Kenesbay Karimov - Aqqapshıq

Hár kim óz oyları qushaǵına súńgigen ana menen bala tınıshsız tańdı atırıp, shay halqas qılǵannan soń ana birinshi bolıp sóz basladı.

—Endi Qálmenniń aldına barıp jalınıp, ózińdi jerge urmayaq qoy qulınım,—dedi sınıq dawıs penen. Ózi-aq qudaydan tabar.

Onı da baqqan bále bar shıǵar.

—Ózim de sonday oydaman,—dedi Asqar. Dawısı jigerli shıqtı.

Qandayda bir úzil-kesil sheshimge bekingenin sózinen ańlawǵa bolatuǵın edi. —Men ele sonday bay adamǵa aylanaman, Qálmenge usaǵanlardıń ózi meniń xızmetimde boladı.

Náziypa ulına úmitli kózleri menen tigildi. Ishinen: «ilayım, solay bolǵay», degen oylar keshti. Nesi bar, mańlayına bay bolıw jazılǵan bolsa, álbette soǵan erisedi».

—Onıń jolın oylap kórdiń be, Asqarjan. Qolıńda sarmaya joq, pisetińde barıńa, atańnan qalǵan azǵana miyrasqa basqa bir insapsız iye shıqtı,—dep qamsıqtı ana.

—Jaqsı tús kórippen,—dep kúldi balası. Sonday jaqsı tús edi, esittirip aytıwǵa kóziktirip alaman ba, dep qorqaman.

—Ilaya túsiń ońınan kelgey, kerek bolsa maǵan da aytpa, kózikse kózigip júrer,—dedi hayal shın kóńli menen. Biraq óziń jaqsılıqqa jorıp, ishińnen tákirarlap júre ber, qaraǵım. «Jaqsı niyet jarım

ırıs», degendey álbette, niyetińe jetiserseń, qulınım.

***

Asqar anasınıń qaraúyinen shıqqanda quyash arqan boyı kóterilgen,

átiraptaǵı kók shópler shıqqa malınǵan, sháhárge baratuǵın soqpaq joldıń eki boyındaǵı jońıshqalıqtanbódenelerdiń «bıtpıldıq, bıtpıldıq» dep sayraǵanları qulaqqa shalınıp qalar, boy júwerilerdiń bolıq basları dánin kótere almay iyiler, atızlar

arasına hár jer hár jerge úyilgen ılay dińgekler menen sherteklerdiń

ústine shıǵıp alǵan balalar pisip shamalasqan boy júwerilerdiń shımshıǵın qorıwǵa kirisip ketken, olardıń qolındaǵı kendir qabıǵınan esilgen, adamlar ne ushındur «palaqpan» dep ataytuǵın, hawada aylandırıp-aylandırıp silkip qalǵanda, «shart» etken

ájeptáwir ses shımshıqlar túwe adamdı da shorshıtatuǵın quralların silkip-silkip qoyar, alısraqtaǵı atızǵa jabılǵan shımshıqlardı úrkitiw ushın aldın-ala tayarlap qoyǵan judırıqtan kishirek saz keseklerdi saqpanǵa salıp atıwdı baslaǵan edi. Átiraptaǵı kórinisler óspirim jigittiń kewlin kóterip, keshegi waqıyalardı umıtqanday boldı.

Sháhárge kirip kelgende keypiyatı jaqsı, kózi menen állenelerdi izlep, asıqpay qádem taslar edi. Balalıǵınan Qálmen baqqalǵa járdemshi bolıp, sebet yamasa qap kóterip, kósheme-kóshe júre

20

bergenlikten oǵan sháhárdiń hár bir dıǵırıǵı yad bolıp qalǵan.

Otın bazardan arıda mal bazarı, onnan órde etik bazarı, ortaraqta jaylasqan baqqal bazarı, ǵálle bazarı menen shıpta bazarı bir-birine jaqın. Bárqulla shawqımǵa tolı, úlken qara qazanlardıń astına jaǵılǵan ottıń tútini sháhárdiń ústin qaplap turatuǵın balıq

bazarı, onnan arıdaǵı nanbaylar, qassaplardıń dúkanınıń aldındaǵı baqayshılar... Qullası, qay tamanǵa qarasa ózine tanıs bazardı, qısqa bazar menen uzın bazar kúnleri átiraptı toltırıp, shawqımı kókke

órlep turatuǵın kósheler, kimi shógirme, kimi teri menen jiyeklengen degeley, kimi qamarı bórk, kimi reńli jipek sabaqlar menen ádiplenip, qandaydur naǵıslar túsirilgen qara qalpaq, qurash, bolmasa teriden keń-mol etip tigilgen, jelkesin jawıp turatuǵın tumaq, molla menen qazı-kálanlardıń kelisigin keltirip orap, bir ushın iynine taslap

qoyǵan sálleleri, aq jawlıq taslaǵan, kiymeshek kiygen, jegde jamılǵan, aydınlı oramal, mádeli oramal tartqan keywanılar menen kelinshekler, sáwkele kiyip, óńir monshaq, bolmasa baqa túyme asınǵan qızlar... Bul kóshelerde Asqar ózin balıq suwǵa kirgendey sezinedi.

Usınday alamannıń ishinde kiyatırıp, búgin qısqa bazar ekeni oyına uralıp, adamlardıń bazarlawǵa kelgenin ańǵardı. Kewlindegi izgi úmitlerden ayrılıp qalıwdı qálemey keshegi unamsız kórinislerdi sanasınan óshirip jiberiwdi qáledi. Kózleri alaman

ústinen asırılıp, alısıraqqa tógiler, tınıshsızlanıp birnemeni izler edi.

Kegeyliniń kópiriniń ústine kelip irkildi. Júzin qublaǵa qaratıp, dáryanıń órine názer tasladı. Jazdıń kúngidey tasıw bolmasa da suw tolqıp-tolqıp aǵar, kóz jetpeytuǵın kók jiyekke barıp tutasıp ketken edi. Alısıraqta jaǵaǵa irkilgen birneshe ushan kemeler kózge taslandı. Olardıń ústinde júk túsirip atırǵan adamlar

qumırısqaday kishkene bolıp kóriner edi. «Ýh, qáne endi Xiywa menen Xojeliden kemeli tawar ákelsem»... Soń arqasına aylandı. Bul tamanda da dárya qılıshtay jaltırap, tawlanıp aǵıp atır edi.

Kewline uyalaǵan izgi úmitlerdiń sebepshisi ne edi? Usı kópir me? Náwpir suwlı Kegeyli me? Kózleri menen biyik-biyik imaratlardı izley basladı. Onday imarat kózge shalınbas edi. Páskeltek etip atpa ılaydan salınǵan tamlar, bolmasa qamıs qaqıralar tar kóshelerdiń boylarında bir-birine iyin tiresip turıptı.

Kórgen jaqsı túsińe inanǵan jaqsı, biraq qánekey sol túsiń ońınan kelse...

Kópirden túsip bası awǵan tamanǵa adımlap ketti. Dıǵırıqlardan aylanıp, basın kótermey júrip otırıp Qálmenniń dúkanı jaylasqan baqqallar kóshesiniń basına kelip qalǵanın kórip, izine qayttı. «Ayaǵım úyrenip qalǵan kórinedi», dep oylap, ózinshe tońqıldandı. Qálmen baqqaldıń dúkanı turǵanda bul kóshege kirmegenim bolsın»...

21

Izine qayrılıp, bası awǵan tamanǵa júre berdi. «Pal ashaman, joǵıńnıń dáregin aytaman, erteń ne bolajaǵın qolıńa uslatqanday aytaman»... «Qáne jigit, qumalaq taslap bereyin be, qayırıl beri...» degen shawqımlardan ózin palkerler menen kózi ashıqlar dán satıp, mal satıp qaytqanlardı ańlıp otıratuǵın tar kóshege kirip qalǵanın bildi. Esitkeni bar edi, pallı da bolma, palsız da bolma, degendi. Qay jerge bas urarın bilmey daǵdırıp turǵan Asqar qumalaqshıǵa qumalaq taslatıwdı oyına alıp, kimnińdur aldında irkildi.

—Kel jigit, qumalaq taslayın!—dep jik jappar bolǵan sırıqtay uzın hám arıq-turaq, adamǵa tik qaramay, názerin jerge qadap turǵan palkerdiń aldında irkilgen Asqar qolın kisesine salıp, pul izledi. Bir-eki teńgeler qolına ilindi.

—Sadaqańdı mına jerge tasla,—dedi palker sheti sınıq qabaqtı kórsetip. Sońınan uwısında sıǵıla-sıǵıla sıyqalanıp qalǵan bir uwıs mayda taslardı aldında jayıwlı jatırǵan, eski hám kirlep ketkenlikten reńki qandaylıǵın parqlap bolmaytuǵın shúberektiń

ústine shashıp jiberdi.

