Kenesbay Karimov - Aqqapshıq

Bazarǵa burılatuǵın dıǵırıqta, adamlar jıynalıp turǵan jerge jaqınlap barǵan Óskinbay ortada puwı burqırap, qaynap turǵan qazandı kórdi. Ídıslar uslaǵan kópshilik gezekke dizilip, jarmanıń pisiwin kútip turǵan eken.

Ádewir waqıt kútiwge tuwra keldi. Oǵan deyin gezek kútiwshiler de arta bardı.

Sháńgil qabaqqa quyılǵan ıssı jarmanı kótergen Óskinbay qay tamanǵa barıwdı bilmey átirapına qaradı. Oǵan deyin qalıń kiyinip, basındaǵı tumaǵınıń bawın iyeginen baylap alǵan adam bergen sháńgil qabaqlarǵa jarma quydırǵan sherikleri de jigittiń janına keldi.

Aqırında bir shetke shıǵıp, qorjının astına basıp otırǵan jigit, janına hayalı menen balaların shaqırdı.

-Qáne, beri kelip, dógeregime otırıp alıńlar.

Ayazda sháńgil qabaqta puwı burqırap turǵan júweri jarma suwıp

úlgergen edi.

Seyilxannıń ulınıń hayalı otırıwdı oyına keltirmedi me, tik turıp ıssı jarmadan tez-tez urtlay berdi.

-Beri kel, Ímsınnıń janına otır,-dedi Óskinbay.

Kózleri adamlar ústinen, álleqaylarǵa tigilgen hayal jigittiń sózine qulaq asıp, jerge júresine otıra ketti. Báribir kózleri biymáni baǵar edi, bir payıt qızı yadına tússe kerek:

-Ulday, saǵan awqat berdi me?-dep janına tigildi.-Má, menikin ishe-ǵoy.

-Qızıń bul jerde emes, óziń ishe ber. Ol ash emes, onı ash qılmaydı, olar-dedi Ímsın.

-Qızım qayaqta?-dedi kózlerinde jas tamshıları payda bolǵan hayal.

-Qızıń mehriban hayaldıń janında. Onı oylap qayǵırma,-dedi

Óskinbay táselle bermekshi bolıp. Házir ózińdi oyla. Bálki qaytarsın alıp qaytarmız.

- Alıp qaytamız? Biyshara hayal jigittiń júzine úmit penen tigildi.

-Awa, alıp qaytamız...

Hayaldıń esine bir nárse túskendey oylanıp qaldı. Soń júzi túnerip,kózlerinde jas payda boldı. Qápelimde ózine kelip, sóyley ketti.

-Ol hayal endi qızımdı qaytıp berer me eken?

-Nege bermesin, beredi...

-Men onı birotala bergen edim...

-Birotalaǵa?

-Awa...

-Óyppey, mańlayım... dep jiberdi Óskinbaydıń hayalı.

260

-Házir qız ushın qayǵırmay tura turıńlar,-dedi jigit. Bizlerge qonaq jay bergen ol adamlar jaqsı adamlar kórinedi, jaǵdaydı túsinip, qızdı anasına berer...

-Bere me?-dep hár kimge bir jaltańladı jesir hayal. -Beredi, álbette beredi,-dedi Óskinbay biyshara hayaldı

tınıshlandırıw ushın.

Jarma iship, hállenip alǵan Óskinbay sorastırıp júrip, Asqar baydıń adam boyı atpa diywal menen qorshalǵan háwlisin tawıp aldı. Diywal arjaǵında japıraqları túsip, jalańashlanıp qalǵan baǵdaǵı aǵashlar, bálent imarat kózge taslandı. Ashıq dárwazadan ishkeride júrgen hám tik turǵan, otırǵan adamlar kórindi.

Ákesiniń sálemnamasın jetkiziw niyetinde dárwazadan kirgen

Óskinbay esikten shıqqan xızmetkerdi kórip, Asqar baydı kóriw múmkin be, dep sorawǵa oqtalıp edi, onıń ózi sóyley ketti:

- Tuwısqanlar, xojayın úyde joq, ol teńiz benen kelgen kárwan

júgin sháhárge alıp keliw ushın ketken. Járdem sorap, qarız sorap kelgen biradarlar sháhárdegi ol kisi otıratuǵın jerge barsın,- dep zinhar tapsırıp ketti. Ash bolǵanlarǵa sol jerde qazan asılıp atır...

