisken Tallıq bolısı pristavqa unap

qalǵan bolsa kerek, eliniń jaǵdayları haqqında soray kelip, neshe hayalı bar ekenligi menen qızıqtı.

—Báybishe birew,—degen edi sonda Qulımbet bolıs. Kók kózli, sarı murtlı pristavtıń júzinde tańlanıw belgileri

payda boldı.

—Kak ýto?—dep báshir dilmashqa júzlendi.

—Rastan da hayalıńız birew me?—degen edi bashqurt báshir.

—Awa, házirshe birew.

—Birew eken,—dep túsindirdi dilmash pristavqa. Soń qosıp qoydı:—Bir elattıń bolısı, pada-pada malı, mıńlaǵan tanap jeri bar adamnıń bir hayal menen jasap atırǵanına pristav mırzaları tańlanıp atır. Nege hayal almaysız?

Báshir dilmashtıń bul sawalı bolıstı oylandırıp qoydı. Rasında nege taǵı hayal almaslıqqa? Mıń tanap bolmasa da júz tanap jerim bar shıǵar? Sol payıtları óziniń jeriniń esabın anıq bilmeytuǵın, sebebi jerine jer bir tanap, eki tanaplap qosılmaqta edi.

—Pristav mırzanı qonaqqa shaqıraman. Tallıqqa kelsin, qoy soyaman qonaq asıǵa. Tamır bolamız.

«Tamır» sóziniń túbirin túsingeni menen adamlar arasındaǵı tamırlıqtıń haslı mánisin bilmeytuǵın dilmash sol turısında aytqan sóz pristavtı qızıqtırıp qaldı ma: «tamir, tamir», dep dilmashqa qaradı.

—Tamır, degeni... dep bas qasıǵan dilmash kórin* dep edi, oǵan qanaatlanbaǵan pristav endi bolısqa tigildi.

Aqırında dilmash moyınladı. Qayta-qayta tákirarlanǵan «tamır» sóziniń haslı mánisin ózi de túsinbey atırǵanın ayttı.

—Háy, ol ańsatqoy,—degen edi Qulımbet bolıs kúlip turıp. Máselen: pristav mırza menen men tamır, tamır bolamız. Ol menikine qıdırıp baradı, men onıkine baraman. Qoy soyamız, qonaq boladı.

Báshir sózdiń haslı mánisine endi túsingendey boldı. «Rodstvo, bratstvo» degen sózler bolıstıń yadında qaldı.

—Xorosho, xorosho!—dep iyninen qaqqanınan óziniń ne aytajaǵın pristavtıń túsingenligin ańǵarǵan bolıstıń kewli hallasladı.

—Kunak, kunak,—degen sózlerin bolsa úshewi birden túsindi. «Qaraqalpaqshada orıs túsingendey sózler de bar eken-ǵoy», dep oylaǵan edi sonda Qulımbet bolıs.

Tikózek awılındaǵı bolıstıń otawına pristav mırzanıń keliwi

sol dógerektegi ellerdiń awzında kóp waqıtlarǵa deyin ápsana bolıp aytılıp júrdi.

Onnan berli pristav ta, onıń báshiri de ózgerdi. Keyingiler menen Qulımbet bolıs tamır boldı, qatnastı. Aqpatshanıń shıǵarǵan pulın aqpatshanıń hámeldarları da jaqsı kóretuǵını bolısqa ayan boldı. Jańadan kelgen pristavtıń kókirek tusında da áwelgi hámeldardıki sıyaqlı jipek bawlı shıtaqlar taǵıwlı edi. Bir-eki mártebe qonaq

qılıp sıylaǵannan soń bolıs óziniń múddáhásin pristavtıń taza báshirine ayttı.

—Pristav mırzanıń kókiregine taǵılǵan shıtaqlar ne dep ataladı?

—Shıtaqlar? Olar ordenler... Patsha aǵzam tamanınan berilgen.

—Olardı ne ushın beredi?

Báshir dilmash túsindirdi.

—Ayrıqsha xızmetleri ushın. Mırza pristav georgiy krestin qaysıdur sawashta kórsetken erligi ushın alǵan.

—Meniń de sonday shıtaq alǵım keledi.

—Georgiy kresti tek sawashqa qatnasqanlarǵa ǵana beriledi.

—Ýh, átteń...

—Ol ushın ókinbeseńiz de boladı, tamır,—dedi báshir kózleri qıpılıqlap. Basqa ordenler de bar. Patsha aǵzamǵa siziń xızmetlerińiz jóninde aytıp jetkizilse, bolǵanı.

—Onı kim jetkizedi?

__________________

*kórin-buzıp aytılǵanı, russha koren-tamır.

Mine, men...dedi dilmash gúmiljiw etip. Biz qaǵaz tayarlaymız, oǵan

álbette pristav mırza kelisim beriwi kerek.

—Ol jaǵın tamırǵa aytıp, óziń pitireseń,—dedi bolıs kisesinen bir buwat qaǵaz pullardı shıǵarıp.

—Álbette, álbette... Báshir qaltıraǵan qolları menen qaǵaz pullardı alıp, kisesine saldı.

Pristav báshiri aqpatshaǵa Qulımbet bolıstıń qanday xızmetleri jóninde jazǵanı namálim, biraq «sadıq xızmetleri ushın», dep jazılǵan bolsa ájep emes.

Petroaleksandrovskiyge shaqırılǵan bolıs jipek bawlı qandaydur temir shıtaqqa iye boldı. Onı hámeli Shımbay oyazınıń pristavınan da úlken, sheke saqalın qırmay, ósirip qoyǵan, iynindegi pópegi altınday jaltıraǵan, tóbekal mırza berdi. Kókiregine taǵılǵan shıtaqları da kóp edi. Boyı bolıstıń boyınan ádewir pás bolǵanlıqtan ayaǵınıń ushına kóterilip, Qulımbettiń shapan ishinen kiygen jeńi kelte mawıtı beshpentiniń kókirek tusına ordendi

taǵıp, qolın qısqanda shıtaqlar sıńǵırlap ketti.