—Áne, palıń keldi jigit, taslar seniń táǵdirińde ne bolatuǵının aytıp turıptı, haw, seni mol ǵáziyne kútip turıptı, súyinshińdi ber. Qumalaqshı palkerdiń tırnaqları ósip, kirlegen qap-qara qolı jayıldı.

—Aldın aytıp al!—dedi Asqar da bos kelmey. Súyinshi bolsa alasań.

Palker qolın kóterip taǵı túsirdi de tez háreket penen taslardıń birin ortaǵa, birin shetke súrip, gúbirlenip, árwaqların shaqırıp,

ózi menen ózi sóylesip aldı. Sońınan jigitke júzlendi.

—Súyinshi bermeseaytpaymız,—dep árwaqlarımhákislenip atır. Jigit kisesin tintip teńge taptı. Baqır teńge «jıńǵır» etken

ses shıǵarıp, sınıq qabaqqa tústi.

—Árwaqlarım aytadı,—dedi tershigen mańlayın eski shapanınıń uzın jeńi menen sıyırǵan palker. Seni úlken mal-dúnya, dáwlet kútip turıptı. Bir ay deyin be, bir jıl deyin be, bir gúze altın tawıp

alasań. Keleshekte Shımbay sháháriniń sennen úlken bay adamı bolmaydı.

Palkerdiń átirapına tegin qızıq kóriw, ózgeniń pinhamı sırına sherik bolıwǵa qumar bolıp jıynalǵanlardıń qızǵanıshqa tolı názerleri Asqarǵa tigildi.

—Keleshekte bay boladı...

—Ǵáziyne tawıp alatuǵınlıǵın aytsesh...

—Awa-dá! Baxıtlı jigit qusaydı.

—Qánekey, men hám bay bolsam...

—Al men oǵan uqsap ǵáziyne tawıp alsam...

Asqar mıyıǵınan kúlip qoydı. «Adamlarǵa hayransań, ele erisilmegen baylıq penen tawıp alınbaǵan ǵáziyneniń ústinde bas qatırıwlarına qara».

22

—Áne jigit, meniń qumalaqlarım seniń baxtıńnan sóylep turıptı,

árwaqlarım baylıǵıń haqqında sıbırlamaqta.

—Aytqanıń kelsin!—dedi Asqar shın ıqlası menen.

—Bay bolıp ketseń bizdi umıtpa... Bul palkerdiń dawısı, onıń bir kózi átirapqa baǵar, al ekinshi kózdiń shuqırında tırtıqlar

ǵana qalǵan edi.—Meni tawıp alıwıń ańsat, kórip turǵanday bir kózim kór...

Asqar onı ne dep jubatarın bilmey albıradı. Taǵı birneshe teńgeler beriw oyına kelip, kisesin tintkiledi, biraq kamzolınıń kisesinde heshteńe joq edi.

—Umıtpayman... degen sóz tiline kelgenine quwanıp ketti. Álbette, umıtpayman.

Degen menen palkerdiń boljawı jigittiń kewlin ádewir kóterdi. «Bay bolsam ne bolıptı. Ózgelerden qay jerim kem eken. Bálki ǵáziyne de tawıp alarman»...

Usınday oylar menen sháhár kóshelerin aylanıp, bazarshılarǵa aralasıp keshke deyin teńselip, kisesindegi eki-úsh baqır teńgelerin palkerge berip, sandalıp, keshqurın ash bolıp hám harıp-sharshap úyine oraldı.

Aqsham uyqıǵa jatqan menen uyqısı kelmedi. Aqırında bir sheshimge toqtaldı. Qálmende ketken haqısın qaytarıw, onıń bergen qorlıǵın aldına keltiriw dárkar! Qalay etip, qanday jol menen, degen sawallarǵa ele juwap tappaǵan edi.

Tańda turıp, kiyinip jolǵa atlanbaqshı bolǵanlıǵın kórgen anası soradı:

—Endi ne qılmaqshısań ulım?

Asqar kúlimsirep, dedi:

—Sawdager bolmaqshıman.Sháhárdegi eń bay sawdager.

Onıń niyetinen ózge ya sarmayası, ya isengen adamı, ya dúkanı, ya maldúnyası joq ekenligin Náziypa bilmegende kim biler edi.

—Isti neden baslamaqshısań balam?

—Nanbayǵa shákirt túsemen.

—Ilayım isiń ońınan kelgey!

***

Nanbaylar kóshe bolıp otırmaytuǵın, hár máhállede, yamasa bir neshe kóshede bir-eki nanbay bolatuǵın edi. Olardıń ishindegi eń

insaplısı menen qolı ashıq saqıyı Mátkarim nanbay desedi. Mátkárim nanbaydıń xiywalı, degen laqabı da bar, soǵan qaraǵanda sháhárge sol tamanlardan kelip ornalassa kerek. Sońǵı payıtlarda basın oramal menen tańıp alıp, ústine uzın shapan kiyip, belin baylap, murtın suwlap tandırǵa ózi nan japqandı qoyǵan, shetirek jaydaǵı átirapı keń, sırtı paxsa diywal menen qorshalǵan nanbayxananıń bir tamanındaǵı bastırmalardıń astında qatara

23

tandırlar dizilip turatuǵın bolsa, oǵan qarama-qarsı teris áywanlarda un saqlaytuǵın dánxanalar, undı elep, qamır iylenetuǵın kesekten salınǵan sıpalar sozılıp ketken.

Ayqara ashılǵan dárwazadan kirip kelgen Asqardıń kózleri túsken dáslepki kórinis joqarıdaǵıday bolıp, Asqardı tańlandırmadı. Ol nanbayxana ishi bunday bir jón dep oylamasa kerek, sebebi nanbaydıń imaratı sırttan qaraǵan adamǵa ózinshe sawlatlı kóriner edi.

—Mátkarim xiywalını kórmekshi edim,—dedi Asqar ózindey duwqat shapan kiyip, belin baylaǵan, murtı endi tap berip kiyatırǵan xızmetkerge.

Ashıq turǵan bir esikke súńgip kirgen xızmetker tez qaytıp shıqtı.

—Kiriń!

—Ássalawma áleykum!—dep táńir sálemin berip ójirege kirgen Asqar tórde turǵan aǵash káttiń ústindegi kiyizde maldas qurınıp otırǵan murınlı, qalıń qasları astında shuqır jaylasqan kózleri

tuwrı baǵatuǵın nanbaydı kórdi.

—Xosh xızmet,—dedi qolı menen edenge tóselgen kiyizge otırıwǵa nusqaǵan nanbay. Qırǵıy qabaq astındaǵı kózler jigittiń bastan-

ayaǵın bir sholıp ótiwge úlgerdi.

—Xızmet izlep kiyatırman.

—Shaması bir jerde kórgenge uqsataman,—dedi nanbay jigitke tigilip.

—Kórseńiz itimal. Qálmen baqqaldıń dúkanında xızmetker edim.

—Nege?

Mátkarim nanbaydıń awzınan shıqqan bul sorawda kóp máni jámlengen edi.

—Bul uzaq tariyx, nanbay aǵa,—dedi Asqar basın iyip.

Qullası, ol meni urlıqta ayıpladı.

—Urlıqta? Onda qalay?

Bul soraw taǵı da kóp mánige iye bolıp, nanbay jigitke: «Sonda qalay etip meniń xızmetime kirmekshiseń?» demekshi edi, shaması. Onı Asqar ańlap aldı.

—Men urlıq qılmadım. Ol dóhmet edi.

—Dóhmet? Qızıqsań jigitshe. Men hár nárseni óz atı menen atap úyrengen adamman. Saǵan dóhmet qılǵanday sebep bolǵan ba ózi?

—Bolǵan edi. Jigittiń hawazı isenimli shıqtı.

—Qanday sebep eken ol, jigitshe esiteyik qáne? Nanbay júzine jarasımlı uzın murtın bir-bir burap qoyıp, jigitke tigildi.

Mıyıǵında «Qáne jigit, urlamaǵanıńdı ne menen dáliller ekenseń?» degendey mısqıllı kúlki payda boldı.

—Qálmen baqqal meniń ákemniń sawda dostı edi. Bul waqıya ele men náreste gezimde bolıp ótken eken, onı maǵan anam aytıp bergen,— dedi Asqar, tolqınlanıp. Ózin misli qazınıń aldında turıp, arzı-

24

halın bayanlap atırǵan adamday sezindi. Ekewi sherik bolıp, jabıq kósheden baqqallıq dúkanın ijaraǵa alıp, ishin shiyrinlikler menen toltırıp, sawda islewge kirisken. Qullası, ákem suwǵa ketip ólgennen soń bul isler baslanǵan edi, dep bolıp ótken waqıyalardı nanbayǵa aytıp berdi. Óziniń dilwar bolıp ketkenligine ózi tańlandı. Shaması aytqanları isenimli esitilgen bolsa kerek, onı tıńlaǵan nanbaydıń suwıq júzi jılıǵanday boldı.