-Qashan keledi?-dedi Óskinbay anıǵın bilgisi kelip.

-Ol jaǵın bilmeymen,-dedi xızmetker. Kelse tek túnewge keledi. Basqa payıt sháhárdegi is jayında boladı. Onı sol jaqta kútkenleriń maqul. Bay aǵam bárińe járdem beredi, heshkimdi naúmit qaldırmaydı.

-Undı sháhárge ákelip, tarqatadı emish...Bos qalıp qoymayıq,-dep kelgenbiz. Biz onıń awıllasımız dedi,-kópshilik ishinen qısqa

tonlı, aq saqallı bir kisi.

-Tarqatsa ambarxanadan tarqatadı, ayttım-ǵoy,ol kisi adam alalamaydı. Saǵan da, basqalarǵa da beredi undı...

-Meyli kettik. Sháhárde otıratuǵın jerine baramız,-dedi kimdur.

Ambarxanadan un tarqatsa biz bul jerde bos qalıp otırmayıq, taǵı...

Sońǵı sóz adamlarǵa qamshı boldı. Jerge qapların tósep otırıp alǵanlar orınlarınan turdı, tik turǵanlar dárwaza taman qozǵaldı.

Kóp ótpey háwlide xızmetkerden ózge heshkim qalmadı. Óskinbay menen hayalı, balaları, olardıń izine ergen jesir hayal-qullası barlıǵı

alamanǵa ilesti.

Aradan kúnler óte berdi. Hár kúni derlik sháhárge asıǵıp kiyatırǵan arbalar kárwanı, oǵan tiyelgen dán yamasa un haqqında birin-biri biykarlaytuǵın, qarama-qarsı xabarlar kelip tursa da, kárwannıń

ózi kórinbes, biraq sháhár xalqı kóp unnan ózlerine tiyisetuǵın úles, nan haqqında oylap, kewillerdegi ashlıq qorqınıshın úmitke jeńdire baslaǵan edi. Durıs átiraptaǵı awıllarda, uezdiń túpkirtúpkirlerinde ashlıq toqtamaǵan, biraq sháhárdiń ózinde hár kúni bir neshe jerde qazan asılǵalı ashtan ólgenler kemigen, onıń ústine Óskinbayǵa uqsap sháhárge jetiskenler de ólimnen aman qaldı. «Un

261

kiyatır» degen xabar tarqaǵalı awıllardaǵı ashlar kimi kólikli, kimi piyada sháhár jolların toltırıp, aǵılıp kelmekte.

«Qulaq esitkendi kóz kóredi», degen gáp shınlıq eken, aqırında

un tiyelgen dáslepki arbalar sháhár kóshelerine kelip kirgende adamlar kárwandaǵılardı júz jıl kórispegen tuwısqanları menen tabısqan

kibi jılap kórisip, qushaqlasıp, kóz jasları hám quwanısh penen kútip aldı. Aldınǵı arba janında saqalına aq aralaǵan, arqanıń azǵarlı samalları menen Aral teńiziniń duzlı suwlarınan qarayǵan júziniń almasın suwıq shalǵan, shekpeniniń aldın ayqara ashıp qoyıp Erkinbay, onıń qasında ne ushındur ayaǵın sıltıp basqan, uzın boylı, onsegiz-ontoǵızlardaǵıjigit Qasım keler edi.

-Erkinbay!-dep qıshqırdı kimdur. Un tiyegen arbalardıń bolǵanı ma?

-Qayda saǵan?-dep qıshqırdı Erkinbay kewillenip, paraxodtan túsirilgen un júz arbaǵa, bálki onnan da kóbirek arbaǵa júklendi.

Izde arbalar kóp, ele...

-Ilayım, solay bolǵay! Júz arbadan da kóp bolǵay, dep qıshqırıstı adamlar!

-Raxmet, saǵan Erkinbay!

-Aq qapshıqtaǵılar rastan da un ba?

-Ne ushın qapshıqlar aq?

-Undı búgin tarqata ma?

Erkinbay adamlardıń sawallarına asıqpay juwap qaytardı.

-Un qapshıqtıń sırtına sızılıp shıqqan soń aq qapshıq bolmay

ne qıladı? Al, unnıń iyesi Asqarbay. Qashan tarqatadı, qalay tarqatadı, sol biledi.

-Ol qayaqta? -Izde kiyatır.