Sonnan berli qásterli Anna ordenin Qulımbet bolıs beshpentinen sheshpedi, jurtta joq nársesin xalıqqa kórsetiw ushın kókiregin kerip júredi.

Oyaz pristavı ne ushın shaqırdı eken?

Gúmanlar menen ótmishtegi quwanıshlı hám maqtanıshlı waqıyalar aralasıp kelip, bolıstıń sanasın talıqtırsa kerek, pár kópshikke

súyenip otırıp qalǵıp ketti.

6.

Asqar nanbayxananıń jumıslarınıń kópshiligin meńgergen edi.

Arba menen qarazdan un ákeldi, qol jetispegen payıtları un eledi, otın bazardan otın, dán bazardan dán ákeldi, qullası qamır iylew menen nan jabıwdan ózge istiń barlıǵın isledi.

Bir kúni sháhárden kelip, jarmasın iship otırǵanda anası bir gúrsinip, gáp basladı.

—Awıldaǵı óziń teńlesler úylenip atır, bizge de kelin jumsaw nesip eter me eken?

Jigittiń urtlaǵan jarması tamaǵında turıp qalǵanday boldı.

Bir tamanı súyir etip soǵılǵan aǵash qasıqtı aǵash tabaqqa qoydı. Juwap qaytarmawdı ádepsizlik sanap, dedi:

—Bizde úylenermiz ana...

Ulına bir awız sóziniń awır tiygenin sezgen ana paqır únsiz

ǵana ishinen egitiler edi.

Shaması, Asqar úylenbeyin demeydi, sháhárde kóz astına alıp qoyǵan birew-yarım qızlar da bar shıǵar, biraq qolı qısqalıǵın túsinip,

ishinen qıynalatuǵın shıǵar. Jesir qatın, jetim ulǵa kim qızın

bere qoyadı. Qalıńǵa mal-dúnya taǵı joq... Usılardı oyǵa alǵan Názipa

48

óz-ózinen qısınıp, bir awız sózdi oylanbay aytıp salǵanına ókinip, ernin tisledi.

Tósekke jatqan Asqardıń kózi ilinbedi. Miynetten, jumıstan, xızmetten qashpaydı, biraq bul zamanda qara miynet, kerek bolsa xızmet penen bayıp ketiw múmkin emesligine kózi jetti. Nanbaydıń arbasın aydap, unın elep, tandırın japqanında hám ayına jalhaqıǵa alǵan birneshe teńgeleri úylenip úy bolıwǵa kemlik qıladı. Ákesinen qalǵan azǵana úles Qálmen baqqaldıń qolında ketti. Endi aldında eki jol

turar edi. Birinshi nanbaydıń xızmetinde azı-kem jalhaqıǵa razı bolıp jasay beriw, ekinshisi... Ekinshisi qanday jol ekenin anıqtınıq kóz aldına keltire almasa da onıń baylıqqa erisiw, eń bolmaǵanda ózine ózi xoja bolıw ekenin shamalar, biraq baylıqqa jetkizetuǵın jol qay jerde baslanıp, qayda tamam bolatuǵınlıǵın bilmes edi.

Tań aǵarǵanda tús kórip oyandı. Burın bir márte kórgen tús qaytadan kóringenine tańlandı. Jaqsılıqqa jorıdı. Ele bir sheshimge kelmegen bolsa da kewli kóterińki, qanday da sheshim qabıllaw kerekligin túsindi.

Sonda onıń kóz aldında dán bazarındaǵı kórinisler janlandı.

Qulımbet bolıs jigitlerine diyqanlardıń dánin kótere satıp alıw jóninde bergen kórsetpe... gúzde dánniń batpanı pálen teńge bolsa, ol báhárge kelip álbette qımbatlaydı. Gúzde kóbirek hám arzanıraq alıp, báhárde satsa boladı. Oǵan kóp pul dárkar ekenin oylaǵanda jigit

negedur ruwxın túsirmedi. «Táwekel», degen dawıs qulaǵına esitilgendey boldı, átirapta bolsa ózinen ózge heshkim joq.

«Táwekel. Dán, jońıshqa tuqım alıp, qayta sataman!» kisesinde birneshe qaǵaz pullar, tamaǵınan awıstırıp jıynaǵan aqpatsha pulları, birneshe gúmis teńgeler ǵana bar edi! Olarǵa qansha dán keler eken?

Nanbayxanaǵakelgenshe heshteńeni oylamaǵan bolsa da kelgennen keyin pul tabıw jónindegi oylar qıyalınan bir zamatqa da ketpedi. Dánxanadan un ólshep alıp shıǵıp, shártek astındaǵı elekshilerge bergende de, tayarlanǵan otınlardı tandırlar tamanǵa alıp barǵanda da, endi ǵana jabılǵan, xosh iyisli biyday shóreklerdi sebetlerge jaylap, satıwshılarǵa sanap bergende de oyında pullar aylana berdi. Keshqurın bir jup biyday shórekti belbewine orap, qoltıǵına qısıp jolǵa

túskende de dán alıp satıw ushın pul tabıw jónindegi qıyallardan arıla almadı.

Erteńine de sol halda edi. Bul hal birneshe kúnler dawam etti. Átiraptaǵılar da onıń halınan xabardar boldı, shaması, un elep, qamır iylep, nan jawıp turatuǵın keywanılar menen kelinshekler bir-birine:

—Birazdan berli Asqar ózgerip qalıptı, ne boldı eken? Awırıp júrgen emes pe?—dese, esitken sózin qaǵıp alıp, ózinshe juwmaqtı tez ǵana shıǵarıp qoyatuǵın geybir kelinshekler:

49

—Biyshara jigittiń dárti awır kórinedi, ashıq bolıp qalǵan-

ǵoy,—desti.