—Aytqanlarıń rasqa uqsaydı,—dedi ol. Qálmen baqqaldıń bergen tilxatı bar ma?

Asqar ókinish penen bas shayqadı.

—Bir saparı, «Taqjap» jıǵıp ketip awılımızdı suw alǵanda baqqal bergen tilxat sandıq penen birge suwǵa aǵıp ketipti.

—Bul gápiń endi yalǵanǵa megzep ketedi,—dedi nanbay. Biraq sózińde jan bar uqsaǵan. Meyli, onı anıqlawǵa boladı. Alaqanday sháhárde

adamlar bir-birin, kerek bolsa ótmishtegi biyneqoyasın hám jaqsı biledi. Kimde-kim birewdiń haqın jep, onı ózgelerden qıpsalayman dese, aljasıptı. Erteń usı payıt aldımda bol, sonda qanday sheshimge kelgenimdi óz awzımnan esiteseń. Ol Asqar kelgende qalay maldas qurınıp atırǵan bolsa, sol otırısın ele buzbaǵanına jigit ishinen hayran qaldı. Kewlinde úmit oyanıp, izine qayttı.

Erteńine aytılǵan waqıtta tayın bolǵan Asqardı nanbaydıń xızmetkeri kútip aldı.

—Xızmetke alındıń,—dedi ol Asqarǵa. Haqıń xızmetińe qaray tólenedi.

Asqar jeń túrinip, iske kirisiwge tayar edi.

—Xojayın bir jaqqa ketken, járdemshisi awırıp qalǵan. Dánxanada bolsa un tawsılıw aldında. Sol ushın házir at arba menen un qarazǵa jónewińe tuwra keledi.

—Meyli kettik!

—Erkinbay, arbańdı jek,—dep qıshqırdı xızmetker.

—Qarazǵa ma?

—Qarazǵa!

—Házir mine.

Orta boylıdan bálentirek, duǵıjım deneli, at jaqlı, qır murınlı, onı «shıraylı», dep aytsa da bolatuǵın edi, basına ósik júnli qozı terisinen tigilgen selkildek shógirme kiygen, otız jaslardan asqan, qara murtlı kisi háwlide turǵan arbaǵa at jekti. Olar kóp uzamay

nanbayxanadan shıǵıp, sháhárdiń arqa tárepinde jaylasqan un qarazına qaray jol aldı.

Tar kósheniń eki boyında sozılǵan páskeltek úylerdiń esigi sırtqa-kóshege qaraǵan, hár jer-hár jerde úylerdiń aldına shıǵıp, balaların qushaqlap, annan-mınnan sóylesip otırǵan keywanı hayallar menenqız-kelinshekler gezlesedi. Olardıń jası úlkenleri etekleri

25

jerge tiyetuǵın shıt yamasa aspan kók reńge boyalǵan bóz kóylekleriniń sırtınan bóksesine túsip turǵan qara yamasa qızıl maqpaldan beli qınama etip tigilgen kamzollar kiyip, baslarına aq yamasa kók reńdegi oramallar jamılǵan, al jas kelinshekler kók yamasa qızıl reńli uzın kóylekleriniń sırtınan jol-jol qızǵısh matadan

tigilip, jipek sabaqlar menen naǵıslanǵan jegde dep atalatuǵın, etegi dizesine jetetuǵın jamılǵını aydınlı oramallarınıń ústinen

taslap alǵan, olardıń kiygen kiyimleri Asqardıń názerin ózine tarttı. Ásirese, állenelerge qıńırlıq qılıp atırǵan úsh-tórt jasar qara kózli balanıń qolınan uslap turǵan tulımshaǵı salbıraǵan, onıń qız ekenligi tulımshaǵınan bilinip turar edi, qızdıń qızıl

ǵıjım maqpal beshpentiniń jawırnına taǵılǵan jasıl reńli jawırınsha pashshayı taqıyasınan tógilip túsip, eki iyninen asırılıp, jawırnın jawıp turǵan juwan burımlarınıń arasınan anda-sanda kórinip jigitti hayran etti. Bárinen beter kózlerin aytpaysań ba? Shaması úkesi bolsa kerek, qıńırlıq etken balanıń kózlerindegi jastı sıpıra turıp, kósheden ótip baratırǵan at arbaǵa,

onnan da beter, altaqtada otırǵan qara murtlı eńgezerdey kisi menen onıń janındaǵı jas jigitke tańlanıp qaraǵan edi, Asqar nedendur qısındı ma, juqa júzine qan tewip, qızarıp ketkenin ańlamadı.

Arba kósheden ońǵa burılıp, jolǵa túsip, birneshe qádem júrgennen soń Asqardıń shıdamı tawsılıp soradı.

—Mınaw qaysı kóshe edi?

—Sháhárde xızmet qıldım deyseń, bul kósheni bilmegeniń qalay? Arbashılarkóshesi-ǵoy,—dedi Erkinbay.

—Arbashılar...

Sháhárdiń tısqarısındaǵı qarazǵa jetip kelgende kún sáske tús bolıp qalıp edi. Arbaǵa jegilgen attıń dizginin aǵash dińgekke baylap, ekewi ishkerige kirdi. Digirmanxananıń ishi ádewir qarańǵı bolıp, sırttan kelgen adamnıń kózi úyrengenshe kóp nárseni kóre almaydı eken.

—Mátkarim nanbaydan keldińler me? Bul qarazshınıń dawısı edi.

—Awa, nanbaydan.

—Onıń unı tayar, házir... Kóp ótpey digirman iyesiniń ózi kórindi. Bet-awzına qonǵan appaq un tozańınan onıń júzi menen saqal-murtınıń reńin ayırıw qıyın edi. Iynine salınǵan ala qaptı aylanıp turǵan digirmannıń ústine atıp urǵan eńgezerdey iri digirmanshı bularǵa qayrıldı. Jáne bir mártebe:—Házir,—dedi de jegilgen túye tınbay aylandırıp turǵan digirmannıń ústine minip, ortadaǵı uraday tesikke qaptaǵı dánnen sıyǵansha tókti, soń tómenge

ǵarǵıp túsip, hámir etti.

—Sarqıtbay, túyeni irkip suw ber de, sońınan ayday ber.

—Xup boladı.

26

Asqar tóbesinen jarıq túsip turǵan úlken digirmanxananı qızıǵıwshılıq penen kózden keshirdi. Adam balasına kóterip qoyıw túwe hátte ornınan qozǵap qoyıw múshkil bolatuǵın giddiman digirman tasınıń ústińgi bólegine ornatılǵan, juwanlıǵı adamnıń sanınday keletuǵın uzın aǵashqa bekitilgen bekkem shınjırlardıń ushı túyeni

hár tamanınan shırmap alǵan arqanlar menen qayıslarǵa bekitilgen edi. Digirmanshınıńjárdemshisi kózildirikkiygizilgen túyeniń buydasınan tartıp toqtatıp, aǵash shelekti onıń aldına qoydı da, kózine baylanǵan kózildirikti aldı. Túye jániwar bir bozlap jiberip, aǵash shelektegi suwdı ishe basladı.

—Qáne kettik, shaması digirman kórmegenge usaysań, ele bul jerge talay keleseń! Digirmanshı kútip qaldı.

—Ya?

—Un tasıymız. Arbanı dánxanaǵa jaqınlat!

Digirman menen túyeden kóz úze almay turǵan Asqar ózine keldi.

Tez sırtqa shıǵıp, dińgekke baylanǵan attıń shılbırın sheship, Erkinbay kórsetken taman jeteledi.

—Qáne, qap al, múyeshinen tut!

At arbanıń arqalıǵına digirmanshınıń iyninen «dúrs» etip túsken qaptıń salmaǵınan arısqa jegilgen beli mıqlı jiyren at teńselip ketti.

—Jaylastırıp bas, salmaq bir jerge túspesin! Bul ekinshi qapshıqtı kóterip kiyatırǵan Erkinbaydıń dawısı.

Bala jigit Asqar sırtınan qaraǵanda arıq-turaq, ilenáziklew kórinse de, alla onı kúshten qurıalaqan jaratpaǵan, óz qatarlarınıń birazınıń jawırnın jerge tiygiip qoyatuǵın edi, biraq qara miynet etip qabarmaǵan qollarına salmaqlı qaplar baǵınǵısı kelmedi. Birinshi qaptı qozǵap qoyıw bárinen múshkil boldı. Arbanıń altaqtasına taban tirep, bir ámellep qaptı ultanǵa jatqızdı. Soǵan deyin ekinshi, úshinshi qaplar eńgezerdey digirmanshı menen Erkinbaydıń iyninen arbaǵa qular edi. Duwqat shapanın sheship, altaqtaǵa tasladı, alatpa bóz taqıyası da sol tamanǵa taslandı. Bóz kóylegi jawırnına jabıstı. Aqırǵı qaptı bálentlegen qaplardıń ústine shıǵarıwǵa Erkinbay járdemlesti.