Kárwannıń izi jetip kelgenshe bir-eki kún ótti. Arbalardaǵı júk ambarxanalarǵa qolma-qol túsirilip, tekshelene berdi. Bekman

aqsaqaldıń aytıwı menen pristav mıltıqlı kazaklardan ambarxanaǵa qarawıllar qoydı.

-Xalıq ash,- dedi Asqar ózinen jası úlkenirek, shaba-shapta ózi qusap júzi qarayıp ketken sháhár aqsaqalına qarap. Bul barıstan báhárge deyin adamlar ashtan qırılıp kete me, dep qorqaman. Kópshiliginiń pulı da joq, satıwǵa birer zatı da qalmaǵan.

-Onda qáytemiz?

-Men oylanıp, mınanday sheshimge keldim. Ózimniń esabımnan hár bir shańaraqqa yarım pudtan un bermekshimen. Baylıqtı birinshi quday bergen shıǵar, ekinshiden usı xalıqtıń arqasınan bayıdım, házir «Asqar bay» ataǵın kóterip júrippen.

Bekman asqaldıń tiline sóz kelmey qaldı. Shaması, tuwısqanı Xalmurat baydı oyladı. Onıń ǵálle keltiriwge jibergen kárwanı

262

Aqjaǵısqa jetipti, degen xabar esitilgen edi. «Xalmurat aǵam Asqsar qusap xalıqqa miriwbet qıla alar ma eken», - degen oy qıyalına keldi.

-Seniń kómegiń kerek, bul iste,-dawamladı Asqar. Oyazlıqtaǵı barlıq awıl aqsaqaların jıyıw dárkar. Olar óz aymaǵındaǵı shańaraq iyelerin biledi, shaması.

-Boladı,-dedi jaǵımsız oylardan arılǵan aqsaqal. Búgin-aq xabar jiberemen...

«Asqar bay hár bir shańaraqqa yarım pud un beredi eken», degen xabar tarqalıp, adamlar un qoyılǵan ambarxana janında gezekke dizile berdi. Óskinbay da qurashı ǵawqıyǵan, qoltıǵına alaqaptı qısıp

alǵan pájmúrde kisiniń izine turdı. Bul dáwirge deyin Shımbay oyazınıń xalqı ájdarhanıń quyrıǵınday dizilip, gezekke turıw ne ekenligin bilmeytuǵın edi.

Adamlar yarım kún, bir kún kútti, ambarxannanıń esigi ashıla bermedi. «Asqar baydıń ózi usında keledi eken» degen sózdi esitken

Óskinbay Asqardı qıdırıp, áwere bolmawdı sheshti. «Ákemniń sálemnamasın ol adamdı kóriw boyına jetkizemen» dep oylaǵanı basqasha bolıp shıqtı.

Aqırında bir topar adamlar suwıt júrip kelip, ambarxana aldında irkildi. Olardıń qaysısı kim ekenligin Óskinbay qaydan bilsin. Adamlar: «Bekman aqsaqal, Asqar bay», desip gúńkildesti, olardıń aldına barıwǵa tartınǵan jigit gezekte tura berdi. Un beriw baslandı. Gezegi kelgen adam: - Men pálen awıldan, pálenshe bolaman,-dep dawıslar, onıń atı-jónin kimdur qaǵazǵa túsirip turar, bul shaması bir adamnıń eki mártebe un almaslıǵı ushın islengen bolsa kerek, soń oǵan un ólshep beriler edi.

Óskinbaydıń aldındaǵı kisi: Besjap bolısı, Ayımbet iyshan awılı, Seytnazar diyxanman,-dep qıshqırǵan soń oǵan yarım pud berilip edi, ol adam ornınan qozǵala qoymadı.

-Endigisi,-dep dawısladı un ólshep turǵan táreziman.

-Meniń pulıma un beriń, biradarlar. Shańaraǵımda onbir jan bar. Yarım pud ne boladı,- dedi Besjap bolısınan kelgen qurashlı pájmúrde kisi...

-Házir baydıń esabınan biypul beriledi, awısqanı bazarǵa shıǵadı, sol jerden alasız,-dedi Bekman aqsaqal.

Pájmúrde kisi undı alıp, ayaǵın súyrep basıp ornınan qozǵaldı.

-Men Tallıq bolısı, Tikózek awılınan Óskinbay...