—Ashıq bolsa emi ańsat, sheshe-aw, biykeshim bayı menen ońıspay qaytıpkeldi,—demep pe ediń. Dáregin aytıp, jeńgelik etip, sawabın alsesh!—dep sıńqıldap kúliskenlerin qulaǵı shalsa da jigit ózin esitpegenge alıp júre berdi. Neshe kúnlerden berli birer sheshimniń basına bas jip taǵa almadı.

Otın bazarǵa barmaqshı bolıp, jiyren attı arbaǵa jegip atırǵan Erkinbay:

—Asqar inim, qabaǵıń ashılmaydı. Neden qapasań? Ashıq ayt, qoldan kelse járdem bereyik,—dep ózi gáp basladı.

—Heshteńe bolǵan joq, ózim-aq,—dep jigit gúmilji juwap qaytardı, ádewir waqıttan sırlas bolıp, onıń tuwrı sózligi menen mártligin unatıp júrgen bolsa da «há» degende ishki sırın ashıwdı qálemey.

—Heshteńe bolǵan joq, deyseń de, ishińde dúbeley bolıp atırǵanın óziń jasırǵan menen kóziń jasırmay aytıp turıptı-ǵoy. Adam balası dártin kisige aytpay ishine ala berse kesel bolıp qalıwı hesh gáp emes.

—Meyli,aytaman,—dedi jigit aqırında. Saǵan aytqanım bolsın.

Biraq dárwazadan shıǵayıq. Keyninen...

—He, solay de, aqırı,—dedi Erkinbay kúlimsirep. Kúlgen payıtta arbakeshtiń esheyinde qáhárli kórinetuǵın júzi jılıp, kózleri

miyrim menen baǵatuǵının Asqar bilip alǵan edi. Házir de sonday boldı.

—Qáne, shuw, jiyren jániwar.

Gúlmıyıqlı arba ornınan jeńil qozǵaldı. Biraq gúpshek penen kósher qurǵap ketti me, «shıy-yıq» etken dawıs ádewir jer júrgenshe sembedi.

—Maylaw kerek qusaydı,—dedi Asqar. Juwazǵa baraǵoysam bir awızqabaq qaramay alıp qaytayın.

Olar bul waqıtta dárwazadan ádewir alıslap ketken edi. Altaqtada otırǵan Erkinbay artına qayrılıp soradı:

—Al jigit, qabaǵıń úyilip, unjırǵań túskendey ne hal, ne jaǵday boldı? Bayanla, tıńlayıq,—dedi basıq dawıs penen.

—Aytatuǵınday heshnárse joq, Erkinbay aǵa,—dedi Asqar aqırın.

Bul sózlerime isenbeysiz-aw, dep qorqaman. Oylap qarasam bul júriste birneshe jıllap úylene almaytuǵın turim bar, anam ekewmizde dúnya da, mal da joq...

Bul payıtlarda arba hárdayımǵı arbashılar awılınıń tar kóshesinen ótpekte edi. Erkinbaydıń yadına usı kóshede bir shıraylı kiyingen qızdıń kórinetuǵınlıǵı, oǵan Asqardıń suqlanıp baqqanı túsip, ózinshe: «sóz joq, jigit ashıq bolǵan», degen pikirge keldi.

—He, ashıq bolıp qalıpsań, bala,—dep jigittiń arqasınan qaqtı. Hárdayım úkelerin oynatıp júretuǵın boyjetken kórinbes pe eken,

50

dep átirapqa kóz juwırttı, biraq jawlıqları aǵarańlap, esik aldında

ǵanǵır-gúńgir sóylesip otırǵan bir-eki keywanı hayaldan ózge heshkim kózge túse qoymadı.

—Ashıqlıqtan ne payda aǵajan,—dedi jigit gúrsinip, kisemde pulım bolmasa...

—Qızdı alıp qashasań...

—Sırtınan bir pay bolıp júrgenim bolmasa bir awız tillesip kórmegenmen...

Jigit aǵası bolǵan Erkinbaydıń óspirim payıtı yadına túsip, tamırında qanı oynap shıǵa kelgen bolsa kerek, dedi:

—Bir-eki awız tillesseń boldıdaǵı. Izlep, jeńgesin tabamız. Qız jeńgesiz, jigit teńgesiz bolmasa...

—Meniń oyım aldı burın teńgesin tapsam, deydi Erkin aǵa.

Arbakesh birden juwap qaytarmadı. Jigittiń múddáhásin anıǵıraq bilip, keńes bergisi kelgen kórinedi. Asqardıń sózin dawamlawın kútti.

—Bul talap penen ómirimde úylene almasam kerek,—dep qorqaman. Ákemnen qalǵan eski úy tozǵan, úzigi jamala berip, ápsheri qashqan.

Qullası xızmetti ózgertsem, degen oydamandaǵı, ne qılmaq kerekligin bilmey aqılım hayran.

—Qaysı talapqa kewliń soǵadı, ózi? Qolıńda hóneriń bolmasa.

—Kewlim sawdager bol,—deydi. Qálmen baqqaldıń dúkanında islegenimde baqqal: —Seniń qolıń jeńil, sawdań júrisedi,—dep aytatuǵın edi.

—Sawdaǵa sarmaya kerek-ǵoy.

Jigit muńaydı. Qolında sarmayası joq edi.

—Oyımda mınaday sheshim bar,—dedi azǵanadan soń Asqar. Qulımbet bolısqa jallanıp, bazarda dán alıp satsam, deymen.