—Barlıǵı on qap, otız batpan,—dedi digirmanshı mańlayınıń terin jeńi menen sıpırıp.

—Yaqshı, otız batpan, dep jetkizemen.

Arbanıń ornınan qozǵalıwı qıyın boldı. Erkinbay bir arıstaǵı, Asqar ekinshi arıstaǵı shúyden demep, jiyren atqa kómeklesti. Olar jolǵa tústi.

Qaytarsın arıstan attı meshewlep, aqırın kele berdi. Asqar jol boyın tamashaladı. Sháhárdiń sırtında úyler shashaw jaylasqan. Jıńǵıl menen qorshalǵan háremler, onshelli úlken bolmaǵan birneshe

27

túp erik, jiyde, shabdallardan ibarat baǵlar janınan ótti. Sháhár kósheleri baslanar jerde bir sheti qulaǵan, qarabaxanaǵa aylanıp baratırǵan góne tam jigittiń názerinen shette qalmadı. Tamnıń

á tirapında hár jer hár jerde qazılǵan kishigirim uralar menen shuqanaqlar sırlıday kórindi. Joldasınan soradı:

—Erkinbay aǵa, mına góne tam kimdiki eken? Qandaydur shuqanaqlar...

—Áy, isi erikkenlerdiń isi bul, dedi arbakesh qolın bir siltep.

—Sonda da...

—Esitpegen be ediń? Bul Qazaqbay sarraptıń góne tamı. Óziniń

ólgenine birneshe jıllar boldı. Iri puldı mayda pulǵa almastıratuǵın, uzın hám qısqa bazar kúnleri: gúmiske baqır, gúmiske qara pul,—dep baqırıp júretuǵın edi. Ózi ólgende izinde balalarına miyras qaldırmaptı, degen ǵáweset taraldı. Balalarınıń biri báńgi, biri qumarpaz bolǵan kórinedi. «Ózim ólgen soń ullarım tıyınlap

jıynaǵan dúnyamdı shamalǵa suwırmasın», dep bar pulın jerge kómgen, desedi. Ózi ólgen soń tamı qarawsız qaldı, balaları óz baydalına

ketti. Adamlar:—Qazaqbay sarraptıń kómgen ǵáziynesin tawıp alamız,—dep átiraptı qazıp taslaǵan. Bazılar:—Kimdur Qazaqbaydıń teńgelerin pálenshe tawıp alıptı, dese, taǵı birewler, ol biykar emish,— deydi. Qullası ǵáziynege iye bolıwdı qálewshi eserler biziń zamanda tabılıp turadı,—dedi Erkinbay.

Kiyatırsın onshelli ashılıspaǵan Erkinbaydıń bul gúrrińi

Asqardı oǵada qızıqtırǵan edi. «Shaması Erkinbay aǵa kóp nárselerdi bilse kerek, ózi de batır, aytqanınan qaytpaytuǵın bir sózli adamǵa megzeydi»,—dep oyladı jigit at arbanıń janında asıqpay adımlap kiyatırǵan Erkinbayǵa tigilip. Ásirese Asqardı Qazaqbay sarraptıń jasırılǵan ǵáziynesi haqqındaǵı gúrriń kóbirek oylandırdı.

Óziniń bunnan bir neshe kún burın kórgen túsin yadına túsirdi. Olardıń ortasında qandaydur uqsaslıq barǵa uqsap kórindi. Óz oyları menen bánt bolıp ketken eken, Erkinbaydıń:

—Qáne, arıstıń shúyinen usla, meshewleymiz!—degen dawısı ózine keltirdi. Jol qaysıdur japtıń bálent kópirinen ótetuǵın edi.

Biyikke shıǵıw atqa awır tústi, onısız da júk tiyelgen arbanı tartıp kiyatırǵan attıń omırawınan aqqan ter tuyaqlarına deyin sorǵalamaqta.

—Há, jiyren jániwarım, buyaǵı az qaldı, taǵı-taǵı...

Alǵa!—dep attıń sawrısın shappatlaǵan Erkinbay kúlip qoydı.

Bul at meni talay qıyınlıqtan alıp shıqqan, jolda qaldırmaǵan. Anıǵında arbanıń atı emes, men de arbashı bolayın dedim be, ilajsızbız... Bul sózlerdi arbashı jigit Asqarǵa qarata ayttı ma, yaki ózine me, yamasa adam tilin túsinbeytuǵın jiyrenge ayttı ma, belgisiz qaldı. Olar nanbayxanaǵa kelip unlardı túsirip, nanbayǵa qansha un keltirgenin málimledi.

28

Qaytarsın jol boyı qıyal súrip kiyatırǵan Asqar awır qaplar menen qalay alısqanın eslep, kúlip qoydı. Ústi-bası appaq un bolǵanın kórip, erteń «jaw kiyimin» kiyip shıǵıw kerekligin oyladı. Mátkarim nanbay óziniń tuwrı sózliligi, al Erkinbay arbakesh kópir shıǵarlıǵındaǵı kimge aytılǵanı namálim bolıp qalǵan pinhamı sózleri menen Asqarǵa unadı. Erteń olar menen taǵı ushırasıwdı oylap, quwandı.

—Keldiń be, Asqarjan!—dep anası jıllı júz benen kútip aldı.

—Keldim anajan. Is taptım. Álemde tuwrı sózli adamlar bar eken.

Olar maǵan isendi. Baqqal dúkanında urlıq qılmaǵanıma inandı.

—Solay bolǵay, qaraǵım,—dep qamsıqtı anası.

3.

Bir-eki háptede Asqar nanbayxana jumıslarına úyrenisip ketti.

Erkinbay menen digirmanǵa un alıp keliwge, bolmasa otın bazarınan otın ákeliwge, dán bazarınan biyday ákeliwge bardı. Qol jetispegen payıtlarda un elewdi de atqardı. Házirinshe ústine uzın shapan kiyip, basın orap, tandırda nan jawǵan joq.

—Dánxanada biyday tawsılıptı, arbanı jek, Erkinbay! Asqar da júrsin. Bul sózlerdi aytıp qıshqırǵan nanbay mawıtı shapanın kiyip, álleqashan dárwaza aldında turar edi.

Otın bazarı menen balıq bazarınıń ortasın basıp turǵan dán bazarı qısqa bazar kúni bolsa da adamlar menen tolı eken. Shaması Shımbay sháháriniń arqası menen qublasında, bolmasa kúnshıǵısı menen kúnbatısında jaylasqan basqa bolıslıqlardan hám diyqanlar

menen bazarshılar kelgen bolsa itimal, gúz áyne kúshine kirgen, birer diyqan qıs tátárrigin kóriw ushın óndirgen dáni menen gúnjisin, qabaǵın, bolmasa jońıshqa tuqımı menen paxtasın satıwǵa ákelse, kimdur qıs azıqqa dán alıwǵa kelgen, al kimdur jońıshqa tuqım menen paxta alıp, onı reti kelse qımbatıraǵına satıwdı oylaǵandur, qullası bazar alarman menen satarmanǵa tolıday kórindi Asqarǵa. Baqqal dúkanında járdemshi payıtında sawdanı úyrengen, onıń ústine hárdayım sadaqa sorap dúkanǵa kelip-ketip turatuǵın xojadan ózge hár bir dárwish:«Sawdań ońınan kelsin, házireti payǵambarımız

aytqan, sawdada bereket bar», degen sózlerdi esite berip, kewlinde halal sawdager, bay sawdager bolıw tilegi bárqulla jasırınıp jatırǵan

jigitke sawdaǵa aralasıw júdá unaytuǵın edi. Qapshıqlardı iyinge salıp, uzın boylı Mátkarim nanbaydıń izinde kiyatırǵan Asqar eki kózin alǵan menen satqannan ayırmay, qulaǵın túrip nırqtı biliwge qızıǵıp atırǵanın nanbay da, Erkinbay da elestirmese kerek.

Áne, Mátkarim mawıtı shapanınıń uzın jeńlerin shıǵanaǵına deyin túrip jiberip, orta boylı, nıq deneli, qalıń qara saqallı

diyqan menen sawdaǵa kiristi. Olardıń sawdasın dıqqat penen baqlap turǵan Asqardıń qulaǵı da hesh bir sózdi janınan ótkizip

jibermeydi.