-Ídısıńdı tut. Táreziman ólshegen un salınǵan tárezi pállesin kóterip turar edi. Al, Óskinbay ıdıs almaptı.

-Bol bala! Izdegiler qıstar edi.

Óskinbay iyindegi shekpenin sıyırıp taslap, bóz kóylegin sheship qolına aldı. Oylanıp turmastan jaǵasınan qaq ayırıp jiberip, jayıwshaǵa aylanǵan bózdi jerge jaydı.

263

Adamlar jigittiń tapqırlıǵına, bulshıq etleri oynap turǵan alp denesine tańlanısıp qarar edi.

Barlıǵın gúzetip turǵan Asqar jigitti kimgedur shıramıttı, biraq kim ekenin anıq bile almadı.

-Jigit, sen Tikózektegi Berkinbaydıń ulı emespiseń, nábada?

-Berkinbaydıń ulıman, Asqar aǵa! Ákem sálem aytıp jibergen edi! Izdegiler qıstawǵa ala bergen soń jigit shetke shıǵıwǵa májbúr

boldı.

- Berkinbay aǵaǵa sálem de, mınaw mennen sawǵa bolsın. Jigittiń janına kelgen Asqar xızmetker kóterip kelgen bir qalta undı

kórsetti.

-Assalawma áleykum, Asqar aǵa...Jigit qos qollap Asqardıń qolınan alıp, izzet kórsetti. Álbette, ákeme siziń sálemińizdi jetkizemen. Barlıǵı ushın sizge raxmet, jaqsılıǵıńdı óle-ólgenshe umıtpayman!

Jigit shapanın kiyip, bir qalta undı iynine, kóylegine túyilgen undı qorjınınan salıp, shetkerige shıǵıp, ózin kútip turǵanlarHayalı menen balalarınıń janına keldi.

-Kettik!

-Qayaqqa?-dep soradı eriniń alp denesine súysine tigilip turǵan

Ímsın.

- Awılǵa qaytamız. Ata-anamız ashlıqtan qıynalıp atırǵandur...Óskinbay ulın kóterip alıp qorjınnıń bos qaltasına otırǵızdı, ekinshi tamanda bóz kóylekke túyilgen un bar edi, bir iyninde qorjın, bir iyninde bir qap un, «júk kóterdim-aw», dep dárpenbesten alǵa júre berdi. Qızın jetelegen hayalı menen Seyilxannıń kelini izine erdi.

Seyilxannıń balasınıń hayalı ózine ádewir kelip qalǵan edi. Qızın qaldırıp ketken awılǵa jaqınlaǵanda Ímsınǵa jalına basladı.

-Qızımdı alıp berińler. Awılǵa áketemen.

-Boladı, áketemiz.

-Bermese qáytemiz?

-Bermese...Ímsın oylanıp qaldı. «Bermewi de múmkin-ǵoy». Onda...dedi hayal irkilip turmastan, mına bileziklerimdi beremen...Quyma gúmis bilezikler. Usılardı usınsam álbette qızıńdı qaytarıp beredi.

Jol boyı qonıp-túslenip kiyatırǵan Óskinbaylar jesir hayal qızın qaldırıp ketken awılǵa kelgende kún túslikke shamalasıp qalǵan edi. Ózlerine tanıs úydiń esigi ashıq tur, ishkeride heshkim kórinbeydi, qańırap atır. qońsılarınan sorap edi:-Kóship ketti, dep juwap berdi.

-Qayaqqa kóshipti?

264

-Balalarınıń dayıları taman ketken shıǵar?-dedi kimdur.

-Olar qaysı tamanda jasaydı eken?

-Qońırat pa, Xojeli me? qullası Ámiwdáryanıń arǵı júzinde bolsa kerek,-degennen basqa jartıwlı hesh nárse ayta almadı.

Qızın tabıwdan úmit úzgen jesir hayal burınǵı halına tústi. Izde kiyatırıp: «Qulınım, Ulday» dep zarlanıp qoyar edi.

Úshinshi kúni degende, el jatar payıtta Tikózekke aralastı. Awıldıń shetkerisindegi kekse diyxannıń áyneginen jaqtı kórinbeydi. Júregi dúrsildep ózinen-ózi hawlıǵıńqıraǵan Óskinbay bosaǵadan atlap:

-Aǵa,-dep dawısladı.

Kekse diyxan juwap qaytarmadı.