—Qulımbet bolısqa ma?

—Awa, soǵan jallansam, sawdanı meńgerip alsam, izinen...

Ekewi de únsiz qaldı. Arbanıń júrisi bayawladı, iyesi qıstamaǵannan keyin jiyren at adım-adım júriske ótken edi.

—Men Qulımbet bolıs penen isles bolıwdı keńes qılmaǵan bolar edim,—dedi aqırında Erkinbay. Mal-dúnya, pul dese onıń kózine adam kórinbey qaladı. Bir kúni seni de...

—Ózge sharam joq. Azǵana-azǵanadan sarmaya toplap, onnan qol územen de, ózim erkin sawda qılaman.

—Aldanıp qalma áytewir,—dedi aqırında Erkinbay. Maǵan qılǵanın qılıp júrse, sen de shıdamay bir biyjaǵday iske qol urıp, taǵı... Onıń jolı armaǵan...

Aqkewil arbakesh óziniń tuwısqan inisindey bolıp qalǵan Asqarǵa jamanlıqtı ráwa kórmese de, «pálendey qılǵanıń maqul», dep aqıl bere almadı, sháhár keń, onda hárkim óz nesibesin shóplep, kim bay,

51

kim kámbaǵal jasap atır. Kimniń qaysı kásipten kamal tawıp, bayıp, asıp-tasıp ketetuǵınlıǵın jalǵız alla bilmese, basqalar qaydan

bilsin.

—Dán alıp satqanım, qullası Qulımbetke jallanǵanım maqul ma?

Bul sóz jigitten shıqtı.

—Maqul shıǵar... biraq arańızǵa túse almayman. Qulımbettiń maǵan qarawǵa beti joq, jerimdi tartıp alǵalı, ol jaǵın óziń bileseń...

7.

Oyaz pristavınıń tosınnan shaqırtıp qalǵanınan qobaljıp, uyqısı shala bolǵan bolıs janına báshirin ertip, sháhárge atlandı. Báshiri Orınbor tamannan ertede kóship kelip, qaraqalpaq balaları

menen oynap-ósken, qaraqalpaqsha, tatarsha menen birge orıs tilinde hám múdirmey sóyleytuǵın jas ǵana tatar jigiti bolıp, orıssha jazıwdı da bilip alǵan edi. Ol awlaqta báyitler toqıp, qosıqlar

jazıp, qız-jigitler jıynalǵan jerde báyitlerin oqıp ta beretuǵın qusaydı. Dáwleti asqan Qulımbet bolıs retinde óziniń báshiriniń musırman menen orıstıń tilin teńdey biletuǵın sawatlı hám shayır ekenligi menen maqtanıp júretuǵın edi.

Oyazdıń otıratuǵın keńsesi sháhárdegi eń sawlatlı imaratlardıń biri bolıp, pisken gerbishten salınǵan, múyeshleri menen mańlayshasındaǵı áshókeyler bul átiraptaǵı, shaması Xiywa sháhárindegi xan sarayındaǵı áshókeylerge de uqsamaydı. Onshelli bálent bolmasa da iytarqa etip bastırılǵan tóbesine jamǵır ótpesin dep qumbızda pisirilgen, gúzege megzes jalpaq taslar dizip qoyılǵan, jamǵır menen qar suwları aǵıp túsetuǵın oyıqları da bar. Eki tamanǵa ashılatuǵın dárwaza jasıl boyaw menen sırlanǵan. Imarattıń aldındaǵı soldatlar arı-beri júrip mashıq qılatuǵın, qızǵısh reńli pisken

gerbish tóselgen tórtkúl maydanshanıń átirapı biyik diywallar menen qorshalǵan. Basına taj kiyip, ótkir tırnaqlı pánjelerin oljasınıń denesine batırıwǵa tayar turǵan eki baslı búrkit tulǵası oyılǵan bekkem aǵash dárwazanıń aldında beline qılısh asınǵan soldat armanberman gezip júripti. Oyaz pristavı keńsesine kiriw ushın ishkeridegi kimlerdińdur ruxsatı kerek boladı, arız aytıwǵa kelgenler bolsa da tiyisli adam shaqırsa ǵana ishkerige kire aladı.

Tallıqtaǵı awılınan at súrip kelgen Qulımbet bolıs janındaǵı báshiri hám atqosshıları menen tanıs sharbaqqa túsip, atların baylap, shay-suw iship, soń oyazdıń keńsesine keldi. Janında jas ǵana tatar báshiri bar edi.

—Tallıq bolısı pristavtıń shaqırıwı menen keldi,—dep ayt

dedi bolıs qádimgidey saz hám bálent dawısı menen. Shaqırǵan eken. «Ózgeler kórsin», degen kibi bolıs duwqat shapanınıń kókiregin ayqara ashtı, mawıtı beshpentiniń kókireginde bolsa orden sawlat tógip turar edi.

52

Dárwaza aldındaǵı soldat ózin tártipke keltirip, dárwazanı qaqtı.

Arjaǵınan bas kórsetken adamǵa orısshalap bir nárseler dedi.

—Seychas.

—Ne dedi? Óz báshirin sınap kórmeklikti niyet qıldı ma, janındaǵı jigitke burıldı.

—Házir,—dedi.

—Bir sózdi bir sóz benen awdardıń. BárekellaSeyfulmálik, dep joldasın marapatladı. Biraq ishinen báribir tınıshsızlanar edi.

«Nege shaqırdı?»

Kóp ótpey oyazdıń báshiri kórindi. Ol awızdaǵı soldatqa: «bulardı kirgize ber», degendey ım qaqtı. Ekewin ertip bolısqa burınnan

tanıs bolǵan óziniń bólmesine alıp kirdi.