29

Nanbay eshki júninen toqılǵan úlken ala qaptan uwısın toltırıp biyday aladı, bir shımtımın asıqpay awzına salıp shaynay baslaydı, qamırǵa aylandıradı. Uwısındaǵı dándi qapqa qaytarıp salıp, qamırdıń sozımın kóredi. Soń diyqanǵa júzlenip, soraydı.

—Qaydan keldiń?

—Esim bolısınan.

—Neshe batpan dániń bar?

—12 batpan.

—Kelissek bárin alaman.

—Bergenim bolsın, nanbay aǵa.

Shaması bazarǵa dán ákelgen diyqanlardıń birazı onı tanıydı.

Ol bahasın sorawǵa asıqpaydı, dógeregine qarap, eglenedi. Sońınan

ǵana:

—Batpanı neshe teńge,—deydi aqırın.

—Batpanı úsh gúmis teńgeden.

—Eki yarımberemen,—deydi nanbay názerin basqa jaqqa qaratıp.

—Insap, insap,—dep ekilenedi diyqan.

—Payǵambarımız aytqan, sawdalaspay, satarmannıń aytqanına alǵan malıń mákiriw dep, diyqan jora, ber.

Diyqan bórkin sheship, basın qasıp oylanadı. Onıń ushın hár batpannıń ústinde ketip qalatuǵın yarım teńge ansha pul. Qıs kiyatır qılıshın súyrep, úyde hayalı menen balaları, qartayǵan kempiri jolına qarap otırıptı. Balalarǵa bir qatar bóz kóylek-dambal, hayalına aydınlı oramal, anasına aldı túymeli beshpent... On eki batpannıń

ústinde ketetuǵın teńgelerdi oylap, diyqannıń bası qatadı, barmaq búgip payda-zıyanın sanap otırıwǵa bazardaǵılardan tartınadı.

Aqırında uyańlaw dawıs penen soradı.

—Ústine qosıńqıramaysań ba, nanbay aǵa, hár batpanǵa sherek teńgeden.

—Sawdadan tısqarı qolıńa bir teńge beremen. Balıq bazardan eki qadaq quwırdaq alıp jeyseń, bilip qoy, bul sawdadan tısqarı, ákel qoldı.

Ekilenip turǵan diqannıń eziwinde kúlki izleri payda boladı.

«Nanbay insaplı», dep oylaydı ol. «Sawdanıń ústine bir teńge qosatuǵın boldı. Dáslepki sawda-sawda, jáne kim biledi, bazarda dán kóbeyip qalıp, batpanın eki teńgeden berip ketemen be ele?»

—Yaqshı, kelistik, ákel qoldı,—deydi nedendur qáwipsingen diyqan birinshi bolıp qayırlasıwǵa qol sozıp.

«Áne, sawda pitti!», dep oyladı barlıǵın baqlap turǵan Asqar,

Mátkarim xiywalı sawda isin biledi eken. Ózi de razı, diyqan da zıyanda qalıp, qıynalmadı. Nanbay usı sawdadan keminde úsh teńge uttı.

—Ólshep alasız ba? Úyden ólshep alıp shıqqanman. Barlıǵı on eki batpan. Diyqan kózleri menen dán bazarda tárezi tası menen

30

kepshigin arqalap júretuǵın dán ólshewshiler—kappanlardı izley basladı.

—Úyde ólshegen bolsań saǵan isenemen. Mine, teńgeleriń. Barlıǵı 30 teńge, ákel qolıńdı. Mınaw ústine wáde qılǵan bir gúmis, balıq quwırdaqqa...

Diyqan tershigen mańlayın jeńi menen sıpırıp, teńgelerdi sanawǵa kiristi, hár qalay júzge deyingi sanlardı bilse kerek, kisesinen bóz oramalın shıǵarıp, teńgelerdi shetine túyip, qorjınǵa jaylastırdı.

Bir teńgeni salatuǵın kisesi joq edi, onı da salıp, qorjınnıń awzın puqtalıq penen gúrjilep, boyın tikledi. Soń dedi:

—Qaplardı bermeymen, qońsıdan alǵanman.

—Meyli. Qáne jigitler... Nanbay iyinlerine qap salıp, izinde turǵan xızmetkerjigitlerge qaradı.

Dán qaplarǵa salınıp, arbaǵa tiyeldi. Nanbaydıń arbalarına otız batpannan aslam dán tiyeldi. Ol sawda isine pisik eken, Asqar tásiyn qaldı.

Bir payıt bazarda qanday da janlanıw ma, tınıshsızlanıw ma, soǵan uqsaǵan qozǵalıs baslandı hám aldın aqırın, sońınan qattıraq aytılǵan sózler qulaqqa shalındı.

—Bazarǵa bolıs keldi...

—Qaysı bolıs?

—Qulımbet bolıs...

—Qulımbet bolıs?

—Tallıqtıń bolısı...

Sonıń arasında bolıstıń ózi de kórindi. Basına júni ósiklew qozı terisinen tigilgen selkildek qara bórk kiygen, uzın boylı, shegir kózli, jası eliwge shamalasıp qalǵan, qayıń qaptal kisi izindegi birneshe atqosshıları menen dán bazarınıń arqa betinen kirip, biyday menen júweriniń, jońıshqa tuqımnıń, salınıń, qullası dánniń nırqın bilip kele berdi.

Bazardaǵı adamlar:

—Assalawma áleykum, bolıs aǵa!

—Assalawma áleykum..., dep jabırlasıp, birazı qos qollap sálemlesip, ayırımlar sál iyilip tájim qılıp, húrmetin jayına qoyıp atır.

Iynine jelbegey salınǵan duwqat shapanınıń eki qanatı epkin menen jayılıp, bolıstıń keltelew kók mawıtı kamzolınıń belinen baylaǵan altın toǵalı kámarǵa taǵılǵan gezlik pıshaq, onıń janına

ilingen sarı saqtıyan teriden tigilgen hámiyan kózge taslanadı. Ásirese, kamzoldıń kókirek tusına taǵılǵan jipek bawlı altınǵa megzes

reńde tawlanıp, salbırap turǵan shıtaqqa adamlar háwes penen tigiler, onıń ne nárse ekenin bilmey basların qasıp-qasıp qoyar, adamlardıń tańlanısıp atırǵanın ańǵarǵan bolıstıń kewli kóterilip, kókiregin kerip, átirapqa bálentten názer salar edi.

31

Qulımbet bolıs nanbay menen eski tanıslarday qol berip kóristi.

Bazardaǵı nırq jóninde sóylesti.

—Nırq bir jón kórinedi,—dedi nanbay sánli murtın sıypap turıp. Bıyılǵı zúráát jaman bolmaǵan, shaması, bazar biyday menen salıǵa tolı.

—Jońıshqa tuqım menen salınıń bahası qanday eken?

—Ol jaǵı menen qızıqpadım, bolıs aǵa. Men nanbayman, sol ushın biyday sawdaladım.

Bolıs bas iyzep, ilgeri júrdi, salınıń, jońıshqa tuqımnıń nırqın soradı, soń izindegilerdiń birin janına shaqırıp dedi:

—Bazardaǵı salı menen jońıshqa tuqımınıń narqın belgileń.

Salınıń batpanı eki teńge, jońıshqa tuqımnıń batpanı on teńgeden aspasın, sol bahadan alıp, sháhárdegi dánxanaǵa jaylastıra beriń, esabın

ózime aytasız.

Atqosshı:«maqul»,—dedi de janındaǵılarǵa ımladı.

Bazarda hár jer, hár jerden qattı-qattı dawıslar esitile basladı.

—Yaq, bermeymen. Jazı menengi miynetimniń qarıwın qaytarmaydı, aqırı...

—Bermeymen...

—Onnan artıǵına kim aladı. Salıńnıń batpanı eki teńge...

—Yaq, úsh teńgeden kemine salı joq...

Qulımbet bolıs bazardan shıǵıp ketkennen keyin shawqım da kúsheye tústi.

—Haw, taban kireyim qaytsın, insaptı da oyla, aqırı, Qulımbet bolıs aytsa ne bolıptı? Óziniń Tallıǵınıń bazarında belgilesin nırqtı...

Uzın boylı, qara saqallı dápeń kisiniń juwan dawısı hámmeni

ózine qarattı:

—Bolıstıń bul ne qılǵanı, xalayıq, «Ekkende joq, tikkende joq, qırmanda tayar» bolıp nırqtı qalay belgileydi ol? Hár jer-hár jerden «durıs, durıs» degen dawıslar esitildi.

—Pristopqa barıp aytıw kerek!

Taǵı da maqullaǵan dawıslar shıqtı.

—Bunı bılay qaldırmaw dárkar, dedi qara saqallı. Pristopqa jetkizeyik, sheship bersin. Qáne kim bar ishińizde orıs mırzaǵa baratuǵın...

Jol boyı arba meshewlep kiyatırıp Asqar Erkinbaydan soradı.