Sıypalanıp júrip shútik shıranı taptı. Shaqmaq tas ornında

eken. Xámellep tastı tasqa urıp mayı sarqılıp, bosap qalǵan shıranıń may sińgen paxta piltesin tutandırdı, qarańǵı ójire jaqtılandı.

Berkinbay tórdegi kiyiz ústinde búk túsip jatar edi.

-Aǵa, men keldim. Un ákeldim...Asqar sálem aytıp jiberdi...Jigit

ákesin oyatpaqshı edi, muzday deneden qolın eriksiz tartıp

aldı...Ákesi jansız jatar edi.

-Ákejan!...Jigit óksip jilap jiberdi. állenemirde ózine kelgen

Óskinbaydıń kewline:-Anam menen inilerim ne halda eken?-degen gúman sap ete qaldı.

-Ímsın, oshaqqa ot jaq, balalardı kirgizbey óziń kir,-dep

dawısladı.

Otın alıp kelgen Ímsın qurǵaq tamızıqtı tutatıp jiberdi, jalın tili qurǵaq otındı jalmap, átirapqa jaqtı tústi.

-Suw...degen hálsiz dawıs esitildi.

-Apa! Házir ... Mine...Dárhal qazandı asıp, suw sal...

Kóp ótpey un bılamıq tayar boldı. Awzılarına bılamıq tamızılǵan soń ashtan boldırǵan ana menen balaları kózlerin ashıp, nan soray basladı.

Berkinbayǵa ǵana endi bılamıq kerek emes edi, ol nan da soramadı.

37

Hamal kirip, báhárdiń jıllı lebi ese baslaǵanda ashlıqtıń

beli úzilgen edi. Asqar bay tarqatqan unınan qalǵanın bazarda sattı. Oǵan deyin Xalmurat baydıń ǵálle kárwanı arqadan, Shınıqul bay kárwanı qubladan –×arjawdan dárya arqalı keme menen jetip keldi. Bazar narqı ádewir arzanladı, pulı joqlar «kógine», kelesi jıl zúrááti esabınan baylarǵa tilxat berip, ǵálle aldı.

Báhár jaylı, suwı mol keldi.

Hamal ayınıń kún menen túni teńlesken kúni jıl almasıp, xalıq ushın oǵada awır kelgen qoyan jılıulıw jılına -1916jılǵa orın

265

berdi. «Aq qapshıq» jılı izde qalıp, tariyx betinen orın aldı.

Aqpatsha ashlıqtan júdegen xalıqqa járdem qolın sozbadı, tek uezd pristavı Mikelyan ashtan ólgenlerdiń esabın alıp, Petroaleksandrovskiydegi baslıǵına jiberiw menen sheklendi. Ashlıqtan azap shekken alaman pristav jayına topılısıp kelgende mıltıqlı kazaklardı jiberip, oq atıp, qılısh kórsetip quwdırdı.

Uezddegi ash-áptada xalıqqa qırǵın keltirgen ashlıq pristavqa joqarıdan kelgen buyrıqtı orınlawdıń múddetin izge qaldırıwǵa imkan berip kiyatırǵan edi. Endi onı taǵı keshiktiriwdiń ilajı bolarma eken? Uezd xalqınıń ashlıqtan qırılǵanlıǵı jóninde

raport tayarlaǵan Mikelyan stol tartpasınan qáler-qálemes keypiyat penen bir buwat qaǵazlardı alıp, aldına qoydı. Kózine pensnesin ildirip, qaǵazǵa tigildi.

Ol uezdegi onsegiz jastan qırq jasqa deyingi er adamlardıń dizimi bolıp, olardıń ishinen bir mıńnan aslamı Birinshi jerjúzlik urıstıń rus-german frontına–tıldaǵı jumıslarǵa jegiw ushın jiberiliwi dárkar edi.

Krill jazıwında jazılǵan dizimdi kózden ótkeriwge kirisken pristav aldındaǵı stakannan ushı shıǵarılǵan qálem alıp, oqıy basladı:

-Allambergenov, Allaońǵarov, ... ózi qálegen attıń tusına qálem menen belgi qoyıp barar, olar tıl jumıslarına,márdikarǵa barıw mańlayına jazılǵanlar edi...

Úshinshi kitaptıń sońı.

Keńesbay KARIMOV

AǴABIY

III

AQQAPSHÍQ

Tariyxıy roman 3-kitap