—Mınaw bizge aytqan báshiriń be?—dedi ol jigitti nusqap.

—Sonıń ózi. Bos waqıt tapsańız tatar menen bashqurttıń xabarın sóylesip,shúyirkelersizler. Pristav tamır bizdi nege shaqırtqanın bilmediń be?

—Az-az xabardarman. Ústińizden arız bar kórinedi. Báshir mánili kúldi.

—Ne arız?

—Qaydanbilemiz,—dedi oyaz báshiri alaqanların jayıp, pristav mırzanıń ózinen esitesiz.

Ishkeriden qońıraw sesti esitildi. «Xızmetkerinqońıraw qaǵıp shaqıratuǵın qusaydı», dep oyladı bolıs.

Pristavtıń aldınan shıqqan báshir bolıstı kirgizip esikti japtı. Ayaǵın ǵaz-ǵaz basıp, óziniń bólmesine ishkeriledi.

—Bul jaqlarǵa qalay kelip qalǵansız? Biz aqpatsha aǵzamnıń xızmetlerindemiz, al siz qaysı wálayattan bolasız?

—Hey, bul tamanlardıń duzı tartqan bolsa kerek,—dedi orta boylı, sarı sınlı, kók kózli, kiygen kiyimi menen ózin uslap tutıwınan duwpiyazlıǵı kórinip turǵan jigit tatarshalap. Bizge namálim sebepler menen atamız Shımbayǵa kelgen. Ol payıtları kishi ǵana malay* ekenbiz. Usı jerdiń balaları menen oynap-óstik. Endi bizdi qaraqalpaq dese de boladı.

—Sózlerińnen kórinip turıptı,—dedi oyaz báshiri. Túrkiy tilimiz bir-birine qanshelli jaqın deseńiz de ortada ansha-bunsha tafawıt* bar eken. Geyde ayırım sózlerge túsinbey qalsam, geybir sózlerdi qaraqalpaqshalawǵaqıynalaman. Túsindirgenshe bir terleymen.

—Ol jaǵı tuwrı. Tildi bilmek, ayırım sózlerdiń mánin túsinbek ushın sol tilde sóylegen xalıq ishinde bolmaq dárkar.

—Tuwrı aytasız. Reseydiń qaysı wálayatınan ekenińizdi aytpadıńız?

__________________

*malay*—tatarsha bala degeni tafawıt—parıq, ayrıqshalıq

53

—Yadıma saldıńız, umıtıppan. Atam Orınbordan kóship kelipti. Aytpaqshı awıllas, oqıytuǵın kitabıńız yamasa gaziyt, vıydımıslarıńız bolsa berip tursańız. Oqıp bolıp qaytarar edim.

—Birli-yarım vedomostlar bar edi, aytpaqshı qaysı tilde oqıysız jurtlas?

—Kirillshe, arabsha háripti bilemen.

—Orıssha da bilesiz be?

—Álbette.

Oyaz dilmashınıń júzinde tańlanıw belgileri payda boldı.

—Orıssha oqıǵansız ba?

—Yaq, reti bolmaǵan.

—Onda qalay... «bilesiz» demekshi edi shaması, izin jutıp jiberdi.

—Ózim úyrengenmen.

—Qızıq, muǵallimsiz, ya?

—Shımbaylı sawdagerlerge erip Qazanǵa barǵanımda bir tatar jigitine kirillshe háriplerdi hám janına arabshasın jazdırıp

alǵan edim. Sonnan úyrendim.

—Házir,—dedi oyaz báshiri tosınnan bir nárse yadına túsken kibi irkilip. Házir... Mende «Turkestanskie vedomosti»diń birneshesi bar uqsaǵan edi. Ol shaqqan háreket penen aldında turǵan emen stoldıń tartpasın ashıp, tintiwge kiristi.

—Házir, mine, bar eken...

Báshir tartpadan bir buwat qaǵazdı alıp, stoldıń ústine shıǵardı hám Seymulmálikke usındı.

—Mine... burın kórippe edińiz?

Muqıyatlap túplengen qaǵazlardıń muqabasına baspa háripler menen úlken etip: «Turkestenskie vedomosti» ¹3 dep jazılǵan edi.

—Joq, shının aytsam kórmegenmen,—dedi Seyfulmálik. Oqıp shıǵıwǵa beresiz be?

—Álbette, álbette... Biraq qaytarıw shárti menen.

—Oqıp bolǵannan soń qaytaraman...

Bul waqıtlarda aq reńge sırlanǵan esiktiń arjaǵındaǵı oyaz pristavınıń aldında turǵan bolıs kisesinen shıǵarǵan oramal menen mańlayınıń terin qayta-qayta sıyırmaqta edi.

Diywalǵa ilingen, ósik saqal-murtı muqıyatlap gúzelgen, beshpentiniń aldı reńli shıtaqlar menen tolı, sımbatlı adamnıń tap janlıday etip salınıp, shetine altın suwı menen naǵıs júritilgen tórt múyeshli aǵash kómkerilgen súwrettiń astında eńsesi bálent jumsaq kurside óz úyinde otırǵan kibi shalqayıp otırǵan jiyren

saqal, kók kóz pristavtıń túr-túsi órt sóndiretuǵınday qáhárli bolıp kórindi. Ózi tatar yamasa bashqurtlar arasında júrip túrkiy tildi azı-kem úyrengen bolsa kerek, dilmashtı shaqırmay-aq bolıstı ózi tergewge kiristi.