—Qulımbet bolıs degen kim ózi? Ol nege bazardaǵı nırqtı belgileydi? Adamlar ne ushın narazı boldı?

—Qulımbetpe?—dedi Erkinbay oyshań tárizde. Ol bolıs.

Tallıqtıń iyesi... dese boladı.

Erkinbaydıń qabaqları úyildi. Júzine qan tewip, qızara bórtti. Kóz aldına bazarda ushırasqan Qulımbet bolıstıń shıraylı kiyingen

32

kelbeti elesledi. Umıt bolıp baratırǵan jaǵımsız waqıyalardı

eslegisi kelmeytuǵını, biraq bazarda gezlesken sol adam hám Asqardıń bergen sawalları ótmishti eslewge májbúr etip atırǵanı ayqın sezilip turar edi.

4.

Qusxanatawdıń átirapında burınnan qatara qonǵan qaraqalpaq awılları diyqanshılıq qılatuǵın, bunnan otız-qırq jıl burın

Ámiwdáryanıń Qarabaylı atlı tarmaǵı jıǵıp ketip, átiraptı suw alǵanda adamlar Qusxanatawdıń onshelli bálent bolmasa da tasqın suwdıń ortasında kórinip turǵan tóbeshiklerine shıǵıp jan saqlaǵan eken.

Hár qanday bále-qadanıń izinde hám birer jaqsılıǵı bolatuǵını kibi tasqınnıń sońınan jıllar ótip, aydın kóller tartılıp, suwǵa qanǵan jerler boz topıraqqa aylandı. Birte-birte adamlar ózleriniń

eski mákanlarına qayta basladı. Shımbay átirapına, onnan arı Kókózek boylarına kóshkenleri jerlesip qalǵan edi, teńiz taman kóshkenler ańǵarın ózgertken Qarabaylınıńátirapına kelip, tolısqannan soń tazadan arna alıp, oǵan burınǵı dárya atın berip, Tallıq dep atay basladı. Aqırında jıllar ótip, Tallıq birkelata elatqa, suwı mol,

jeri keń, japlardıń ayaǵı barıp quyatuǵın kólleri malǵa jaylı mákanǵa aylanǵan edi.

1873 jılı Xiywa xanlıǵı aq patshadan ǵárezli bolǵannan keyin

Ámiwdáryanıń oń jaǵalawındaǵı elatlar Túrkistan guberniyasınıń Ámiwdárya bólimine aylanǵan, orayı Petroaleksandrovskiy dep atalǵan bólimde eki uezd dúzilgen bolıp, onı jergilikli xalıq aytıwǵa

tili kelmegenlikten «oyaz» dep qoya qalatuǵın edi, biri dáryanıń

órindegi Shoraxan oyazlıǵı bolsa, ekinshisi Shımbay oyazlıǵı edi. Shımbay oyazlıǵınıń ózi birneshe bolıslarǵa bólindi. Solardıń biri bolǵan Tallıq bolısında birneshe mıń xojalıq bolıp, jeri

de, suwı da, jaylawı da ózine ılayıq.

Qudaybergen kámbaǵal diyqan edi. Jeri de qunarsız, hár jılı jazı menen miynet etip, óndirgen dáramatı kelesi báhárge jetip jıǵılatuǵın, báhár qolaysızlaw kelip, gúz erte túsken bazı waqıtlarda kógine qarız alıp, qawın-qámekke kózi mólerip zorǵa jetken jılları da boldı. Ulları erjetkende eki tanap jerdi qalay bólistiriwdi

bilmey basın qasıdı. Sebebi úsh ulı bar edi. Ortanshısı tirishe,

uzın boylı, shegir kózli, qayıń qaptal, qaysar minezli, heshnárseden tayınbaytuǵın Qulımbetke jerden pay tiyispey qaldı. «Bul ulım tirishe, uqıplı, jer awıspasa da ashtan ólip, kóshten qalmas, al bosalańlaw bolǵan úlkenine bir tanap jerdi bólip berip, meshewlep jiberse xojalıq bolıp keter» degen pikirdi oylaǵan Qudaybergen

Qulımbetti miyrastan bos qaldırdı.

33

Aldın qatardan qalǵanına namıslanıp júrse de ortanshı ul áke sheshimine kónbeslikke ilajı joq edi. Bir jıl, yarım jıl qol ushı talap islep júrdi, oylanıp kórse kúnlikshilik penen qarın ash bolmas ekendaǵı, biraq úylenip, xojalıqlı bolıw imkaniyatı joq qusaydı. Sonı ańlaǵan Qulımbet ákesiniń qonısındaǵı óz ılashıǵında jatıp alıp, ári oylap-beri oylap aqırında bir sheshimge keldi:«Jarımshı bolıp, ya baq, ya sharbaq dep ıǵbalımdı sınap kóreyin». Sol pikir menen heshkimge oylaspastan Boz awıldaǵı Erimbet atlı ortaqol diyqannıń úyine kirip bardı. Ol Qulımbettiń alıs dayıları

bolatuǵın edi. Jigit kewlindegi muddáhásintartınbay ayttı.

—Dayı, bir-eki tanap jer ber, jarımshılıqqa qayıl bolıp aldıńızǵa keldim.

—Ákeńniń jeri úsh aǵayinge tarlıq etip qaldı ma?—dep ospaqladı quwaqı Erimbet. Jer bersem ne egejaqsań?

—Jerdiń jaǵdayına qarap daqıl ekken maqul. Tuqım alıwǵa da

ǵárejetim joq,—dep jigit tuwrısın ayttı.

Basınan taqıyasın alıp oylanǵan Erimbet jigitti egislik jerge basladı. Erimbet puqta hám tıyanaqlı, esapdan eken. Kimlerdińdur egiwge shaması kelmey, qarawsız qaldırǵan jerin satıp alǵan bolsa kerek. Bozıǵıp, hár jer hár jerine sheńgel kógeripti.

—Mınaw bir tanaptan zıyat jer,—dedi Erimbet eski sheldiń ústine shıǵıp. Ne ekseń, jartı zúrááti biziki. Biraq, bir mashqalası bar, arnadan suw alıp turǵan japtıń qazılmaǵanına keminde on jıl

bolǵan shıǵar, ishine jıńǵıl ósip, batıl bolǵan. Jas jigitseń, ǵayratıń sıymay turıptı, arı ketse on-on bes kúnde qazıp pitireseń. Ózim-aq eger edim, jap qazıwǵa qol kerek, kúnlikshi jallawǵa ǵárejet joq,— dep ádetinshe basınan pilteli taqıyasın alıp, basın qasıdı.

Báhár shıǵıp kiyatırǵan payıt, jazlıq biyday, salı, yamasa júweri ekse bolar edi, tuqımı joq, aǵa-inileriniń de qolı qısqa, awılda

qarız bergendey de kimse joq. Ótken qıs uzaqqa sozılıp, mal da, adam da júdep, báhárge zorǵa jetti.

Qulımbet jaslayınan jası úlken, jası kishiniń sózine qulaq túrip, esitkenlerin oy eleginen ótkizip, kerek boladı-aw degenlerin

yadta saqlap qalıwǵa tırısatuǵın edi. Ásirese, qońsı awıldaǵı maman diyqan Aytmurat jaman awız degen kisiniń óz awzınan esitkenlerin, bolmasa ózgelerdiń «sol kisiden esittim» dep sóylep bergenlerin qayta-qayta tákirarlap júrdi. Aytmuratqa «jaman awız» degen laqap teginnen berilmegen shaması, ol tájiriybesinen kelip shıǵıp aytqan haqıyqatlartıńlaǵan qulaqqa jaǵımsız esitilgennen bolsa kerek. Mısalı, «jaman awız»:—bıyıl gúzde qıraw erte túsedi, endi shalı

egip háleke bolma» der eken. Al, diyqan bolsa atızın suwǵarıp, bazardan qırmızı shalınıń tuqımın ákelip, ógizdi jegip endi suwmala

qılaman, dep niyetlenip otırǵan bolsa? Birewdiń sózine erip, egisti

34

toqtatsın ba? Ol Aytmuratqa:—Háy, Aytmurat, awzıń jaman-dá!—demey me? Aytmurat bolsa:—Óziń bileseń, ayttım qoydım-dá!—dep jónine ketedi. Diyqan záhmet shegip, shalını egedi, otaydı, suwın almaslaydı, kózge túsip, atızdı toltırıp turǵan kógine quwanıp, ishinen hár

qıylı jaqsı niyetlerdi oylap, úmit qılıp júredi. Salı dánlep, qamırǵa aylanıp, endi pisemen dep turǵan aqırep ayınıń basındaǵı bir tań azanda diyqan suwın qashıraman dep atız basına kelse salılardıń basları iyilip, suwdıń betinde jalpayıp jatqanın

kóredi. «Wah, qıraw túsip, salını suwıq urıptı!» dep qıshqıradı, diyqan. «Jaman awız aytıp-aq edi-aw», dep Aytmurattı esleydi. Eslegennen payda ne, tábiyat qılar isin qılıp bolǵan, jaman awızdıń aytqanı dál kelgen, qılınǵan sonshama miynetti aytsesh!!!

Sol Aytmurat degen diyqan qanday jerge qaysı daqıldıń bolıq bolatuǵının da biler eken. Máselen, salını jap-salmanıń boyına ekken maqul. Tarı daqılı shegeleń jerdi súyedi. Al, bozǵa, ásirese sheńgel ósken jerde qawın-qámek zor boladı,—dep aytqanların kópshilik uǵıp alǵan bolıp, Qulımbet onı esitken, álbette.

Erimbetke jarımshı bolıwdı sheshken Qulımbettiń qıyalınan:—

bul jerdi sheńgelden tazalap qawın menen qabaq egemen,—degen oylar

ótti hám olar tiline kóshti.

—Boladı dayı,—dedi ol quwnaqlıq penen. «Quday berse biziń qash-qash ǵozalar, hár ǵozasın tırmıs alıp arqalar»,—degendey táwekel qayıǵına mingenim bolsın. Bul jerge qawın menen asqabaq, bir gúlshege suwqabaq egemen. Ákel qoldı, gúzde ónimniń yarımı seniki, yarımı meniki. ­am shekpe, japtı da ózim qazıp keltiremen.

—Kelistik,—dep gápti qısqadan qayırdı Erimbet. Ol ádettegishe pilteli taqıyasın gá basına kiyip, gá qolına alıp, názerin shoq sheńgellerge tigip turǵan edi.

...Búgingi Tallıq bolısı, demine nan pisip turǵan Qulımbet sol báhárdi elege deyin yadınan shıǵarmaǵan bolsa ájep emes. Jalǵız ózi úsh shaqırımnan zıyatıraqqa sozılatuǵın japtı bir hápte, on kúnde qazıp pitirdi. Ámiynbay usta soqqan polat beldiń nıshlı júzi bir súyemge kemigen shıǵar?!

Boz jerdiń sheńgelin shawıp, keń-keńnen qarıqlar jarıp, shanaq shawıp, qawın ekti. Tiliniń astına salıp saqlaǵan birneshe teńgege bazardan tuxımın saylap júrip alǵan, qawınnıń gúlabı, alaqamba,

ógiz qawın dep atalatuǵın túrlerin, qádimgi asqabaq, palawqabaq ekti. Jerdiń bir múyeshin jer tóledey etip qazıp, ol jerge átiraptaǵı

qanıǵıraq jerde ósken sora menen jantaqtı, aqbastı shawıp ákelip qazılǵan jerge taslap, ústin kómdi, bir-eki suwǵarıp, sol jerge suwqabaqtıń tuqımın saldı. Bunday etiwdi de Aytmurattan, yamasa onnan esitkenlerdiń gúrrińlerinen bilip alǵan edi.

35

Gúz jaqsı keldi. Miyzan túsip, suw suwıǵannan keyin Erimbetti baslap qawın atızǵa keldi. Boz jerdiń káramatı ma, ya quday bereyin dedi me, eki jerge úyilgen qawın qırman Qusxana tawdıń tóbeshigindey bolıp kóriner edi.

«Deńgeneniń úlkenin túye soyǵanda kórerseń»,—degendey kúndizleri quyashqa, aqshamları ayǵa shaǵılısıp, páleklerdiń arasında appaq

bolıp teńkeyip-teńkeyip atırǵan suwqabaqlardan úyilgen qırman qawın qırmannan da asıp tústi.

—Háy Qulımbet jiyen! Suwqabaqtı neshe tanapqa egip ediń?—dep bir sorawdı tákirarlar edi Erimbet pisken gelledey ırjıyıp.

—Haw, qayaqtıń tanabı, tanapqa jetpeydi. Bári bolıp eki úydiń ornınday-aq jer, bolǵanı.

—Áy, yaǵay, sonsha suwqabaq eki úydiń ornınday jerden shıǵa ma?

—Kórip tursań-ǵoy.

Alaqamba menen gúz qawınnıń qardarı kóp bolatuǵının Qulımbet bilmegen eken. Qısta saqlawǵa, bolmasa Petroaleksandrovsk penen

× arjawǵa áketetuǵınlar da tabıladı eken. Ol jerlerdegi orıs tóreleri menen xanımları da qawınnıń dámin bilgen kórinedi. Qullası, sháhárge jetkizilgen arba-arba qawınlar kóp eglenbey iyelerin tawıp ketti. Suwqabaqqa kelgende qızıq boldı. Ańqawday kórinetuǵın Erimbet diyqan pisik shıqtı. Qabaqtıń awzın kertip ashıp, dán bazardıń bir shetinde suwqabaqlardı qatarlastırıp dizip qoydı.

—Suwqabaq, suwqabaqqa keliń...

Dán satqan diyqanlar suwqabaqtıń dáslepki qardarları bolıp shıqtı.

—Suwqabaǵıń neden?

—Suw quyıwǵa qayım eken,—desip aynalshıqlap júrgenlerge Erimbet:

—Dán salsań da boladı, másh salsań da, máyek salıp qoysań da tura beredi,—dep dawrıq saldı.

—Suwqabaǵıń neden?

Bahanı aytar payıt diyqan oylanıp qaldı. Qádimgi ádeti boyınsha taqıyasın alıp basın qasıdı. «Alarmanǵa altaw az, berermenge besew kóp», degendey neshe teńge aytsa eken? Onıń ústine suwqabaqtıń barlıǵı birdey emes. Biri úlken, biri kishi degendey. Sonda onıń gellesine bir átiyaj pikir kelip jaylasqan edi.

—Bahası mınaday,—dedi Erimbet. Bir suwqabaqqa bir suwqabaq dán... Awa, bahası bir suwqabaq dán...

Adamlar aldı burın túsinispey, hayran qalıp turdı. Sońınan kimnińdur pámi alıstı. «Erimbet bir suwqabaqqa sol suwqabaq tolı dán sorap turıptı»...

Dán bazarınan kelgen qardarlar oylastı, házillesti. 36

—Seytnazar jora, úyińe suwqabaq alıp barsań, hayalıńnıń ayaǵı shaqqanlasadı. Birotala ekewin al, kóp bolsa bir batpan dániń keter. Úlkenine hayalıń suw quyıp qoysa, kishkenesine qısı menen tawıqlarıń tuwǵan máyeklerdi jıynap qoyadı...

—Óziń basla Beknazar... Sońǵı waqıtları biziń hayaldıń emes, al seniń hayalıńnıń ayaǵı awırlasqan kórinedi.

—Meyli, alǵanım bolsın.

Seytnazar dep atalǵan balta saptay kelte bolsa da mıǵım deneli diyqan eshki júninen toqılǵan ala qaptı kóterip, Erimbettiń suwqabaqları janına kelip, olardıń birin tańladı hám qaptaǵı dándi qabaqqa awdardı. Qabaq sál ǵana tolmay qaldı.

—Kemisinerazımısań?—dedi ol suwqabaqtıń iyesine qarap.

—Razıman, al, ráhátińe jumsa.

Erimbettiń suwqabaǵınıń ústinde sawda qızdı, qardarlar bir zamandatalasıp-tarmasıp alıp ketti. Bunıń barlıǵın Erimbetten

sál bılayraqta suwqabaq satıwǵa kelgen Qulımbet kórip otırǵan edi.

—Átteń, suwqabaqtı kertip, awzın ashıwdı umıtıppan,—dep ókindi. Báribir kelesi bazarda Qulımbet te solay isledi, awzı kertip

ashılǵan suwqabaqlardı ishi tolǵan dánge almastırıp, bir bólegin sattı, qalǵanın ılashıǵı janınan qazılǵan uralarǵa jayladı.

Sońǵı jılı Qulımbet jarımshılıqtı dawam etip, jerdi keńeytti. Erimbet awısıq jerlerin Qulımbettey jarımshıǵa beriwge jan dep qayıl boldı.

Úsh jıl—úsh jaz benen gúzdi talap islep ótkizgen Qulımbettiń

toplaǵan dáramatı ansha-munsha bolıp qalsa kerek, baspana tiklew yamasa

úyleniwden aldın, jası da jigirma beske kelip qalǵan edi, jer alıwdı oyladı. Diyqannıń jeri bolmasa ol kim? Kúnlikshilik penen jarımshılıq degeni—kisiniń qolına qarawdan ózge hesh nárse emes.