54

Bólmege kirgen pátte-aq sustı basım orıs mırzanıń túrin jaman kórgen bolıstıń kewlinen ótken: «pristav mırza menen tamır bolıp almaǵanım ántek bolǵan eken», degen oyı tuwrı kelgenge uqsaydı. Túgi tebendey shanshılǵan mırza:

—Bolıs jer tartıp aladı, bolıs zerno sattırmaydı, bolıs dikiy...

degen sózleri Qulımbettiń mańlayına urǵanday tásir etip, ayaq-qolı bosasıp, otırıwǵa jay izlep, kózleri alaqladı. Biraq orıs mırza otırıwǵa mirát etpey, duzday kók kózlerin bolısqa qadap, kurside shalqayıp otırar edi.

Bilgen qaraqalpaqsha, tatarsha, bashqurtsha sózlerin russha menen qosıp aytıp tawısqan kórinedi, aqırında qolı menen kursini nusqap buyrıq berdi:

—Sadites!

Otıra ketken bolıs pristavqa ne dep juwap bererin bilmes edi.

Qolına uslap alǵan, qozı teriden tigilgen, júni selkildegen qara bórkin qay jerge qoyarın bilmey sıǵımlap, kisesin tintip, oramalın alıp mańlayındaǵı monshaq-monshaq terin sıpırıp, pristavqa tigildi.

—Men, men heshkimniń jerin tartıp almadım...

—Alǵan... alǵan,—dedi pristav ózerlenip. Erkinbay jerin alǵan.

Aldında turǵan qandaydur qaǵazdı alıp ornınan túrgeldi.—Algan, algan, Erkinbay jazgan, kaziga jazgan...

—Ol ertede, burın-burın bolǵan edi, bolıs ornınan qozǵalıp qoydı.

Erkinbaydan satıp alǵanman. Onıń ózi urı, qozǵalańshı. Pulın alıp, soń almaǵanman degen. Bul sózlerdi aytqannan keyin bolıstıń kókireginde ózine degen isenimniń ushqınları payda bolıp, batıllandı.

—Dán sattırmagan... Bazar bargan. Ne sattırmagan?

—Men «dán satpaysız», dep heshkimge aytpaǵanman pristav mırza,— dedi ózin qolǵa alǵan bolıs. Bazar adamı sonday adamlar, nırqtıń arzan-qımbatın kisiden kóredi, pristav mırza. Mende qanday ayıp

bar, Erkinbay atlı urınıń jazǵan arzası ǵırt jalǵan, dán bazarınan dán alaman, keyninen qaytıp sataman, Tallıq bolıslıǵında tınıshlıq, diyqan tınısh, basqalar tınısh, aqpatsha aǵzamlarınıń sawlıǵı hám tınıshlıǵın qayǵıramız, hár kúni patshanıń dáwletin tilep, duwa qılamız.

Sózawar, bolıp, júzine jaǵımlı kúlki, sózsiz itaat etiw, moyınsınıw, kerek bolsa jaǵınıwǵa tayar bolǵan sezimler oynap shıqqan bolısqa

kóz astınan qandayda bir mensinbew hám pás názer menen baǵıp otırǵan pristavtıń júzi jılıǵanday boldı. Ol jabayılardıń, itaatlı

bolıwın, iyesine sadıq iyt yamasa qul kibi baǵıp, hár qanday buyrıǵın orınlawǵa tayar turıwın unatatuǵın, sebebi ózin jeńimpaz, Xiywa xanlıǵın bunnan birneshe jıllar burın basıp alǵan, onıń

quramındaǵı qaraqalpaqlardı ekige bólip, xanǵa Ámiwdáryanıń arǵı 55

júzindegi jerlerdi qaldırıp hám ózin til alǵısh, ǵárezli qılıp qoyǵan, al dáryanıń bergi júzindegi qaraqalpaqlar menen olardıń jerleri, tÁbiyǵıy baylıqların patshalıqtiki etip iyemlengen, Resey dep atalatuǵınqúdiretli mámlekettińisenimli adamı dep biletuǵın edi.

Patsha armiyasınıń poruchigi, Penza guberniyasındaǵı kámbaǵallasqan aqsúyektiń ulı Egorov Shımbay wezdiniń pristavı bolıp kelemen, degenshe qanshama jollardı basıp ótpedi, deysiz. Oqıwdı da jarıtpaǵannan keyin, gimnaziyadan quwılǵanına ákesi onshelli qıynalmadı, sebebi ulı bilim alıwǵa qızıqpaǵan menen onı ózine tartıp turatuǵın, háwesin keltiretuǵın nárseler guberniya orayında az emes edi. Qumar oynaw, kishigirim ballarda aqsúyek qızlarınıń izinen júriw, traktirlerde waqtıxoshlıq etiw usaǵan

qıdırıspalardan pulın da, waqtında ayamaytuǵın óspirimdi pul menen támiyinlew ákeniń qolınan kelmedi. Sol ushın oqıwdı taslaǵan

kishi Egorov áskerge baraman degende úlken Egorov: «endi bunı

áskerlik jónge keltirer», dep úmit qılǵan, yamasa quwanǵan shıǵar. Sebebi napaqaǵa shıqqan kapitan bolǵan úlken Egorov áskerlik anawmınaw nuqsanlardı: máselen, aqılsızlıqtı, eserlikti, biypárwalıqtı, miyrimsizlikti, onnan basqa da adam balasınıń tábiyatında bolatuǵın kóplegen kemshiliklerdi bildirmey qoyatuǵınlıǵın óz tájiriybesinen biletuǵın edi. «Kim biledi, jaramas uldıń jaramas qılıqları

qınaptan aylap-jıllap suwırılmaǵan qanjardıń totıǵatuǵını kibi qollanılmaǵanlıqtantotıǵar, yamasa pútkilley umıtılıp keter, eń bolmaǵanda tınıshsız áskeriy ómirdiń ǵalma-ǵalları menen sawashlar hám qan tógispeler arasında adamlar onı elestirmes, kemshiliklerine itibar bermes, qullası ulı ushın ákeniń atına jaman sózler

aytılmas»...