Óz jeriń bolǵanda ǵana qolıń uzayıp: «tas tússe talayıńnan, tasbaqa tússe mańlayıńnan» kóretuǵın halǵa keleseń. Bunı tereń uǵınǵan jigit bárinen burın jer alıwdı sheshti. Úsh jılǵı dáramatına reti kelip,

bir tanaptan kóbirek jer aldı. Jap moynı alıs edi. Suw alıp kelemen, degenshe kóp záhmet shegiwine tuwra keldi. Mal-hálli xojalıqlarǵa barıp, qorasın tazalap, qoradan shıqqan qıydı qapshıqlap arqalap tasıp, gúz benen qısta óz jeriniń basına nambar úydi.

Tórt-bes jılda hám jer alıp, hám úylenip, hám atpadan bir ójire, bir dáliz salıp ishine kirgen Qulımbet orta hal diyqanǵa aylanǵan edi. Bul waqıtlarǵa kelip, el ishinde ádewir ózgerisler boldı. Aqpatshanıń jibergen orıs tóreleri Shımbayda biraz isler qıldı.

El ishinde: «bolıs saylaymız», degen gáp baslanıp, abıroylı-abıroylı adamlar bolıslıqqa talaban bolıp, átirapına awıllasların jıynap,

mal soyıp, qonaq qılıp atırǵanların kózi menen kórdi. Bir kúni kewline: «bolıs bolsam», degen arzıw kelip ornalastı da qaytıp shıqpadı.

37

Úyinde jatıp oylandı. Bolıs bolıw ushın ne qılmaq kerek?

Álbette, dúnya-mal, abıroy, ottan túspeytuǵın qazan kerek. Ol isler orta hal diyqannıń qolınan birde kelse, birde kelmeydi. Áh, bayımaq, bayımaq, bayımaq dárkar... Bul ármanın iske asırıw ushın jer kerek, jerde isleytuǵın jarımshı menen jalshı, kúnlikshi... Kóz aldında

jipek duwqat shapan kiyip, beline kámar baylaǵan, qamshısın tawlap bolıslıq hámeline mingen ózi elesledi. «Onda bir neshe hayal alıw kerek shıǵar», degen tatlı sezim de, qıyalınan ótti.

Báhárde, anıǵıraǵı qıs ayaqlaǵanda ózi jasaytuǵın Tallıq awılınıń bastan aqırına deyin úyme-úy kirip shıqtı. «Kim jerin

ege almaytuǵın bolsa, ijaraǵa alaman», degen pikir basına biykarǵa kelmegen eken. El ishinde hár qanday jaǵday bar. Jeri bolǵan menen kimde kúsh kólik joq, kúsh kólikti de kisiden sorap alar, biraq egetuǵın tuqım joq, kimniń xojalıǵında bas kótergendey azamatı joq. Qullası óz awılınan birneshe xojalıq jerlerin Qulımbetke

ijaraǵa beretuǵın boldı. Kelisim boyınsha jerge ne egilse zúrááttiń yarımı gúzde jer iyesine tiyisedi.

Qulımbettiń bir ózi sonsha jerdi qalay egedi, sonda? Tuqım menen qos ógizdi qaydan aladı?

Qulımbet diyqan bul jaǵın hám oylap qoyǵan edi.

Bazarǵa hár barǵanda aldınan shıǵatuǵın Ubaydulla degen sawdager menen tanıslıq arttırdı. Onıń menen sóylesip, kelesi gúzdegi

zúrááttiń kógine* birneshe júz teńge qarız alıp qoydı. Solay etip, Tikózek awılınıń jerin ózleri ege almaǵan adamları Qulımbet penen jarımshılıq qıldı. Ádette, jarımshı degeni jeri joq, ózgeniń jerin ijaraǵa alıp, miynet etip, ter tógetuǵın adam bolsa, endi bul jigit ózgelerdi jumsap jarımshılıq qılǵanına awıl adamları hayran qalıstı.

—Qudaybergenniń Qulımbeti jol tapqısh eken. Awılda egin egilmegen jer qaldırmadı. Ózi de razı, ózgeni de razı qılmaqshı, bereket tapsın, dese ózgeler:

—Jer tırnap ólip baratır bul jigit. Ákesiniń jerinen úles tiymep edi, endi hámmeniń jerin bir ózi egemen, degen qıyalda júripti,—dep gúńkildesti.

Shımbaydıń dán bazarında Qulımbet bolıs penen júzbe-júz ushırasıwdı qálemegen bir adam bar bolıp, ol Asqar ájaǵasınday jaqsı kórip qalǵan, nanbaydıń arbakeshi, qádimgi Erkinbay edi.

Qulımbet penen Erkinbay bir awılda ósti. Arasındaǵı jastı esapqa almaǵanda awılda top oyın menen asıq oyındı birge oynadı.

Aralarındaǵı bir zaǵaranı bólip jegen, degendey tıǵız doslıq bolmasa

da balalıqta, óspirimlikte, jigitlik shaqlarında da bir-birin

__________________

*kógine qarız alıw—báhárde

egilgen daqıldı girew etip alınǵan qarız

38

xoshametlewge sebepler bar edi. Máselen, Erkinbay Qulımbettiń tapqırlıǵın, oylap-oylap ǵana bir sheshimge keletuǵın, ayaq astınan oylap tabatuǵın sumlıǵına tań qalıp, bul minezin aqıllılıq dep qabıllaǵan bolsa, óz gezeginde Qulımbetke Erkinbaydıń tuwrı sózligi, ójetligi, sheshiminen qaytpaytuǵın qaysarlıǵı menen batırlıǵı unaytuǵın edi. Degen menen táǵdir hárkimdi hár jolǵa salıp, dostı dushpanǵa aylandırıp jiberetuǵının kim bilipti, deysiz.

Qulımbettiń óz awıllaslarınan ijaraǵa alıp ekken jerlerdiń ishinde Erkinbaydıń anası, jesir kempir Biybajardıń da bir tanap jeri bar bolıp, ol payıtlarda kempirdiń jalǵız ulı baydıń kárwanın qorıqlap, Orenburg penen Ombı jollarında júrgen edi.

Ijarashı Qulımbet birinshi jılı daqıldan zúrátti mol jıynap, ózi de, jer iyeleri de ádewir payda aldı. Sońǵı bir jılda suw tamtarıs boldı, kelesi jılı gúz erte kelip, daqıldı suwıq urdı. Qullası, diydilegenindey ónim ala almaǵan Qulımbet jer iyelerin razı qıla

almadı. Zúráát bolmaǵan soń álbette, ádawat kelip shıqtı. Birazlar kún-kórisiniń dáregi, tirishiliginiń arqawı bolǵan dánnen pútkilley qurı alaqan qaldı. Olar Qulımbettiń esigine topılıp kelip:—Qulımbetjan, bıltırǵı bergen úlesińe de qabımız orta qalıp edi, bıyıl qabımız bos qaldı. Qarap otırǵanımız usı bir-eki tanap

jer menen tórt-bes qoy-janlıq, dán ber, pul ber,—desip páteńge keltirdi. Erkinbaydıń anası Biybajar Qulımbettiń esigine kelmedi.

Ijarashınıń ózi bir nárseler ákeler, meni aldamas dep oyladı ma, bolmasa ózge bir ándiysheler menen Qulımbettiń esigin ashıwdı qálemedi me, ol jaǵı namálim, endi onı biliwdiń de ilajı joq, sol tamanı Erkinbaydıń kewlinde árman bolıp, elege deyin túnlerde uyqısınan oyatıp jiberedi.

Sol jılı dánli daqıllar kók qaldı, tarı menen máshti de, qabaq penen qawındı da miyzannıń basında suwıq urıp ketti. Hár kim barı menen qıstan ótip, kelesi báhárge jetiwdiń ǵamına kiristi.

Biybajar kempirge járdem bergendey ámeńger awılda joq edi. Jalǵız balanıń jolına qarap, jalǵız ójirede ólmes awqat qılıp, ılaqlı eshkisin urı menen qarıdan aman bolsın, dep ózi jasaytuǵın ójirege baylap, qıstıń uzaq kúnlerin ótkizgen shıǵar. «Úyinde bir qısım dán qalmaǵan payıtlarda hám eshki menen ılaqtı satpadı,

Erkinbayjanım kelse, birewin soyıp toy qılaman», deytuǵın edi, dep sońınan qońsıları Erkinbayǵa aytıp bergen edi.

Qullası, Biybajar kempir sol qıstan aman shıqpadı. Qońsılar:— bul kempir kórinbey ketti-ǵoy, amanlıq pa eken?—dep kirse Biybajar paqır álleqashan allaǵa amanatın tapsırǵan eken. Shanashta bir shımtım un, awızqabaqta bir uwıs dán qalmaǵanın kórgen qońsılar:— Biyshara kempir ashtan ólipti,—degen sheshimge keledi, Erkinbayǵa da solay jetkizdi. Kim biledi, jası jetpiske kelip qalǵan jesir

39