Hár qanday atanıń óz ulı jóninde jaqsı sózler esitiwdi xosh kóretuǵını, eń bolmaǵanda «jaman» degenin esitkisi kelmeytuǵınınday, hár qalay kishi Egorov úlken Egorovqa sógis keltirmedi. Áskerlik

isin meńgeriwge belsene kiristi. Ekinshi orıs-túrk urısına qatnasqanda ol jay soldat edi. Sawashta erlik kórsetip, kózge tústi, sıylıqlar aldı, jaralandı da. Túrk urısınan qaytqan onıń bólimi Túrkistanǵa jiberilgende ol podporuchik dárejesine iye edi. Sońınan general gubernatordıń úyin qarawıllaytuǵın rotanı basqardı. Qalay bolmasın generaldıń dıqqatın ózine qaratıwǵa bolǵan urınıwları biykarǵa ketpedi. Aqırında Peroaleksandrovskke-Tórtkúlge jiberilgen hám general-gubernatordıń ózinen isenim xat alıwǵa erisken Egorov túpkirdegi Shımbay wezdiniń pristavı bolıp tayınlanǵanda bunshama shetkeridegi úlkege baraman, dep oylamaǵan edi.

Petroaleksandrovsk, onı jergilikli xalıq Tórtkúl, dep ataytuǵın edi, eski Shımbay sháhári menen salıstırǵanda pristavtıń kózine

56

oylaǵannan da ózgeshe bolıp kórindi. Tar kósheler menen ónermentler, hár qıylı kásip iyeleriniń páskeltek-páskeltek, qamıstan tiklenip,

topan ılay menen sıbalǵan úyleri... Háptesine eki mártebe alısjaqın awıllardan kelip, bazardı shawqımlar menen hárqıylı arbalar, kóliklerge toltırıp jiberetuǵın sharwalar, diyqanlar, balıqshılar, ańshılar... Ózi tuwılıp-ósken alıs Reseydegi sıyaqlı páskeltek,

aǵashtan tiklengen úyler menen tastan salınǵan shirkewler kórinbeydi. Tashkent sháhári, kerek bolsa Petroaleksandrovskte hám orıs úlgisinde tiklengen aǵash úyler menen shirkew bar edi...

Qalay degende de «túrkshe úyrengenim shep bolmaptı», pristav bolıstı albıratqanın esledi. «Til bilmegenimde boyı eki-úsh arshın keletuǵın mınaw bolıstı qoyday juwasıta almaǵan bolar edim». Qarawındaǵıbaǵınıshlı soldatlarǵa hámir qılıp úyrenip ketken, ózgelerden de sózsiz boysınıwdı talap qılatuǵın poruchik óz-ózinen marapatlanıp, ornınan turdı.

—Bunt bolmasın! Golovu otreju!

—Qullıq.

Qısınıspadan terge batıp otırǵan Qulımbet bolıs orıs mırzanıń sońǵı daǵdaǵasın ózine berilgen ruxsat, dep qabıllap ornınan túrgeldi de qolına uslaǵan bórkin basına kiyiwge júreksinbey bólmeden shıqtı.

Bul waqıtlarda oyaz báshiriiń bólmesinde bashqurt báshir menen tatar jigiti ábden shúyirkelesip atırǵan edi. Bolısqa húrmet etip, orınlarınan túrgelisti. Sorawlı názerleri bolısqa qadaldı.

—Seyfulmálik, sen shıǵıp tur, báshirge ońasha aytatuǵın gápim bar,—dedi tilge kirgen Qulımbet.

—Meyli...Seyfulmálik tısqa shıǵıp ketti.

—Tamır, dedi Qulımbet bolıs jalınıshlı dawıs penen. Sen bileseń, kewlim sezip turıptı. Ústimnen pristavqa kim arız qıldı eken?

Báshir iynin qısıp, sırlı túrde mıyıq tarttı.

—Bilmesem...

—Seniń bilmewiń múmkin emes, tamır. Qolları menen beshpentiniń kisesin qarmalap, birneshe manatlardı báshirdiń aldına qoydı.—Bilip ber!

Kútilmegen háreketten be, júzine qan tewip qızarǵan báshir dárhal pullardı alıp kisesine saldı.

—Háreket qılaman bolıs aǵa...

—Taza pristav penen tanıstır...

—Házir ǵana tanısıp almadıńlar ma?

—Bul tanıslıq basqa. Úyimde mal soyıp, qonaq qılıp, tanıspaqshıman.

—Boladı. Pristavqa retin tawıp jatıǵı menen túsindiremen.

Bálkim barar...

57

—Barar emes, baratuǵın qıl...

—Háreket qılaman...

—Háreket qıl!

Kewlindegi múddáhasın aytıp, azǵana jeńillengen bolıs pristav keńsesinen keń qádemler menen shıqtı. «Dáslepki kórgende sustı basqan menen sońınan qádimgi orıs mırzalarday apaq-shapaq bolıp ketermen-aw», degen qıyal menen dárwaza taman júrdi.

Tısqarada Seyfulmálik báshir bolıstı kútip turar edi.

Qulımbettiń izine únsiz erip kele berdi. Biraz júrgennen soń bolıs birinshi bolıp sóz basladı.

—Bashqurt báshir menen ábden úyirkelesken kórinesiz, qaysı jerlik eken?

—Kama degen dáryanıń boyında jaylasqan Petropavlov degen awıldan eken.

—Tuwısqan bolıp shıqqan shıǵarsız?

—Joq, ol bashqurt eken.

—Ekewi bir xalıq emes pe?

—Yaǵaw. Tili jaqın, jeri jaqın, dini bir bolǵan menen ekewi eki xalıq-ǵoy.

—Solay ma ele. Men ekewi bir xalıq dep júrsem...Onnan kitap aldıń ba? Bolıs jigittiń qolındaǵı kitaplardı kórip qalıp edi.—

Qáne, bismilla dep uslap kóreyik, jaqsını kórmek ushın.

—Bul kitaplardı«bismilla» aytpay uslasa da boladı,—dedi jigit kúlip. Orıssha jazılǵan bular...

—Há, bular orıssha ma ele? Jaraysań, Seymulmálik, dep jigittiń jawırnınan qaqtı. Pristavqa báshir bolıwǵa jaraysań, mágar waqtı kelip bolarsań da, sonda biz qılǵan jaqsılıqlardı umıtpassań, bala.

—Álbette, álbette,—dep qısınıp kúlimsiregen jigit bas iyzedi. Aytqanıńız kelgey aǵa.

«Seyfulmálik oyaz báshiri bolsa maǵan shep bolmas edi, qalay degende de óz adamıń...», hár qanday jaǵdayda da óz mápin oylaytuǵın bolıstıń kewlinen usınday oylar keshti.

Qısqa bazar kúni edi. Bolıs dán bazarına barıwdı qıyal etti. Birinshiden bazar nırqın kóredi, ekinshiden ótken saparı jigitlerine aytqan gápin pristavqa jetkizgenlerdiń aldınan misli

heshteńe bolmaǵanday kókiregin kerip, aqpatsha bergen shıtaqtı kózkóz qılıp, alshańlap qádem basıp ótedi, bul háreket penen óziniń pristavqa jaqın ekenligin, bazardaǵı kimlerdidur pisent qılmaytuǵınlıǵınkórsetedi. «Bilip qoysın olar, Tallıq bolısı

Qulımbettiń kim ekenligin». Joldı bazar taman burǵan bolıstıń izinen jas tatar báshir erip keler edi.

—Dán bazarına baramız...

Balıq bazarında sawda qızǵınǵa usaydı. Xalıq biykarǵa shawqımlı jerdi:«balıq bazar», dep atamasa kerek, kim satıp, kim alıp atırǵan

58

bul orında adam seńdey soqlıǵısadı. Jeken márdanlar menen tal sebetlerdegi balıqlardıń birazın qarıydarlar kórsin, dep jerge tóselgen jekenlerdiń ústine jayıp taslaǵan balıq satıwshılar dawıslap:

—Balıqqa kelip qalıń?

—Shortan balıq, sorpası tımawǵa dawa, shortanǵa kel!

—Lapısh, lapısh, lapısh! Tikensiz, may qabasań!

—Súwen menen bekire, bekire menen súwen!

Qatarlastırıp qoyılǵan, satıwǵa shıqqansha ızǵar jerde, yamasa suwda saqlanǵan balıqlar tiridey kórinedi. Qarıydarlar tisleri pákidey ótkir, tumsıǵı súyir bolıp kelgen qılıshtay shortanlardı, murtları bir qarıs, awızları jayıqtay, reńki qara ılaqalardı, mayı sırtına shıǵıp turǵan jup-jumırı súwenlerdi, gúmistey teńgeleri

quyashqa shaǵılısqan appaq shabaqlardı, uzınlıǵı bir arshın keletuǵın, jawırınları gedir-budırbekirelerdi gá bılay, gá bılay awdarıp,

tóńkerip kórip, sawdaǵa kirisedi.

—Súwenińe eki teńge...

—Yaq qosıńqıra, kórmeyseń be úlkenligin, bala-shaǵańdı bir toydıradı.

—Neni qosaman... Eki teńge bahası, ózi...

Adamlar sawdasın qoyıp, bul jerden ótip baratırǵan bolısqa qaraydı. Birazlar qızıǵıwshılıq, bazılar qızǵanıwshılıq názerleri menen baǵadı. Ekewine de sebep bar, bolıs mal-dúnyalı, abıroylı, sózi tas kesedi. Qızǵanısh penen baǵıwshılar: keshe júrgen ózimizdey qarapayım adam edi, quday ıǵbal beripti, nege oǵan bergendi táńri maǵan bermeydi, dep ishleri kúyedi, shaması. Qullası, dúnyanıń isleri sol ekenligin kópshilik bilse, kópshilik bilmeydi.

Dán bazarındaǵılar bolıstı burınǵıdan ózgeshe kútip aldı. Onıń kelgenine quwanıwshılardan kóre qáweterlengenler kóbirek edi. Bolıstıń ústinen kimnińdur arız etkenligin Qulımbettiń ózinen burın bazardaǵılar esitken, birazları taza kelgen pristav qattıqol

eken, bolıstıń jazasın beredi, dep oylaǵan bolsa, basqalar, háy qaydan bileyik, onda pul kóp, kórerseń, bul orıs mırzanı da aqshaǵa satıp aladı, dep gúńkildesip júrdi. Bolıstıń dán bazarına párwayı pánseri, arqayın kirip kelgenin kórgenler, kimdur, onı oyaz keńsesiniń dárwazası aldında kórgenligin aytıp úlgergen edi, onıń taǵı

pristavtı satıp alǵanlıǵın boljawǵa ótti.

Bolıs dán bazarınıń basınan kirip, ayaǵınan shıqtı. Bidaydıń, júweriniń, máshtiń, salınıń, jońıshqa tuqımınıń, qullası satıwǵa alıp kelingen ne nárse bolsa barlıǵınıń bahasın bilip aldı. Biraq

heshkim menen sawdalasıp: pálen dánińniń batpanı neden, dep soramadı. Oǵan zárúrlik te joq edi. Bul jer bazar ekenligin, ondaǵı nırqtı

satıwshı menen alıwshıdan ózge heshkim qoya almaytuǵının bolıs 59